Abaıdyń qaıratkerlik qyry muraǵat derekterinde

Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik muraǵaty derekterine súıen­sek, Abaı týraly eń alǵashqy máli­metter sonaý 1851 jyldan bastaý ala­dy: qundy derek retinde Qunanbaı О́s­kenbaıulynyń formýlıarly tizimin atap ótkenimiz jón. Qujattyq derekte, atalǵan jyldary Abaı 7 jasta dep jazylǵan.

Abaı áýeli aýyl moldasynan saýat ashyp, sosyn Semeıdegi Ahmet Rıza medresesinde úsh jyl oqyp bilim alǵany kópshilikke belgili. Shákirt kezinen halyq aýyz ádebıetiniń úlgilerin óte jaqsy bilýimen qatar kitapqa óte qumar bolyp, arab-parsy jáne kóne túrki ádebıetiniń týyndylaryn zer salyp oqydy. Qazaqtyń dástúrli ádet-ǵuryptary men ıslam dininiń qaǵıdalaryn tereń meńgerdi. «Ustazdan shákirt ozar» degendeı, Abaımen bilim jarystyrýdan moldalardyń ózderi qashqaqtaǵany belgili. Ol shákirt kezinen-aq óziniń alǵashqy óleńderin jaza bastady. Ákesi Qunanbaı talapty balasynyń bolashaǵynan mol úmit kútip, Abaıdy tobyqty rýynyń bolashaq bıleýshisi etý maqsatymen oqýdan aýylǵa keri qaıtaryp alady. Ákesiniń tóńiregindegi el jaqsylarymen aralasyp, óz halqynyń rýhanı-mádenı júıelerimen jete tanysady. Halyqtyń qalyń ortasyna túsip, arqaly da azýly bılermen, ataqty aqyndar, sazger-ánshilermen aralasýy barysynda taǵylymy mol qaıratkerlik tájirıbe jınaıdy. Balasy Turaǵuldyń estelikterinde Abaıdyń óte myrza bolǵany aıtylady. Ulttyq oıyndardy táýir meńgergenin jazady, mysaly, doıby men toǵyz qumalaqty jaqsy oınaǵan.

Aqynnyń jastyq shaǵy patsha óki­me­tiniń Qazaqstannyń ońtústigine qaraı áskerı kúshpen entelep ene bastaǵan kezimen tuspa-tus keldi. Ol pat­sha ókimetiniń syrtqy okrýgtik dýan­dar­daǵy jaǵdaıynyń barǵan saıyn nyǵaıa túskenin, HIH ǵasyrdyń 60-90 jyl­da­ryn­daǵy ákimshilik refor­ma­la­ry­nyń kúsh­tep engizilgenin óz kózimen kórdi. Abaı Semeı ýezindegi eki bolystyń basqarýshysy jáne bıi bolǵan kezinde qaı isti bolsa da ádil jáne adal sheshýge talpyndy. Abaı Qunanbaıulynyń utymdy sózimen, ádil bıligimen elge tanylyp, 18 jyl boıy bılik júıesinde bolys jáne bı qyzmetterin joǵary deńgeıde atqarýy bultartpas tarıhı derek. Elmen tyǵyz baılanysta bolǵan kezde qarapaıym halyqtyń shynaıy syı-qurmetine bólendi, biraq qoǵamnyń kúrdeli máselelerin mundaı tásilmen sheshýge bolmaıtynyna birte-birte kóz jetkize bastaıdy. Sondyqtan da ol búkil jan dúnıesimen qazaqtyń bilim men ǵylymdy ıgerýin qoldady jáne soǵan úgittedi.

Bılikke aralasyp, biraz tájirıbe jınaq­taǵannan keıin ol halyq tur­my­syndaǵy kóleńkeli jaqtarǵa sáýle túsirýge kúsh saldy. Aıta keterlik jaıt, Abaı oı-órisiniń keńeıýine áser etken eldiń jaqsylary, Ahmet-Rıza medresesi men orys mektebinde dáris bergen ustazdary, sonymen qatar shyǵys jáne batys klassıkteriniń murasyn oqyp, tereń tanymy men sol kezeńdegi saıası kózqarasy úshin qýǵyn kórgen ıntellektýaldyq elıtanyń kórnekti qaıratkerleri boldy. Bul rette E.Mıhaelıs, S.Gross, N.Konshın, N.Dolgopolov jáne taǵy basqalardy aıtýǵa bolady. Mysaly, Severın Gross Polshadaǵy ult-azattyq qozǵalysqa belsene qatysqany úshin 1883 jyly Semeıge jer aýdarylǵan. Osy qalada júrgen kezinde ol antropologııamen, etnografııamen jáne qazaqtyń ádet-ǵuryp quqyqtaryn zertteýmen tereń aınalysqan.

«Adamdy turar adam qyp, aqjú­rek­tilik pen adaldyq» degendeı, qazaq­tyń aýyr turmysy, patsha úkimeti sheneý­nikteriniń ozbyrlyǵy, jergilikti bolys­tar­dyń paraqorlyǵy men qanaǵatsyz paı­dakúnemdigi aqyndy alańdatpaı qoı­mady.

Abaı 1880, 1891 jyldary bolǵan alapat aýyr juttardy óz kózimen kórdi. Sol jyldary onyń san myńdaǵan jerlesteri aýyr halge dýshar bolǵan edi. Keıbir tarıhı derekterge júginetin bolsaq, olar kazak stanısalary men orys sharýalarynyń derevnıalaryna jappaı aǵylyp, bolar-bolmas tıyn-tebenge jaldandy, úı qyzmetshileri, baqtashylar boldy. Bul Uly dala turǵyndary buryn kórmegen jaǵdaı edi. Qaıyr surap, el kezip ketkender de az bolǵan joq. Ashy da bolsa, osyndaı oqıǵa oryn aldy. Osyny bilip otyryp Reseı ımperııasy 1881 jyly Semeı oblysynda qazaqtardy shoqyndyrý maqsatynda Qyrǵyz mıssııasyn quryp úlgeredi. Ol mekemeniń basqa da qazaq oblystaryna yqpaly boldy. Biraq Qunanbaı, Abaı, Shákárim, Naýan hazretterdiń arqasynda ondaı aram saıasat júzege aspady.

Abaı qazaqtyń mal ósirýmen qosa saýda jasaýdy, belgili bir kásip túrimen shuǵyldanýdy úırený qajettigine basa nazar aýdardy. Osy baǵytta basqa qazaqtarǵa jaqsy úlgi kórsete bildi: 1903 jyly Semeı oblysynyń áskerı gýbernatory Galkınniń málimdeýinshe, Abaıdyń ózinde 1000 jylqy, 2000 qoı bolǵan. Bul muraǵattyq derektiń ózi qazirgi aýyl jaǵdaıynda kishi bıznesti damytýǵa úlken úlgi emes pe!?

Bul rette aqyn Orta Azııa turǵyn­da­rynyń kásipshilik túrlerine úlken iltıpatpen qyzyǵa qarady. Qoǵamdy pro­g­resshil túrde damytý joldaryn úne­mi izdestirip otyrdy. Abaı el bas­qa­rýǵa halyq úshin qyzmet etetin, adal adamdar saılanýy tıis dep eseptedi. Ol óz tóńiregindegi adamdardyń, jaqyndary men shákirtteriniń boıyndaǵy óz halqyna rııasyz adaldyqty, kópshilik múddelerin qorǵaý qasıetterin qoldap otyrdy.

Uly aqyn jas urpaqty ımandylyqqa, adamgershilikke, ǵylym-bilimdi úırenýge shaqyrdy. Abaı óz zamanyndaǵy jas urpaqqa, «kókiregi sezimdi, kóńili oıly» adamdarǵa úmit artyp, olardyń júregin oıatyp, óziniń ozat maqsat-murattaryna tartýǵa umtyldy. Jalpy, aqynnyń barlyq shyǵarmashylyq jolynyń negizgi ıdeıalyq-taqyryptyq jelisiniń biri – jastardyń erinbeı eńbek etip, ǵylym men bilimge umtylýy, alǵa qoıǵan maqsatqa jetýde tabandylyq kórsetýi syndy asyl qasıetterdi ýaǵyzdaý boldy.

Abaı qurdymǵa kete bastaǵan bolys­tyq júıe men bıler sotyna da syn kózi­men qarady. Burynǵy isti ádil shesh­ken bılerdi eske túsirip, Reseı ım­perııasy bekitken bolys pen bılerge na­raz­y­ly­ǵyn jıyrma ekinshi qara sózinde: «Bolys pen bıdi qurmetteıin deseń, qudaıdyń ózi bergen bolystyq pen bılik elde joq. Satyp alǵan, jalynyp, bas uryp alǵan bolystyq pen bıliktiń eshbir qasıeti joq» dep ashyq bildirgen.

Qazaq qashan myqtylarynyń aıaǵyn shalýdy qoıar eken?! Mysaly eldiń kóbi bile bermeıdi: 1872-1873 jyldary Abaı biraz aılar Semeıde tergeýde bolady. Oǵan qarsy 12 qylmystyq aryz jazylyp, sonshama is qozǵalady. 1890 jylǵy maýsym aıynda Muqyr men Shyńǵys bolystarynyń jer daýyn toqtatýǵa barǵan Abaıǵa jergilikti qazaqtardan shabýyl jasalyp, ol kisi jaraqattanady. 1897 jyly Jıdebaıǵa orystyń jandarmy kelip Abaıdy tintedi. Osynyń barlyǵy muraǵat materıaldarynda jaqsy saqtalyp qalǵan.

Aqyn árkimdi óziniń ótken ár kúnine mindetti túrde esep berip otyrýǵa, keler urpaqty parasattylyqqa shaqyrdy. Onyń pikirinshe, adam bolý úshin onyń boıynan úsh túrli faktor tabylýy tıis. Birinshiden, balanyń shyqqan tegi jaqsy bolýy kerek, ekinshiden onyń áleýmettik jaǵdaıy nemese qorshaǵan ortasy ja­ǵym­dy bolýy shart, úshinshiden balaǵa adam­gershilik turǵysynda tárbıe berilýi qajet.

Abaıdyń el aldynda atqarǵan úlken bir abyroıly qyzmeti – onyń bilgir bı retinde tanylýy. 1885 jyly mamyrda burynǵy Semeı oblysynyń Shar ózeni boıyndaǵy Qaramola degen jerde sol kezdegi Semeıdiń áskerı gýbernatory Seklınskııdiń basqarýymen ótkizilgen Semeı oblysyndaǵy bes ýezdiń júzden astam bı-bolystary men basqada ıgi-jaqsylary bas qosqan tótenshe sezde tóbe bı bolyp saılanǵan Abaıǵa «Semeı qazaqtary úshin qylmysty isterge qarsy zań erejesin» ázirleý senip tapsyrylady. Abaı bastaǵan komıssııa barlyǵy 93 baptan turatyn erejeni aınalasy úsh-tórt kúnde ázirleıdi. Jańa zańdy barshasy – bolys, bıler men ulyqtar maquldap, ereje astyna qoldaryn qoıady. Bul qazaqtyń ejelgi kertartpa ádet-ǵuryp zańdaryna da, patsha ókimetiniń otarshyldyq saıasatqa negizdelgen zańyna da uqsamaıtyn ózge­she qujat boldy. Onyń ásirese urlyq, qylmys pen áıel máselelerine arnalǵan bap­tary erekshe qundy. Osylaısha Abaı ádet-ǵuryp máselesin zamanǵa la­ıyqtap, halyq paıdasyna sheshti, kem-ketiktiń, ásirese, áıel quqyǵyn jaqtady. Aqynnyń ataq-dańqyn osynsha kókke kótergen sol qyzmeti úshin de Abaı kóziniń tirisinde-aq «ádil bı» atanǵan. «Erejeniń» jazylýy Qaramola seziniń basty tarıhı oqıǵasy boldy da, tóbe bı saılanǵan ári Erejeni basqaryp jazýshy Abaı ózin erekshe sezinip, aýylyna zor áserge bólenip qaıtady.

Qaramolada birneshe dýan eldiń bas qosqan tótenshe sezine tóbe bı bol­ǵany sııaqty Abaı Jetisý men Semeı ob­lys­tarynyń bas qosqan tótenshe Kóktuma sezinde de osy eki oblys bıleriniń ústinen qaraıtyn tóbe bı bolyp saılanǵan. Mundaı taǵdyrly da keleli keńes kezinde uly aqynnyń bilimi men oı júıriktigine, ádil, kemel bıligine talaı ret kózi jetken el ishteı jaý bolyp, dos bolyp júrse de Abaıdyń tóbe bı bolýyna esh ýaqytta qarsylyq kórsetpegen.

«Asqar taýdyń kóleńkesi alysqa túser» degen sóz tegin aıtylmasa kerek. Qaıratker Abaıdyń kelesi bir nazar aýdararlyq qyry – Semeı qalasynda ornalasqan sol kezdegi belgili qoǵamdyq uıymdarǵa múshe bolyp, týǵan halqyn Reseı jurtyna keńinen tanystyrý maqsatynan týǵan naǵyz ultjandylyq is-áreketteri. Kedeı balalaryna kıim, oqý quraldaryn satyp áperip, qam­qorlyq jasaǵan, sonymen birge qara­ja­tynyń biraz bóligin Semeıdegi Abaı turaqty oqyrmany bolǵan qoǵamdyq kitaphana men oblystyq mýzeıdi jabdyqtaýǵa jumsaǵan. Semeı bastaýysh bilim berý qoǵamyna uly aqyn balalary Aqylbaı men Maǵaýııa úsheýi 1893-1894 jyldary múshe bolyp, jarna tólep kómektesip otyrǵan. Al 1883 jyly saıası jer aýdarylǵan zııaly­lar­dyń bastamasymen ashylǵan Semeı oblystyq kitaphanasynyń alǵash­qy oqyrmandarynyń biri Abaı bolǵan da, ol osy kıeli orynda orys jáne shetel ádebıeti týyndylaryn oqyp qana qoı­maı, jer aýdarylǵandarmen tanysyp, orys demokrattarymen jaqyn pikirlesken.

Abaı óziniń jaqyn dosy, Reseı ımperııasynyń demokraty E.P.Mıhae­lıs­tiń bastamasymen 1883 jyly ashyl­ǵan Semeı oblystyq tarıhı-ólk­e­­taný mýzeıiniń jumysyna belsene qatysyp, qazaq halqynyń salt-dástúrine, etnografııasyna baılanysty tyń maǵlumattar aıtyp, paıdaly aqyl-keńester bergen, óz tarapynan mýzeı qoryna elýden astam ulttyq buıymdardy tapsyrǵan. Semeı oblysynyń ekonomıkasyn, tarıhy men halyq sharýashylyǵyn, tabıǵatyn zertteýmen aınalysqan ǵylymı-zertteý orta­lyǵy – Semeı oblystyq sta­tıs­tıkalyq komıtetiniń jumysyna da uly aqyn erekshe yntamen qatysqan. 1886 jyly ózin jaqsy biletin dosy E.P.Mıhaelıstiń usynysymen Abaı osy bedeldi komıtettiń tolyq múshesi bolyp saılanady, májilisterine únemi qatysyp, ǵylymı-zertteý jumysymen aınalysady, sol jyldary ǵylym akade­mııa­synyń mindetterin atqarǵan Im­pe­ratorlyq orys geografııalyq qoǵamy Batys Sibir bóliminiń Semeı bólim­she­sine, osy ólkeni zerttegen orys ǵalym­da­ryna týǵan halqynyń tarıhy, etnografııasy, ádet-ǵurpy men salt-dástúri tý­raly qundy keńester men derekter beredi.

Jalpy, Abaı óz óleńderi men qarasóz­ben jazylǵan ǵıbrattarynda qazaq qoǵamy ómiriniń barlyq jaqtaryn ádemi ashyp kórsetti. Odan aqyl-keńes suraǵan dala turǵyndary aǵylyp kelip jatty. Atap aıtqanda, oǵan Baıanaýyl ólkesindegi belgili shejireshi, ensıklopedıst ári aqyn Máshhúr Júsip Kópeıuly kelip turdy. Abaımen Semeı­ge saıası jer aýdarylyp kelgender de sanasatyn. 

Elbasymyz óziniń «Uly Dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda darhan qazaq eli týǵyzǵan ál-Farabı men Iаssaýı, Kúltegin men Beıbarys, áz-Táýke men Abylaı, Kenesary men Abaı jáne basqa da kóptegen zańǵar perzentter shoǵyry týraly aıta kelip, osynaý uly tulǵalardyń ádebıettegi, mýzyka men teatr salasyndaǵy jáne beıneleý ónerindegi galereıasyn jasaýdy qolǵa alý qajettigine toqtalǵany málim. Osy oraıda qazir elimizdiń túkpir-túkpirinde uly aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan aýqymdy mádenı-kópshilik jáne ǵylymı sharalar ótkizilýde. Osy rette Abaı týyp-ósken, ómir súrgen Shyńǵystaý óńirinen bastap uly aqyn aralaǵan Shyǵys Qazaqstan men Batys Sibirdi qamtyǵan «Uly aqyn izimen» atty tarıhı-tanymdyq ǵylymı ekspedısııa uıymdastyryp, sonyń barysynda derekti fılm men arnaıy televızııalyq habar uıymdastyrsa, respýblıkalyq gazetterde osy ekspedısııanyń jumys barysy týraly toptama maqalalar jarııalansa, nur ústine nur bolar edi. Bul ıgi sharanyń ózi danyshpan aqynnyń búkil shyǵarmashylyq kelbetin ǵana emes, qaıratkerlik bolmysyn da tolyqqandy ashyp berip, torqaly toıǵa súbeli tartý bolar edi. Muraǵattarda Abaı týraly áli zerttelmegen materıaldar az emes. Osyǵan súıenip tarıhı monografııa jazý kerek. Ony kóptegen shetel tiline aýdaryp, Abaı arqyly qazaqty álemge tanytý qajet. Mektepterge jeńil tilmen jazylǵan «Bizdiń Abaı» degen kitap jazylyp, ony mıllıondaǵan danamen taratsa da artyq emes.

Qoryta aıtqanda, Uly Dalanyń óren tulǵasy bolǵan Abaı Qunanbaıuly – dara qubylys, aqyn-oıdyń, parasattyń asqar bıigi. Eńbegi biz úshin taýsylmas asyl, rýhanı qazyna. Abaıdyń dástúri, mektebi – Uly Dala rýhanııatynyń jańaryp-jańǵyrýyna, jas urpaqtyń oı-sanasynyń jetilýine orasan zor úles qosary sózsiz.

Zııabek QABYLDINOV,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory