Á.Qasteev atyndaǵy óner mýzeıiniń Qazaqstan beıneleý óneri kolleksııasynda turǵan myna qos kartınanyń biri «Kıiz úı ishinde», ekinshisi «Jún sabap jatqan qazaq áıelderi» dep atalady. Bul eki shyǵarma da XIX ǵasyrdyń aıaqtalar tusynda talantty sýretshi Nıkolaı Hlýdovtyń qylqalamynan týǵan. Zamanynda Ahmet Baıtursynulyn alańdatqan Hlýdov shyǵarmashylyǵyndaǵy túsiniksiz máner týraly búgingi ónertanýshylar ne deıdi?
Qazaq beıneleý óneriniń alǵashqy damý barysy týraly sóz qozǵaǵanda, ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldary orys elinen jer aýdarylyp nemese ekspedısııa negizinde elimizge kelgen sýretshilerdi aınalyp óte almaımyz. Nege desek, sýret ónerine tyń serpin ákelgen jas talanttardyń kópshiligi olardyń kásibı biliginen nár aldy. Sondaı sýretshilerdiń biri 1921 jyly Almatyda tuńǵysh kórkemsýret stýdııasyn ashyp, Ábilhan Qasteevke dáris bergen Nıkolaı Hlýdov.
Alpys eki jyl ómirin shyǵarmashylyqqa arnaǵan ol qazaq beıneleý óneriniń damýyna úlken úles qosty. Ultymyzdyń turmys-tirshiligin, salt-dástúrin kenep betine túsirgen sýretker ómiriniń sońyna deıin qazaq dalasyn mekendep, tumsa tabıǵatyna tamsanýmen ótipti. Bul pikirimizge týyndygerdiń: «Men arman álemine enip ketkendeımin. Jeruıyq degenimiz osy bolar, sirá. Meniń týǵan jerimde mundaı ǵalamat taýlar, kókoraı shalǵyn zańǵar belesterge móldir sýyn jetkizýge asyqqan ózender, Jetisý óńirin mekendegen keremet adamdar joq», degen sózi dálel.
Ol ózine tanys emes halyqtyń ómirin baqylap, túrli sýretterdi dúnıege ákeldi. Biz sóz etip otyrǵan polotnoda kóshpeliler turaqjaıynyń qurylymy, onyń ishki jasaý-jabdyqtary, ulttyq kıim-keshek, kúndelikti tirshilik qamy tutas baıandalǵan. «Kıiz úı ishinde» dep atalǵan sýrettegi jeti keıipkerdiń kóńil kúı yrǵaǵy bir-birine uqsas bolǵanymen, emosııalary jeti bólek. Sheberdiń qoltańbasy kartınaǵa jan bitirip-aq tur. Deı turǵanmen, bul shyǵarmany qazaq etnografııasynyń baı murasyn kórsetetin tarıhı máni zor shyǵarma dep qabyldaı alamyz ba? Kartınada ulttyq tanymymyzǵa tompaq keletin qandaı tustar bar? Maman sózimen saralap kóreıik.
– Bul eńbek únemi mýzeıdiń tórinde turady. Árıne, Hlýdovtyń sheberligine shák keltire almaımyz. Bir qaraǵanda áserli bolyp kóringenimen, týyndynyń óne boıynan qazaqy qasıet-qalybymyzǵa saı kelmeıtin birneshe jaǵdaıdy baıqaýǵa bolady. Aıadaı bólme bolsa da, kıiz úıdiń kóshpendilerge tán óz mádenıeti bar. Birinshiden, esi durys qazaqtyń otaǵasy kelininiń, qyzdarynyń kózinshe jartylaı jalańashtanyp otyrmaıdy. Ekinshiden, beti ashyq turǵan qazannyń qasynda otyryp shash órý ádepti boıjetkenniń ádeti emes. Úshinshiden, ár nárseniń kıesin bilgen ultymyz bas kıimdi eshqashan jerge qoımaǵan, – deıdi Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi Baqythan Myrzahmet.
Jas sýretshi Shattyq Batan da bul sýretterdiń óne boıynda halqymyzdyń tabıǵatyna teris kórinister beleń alǵan dep esepteıdi. Onyń pikirinshe, bizdiń bolmysymyzdan múlde beıhabar sheteldik kórermender atalǵan shyǵarmalar arqyly «qazaq osyndaı bolǵan eken» degen oı túıýi múmkin. «Kóp ishinde tósin jarqyratyp otyryp jún sabaǵan qazaq áıeli týraly qandaı oıǵa qalar edińiz?» deıdi ol.
О́z qoltańbasymen beıneleý ónerine jańa lep ákelgen sheber, ulttyń jan dúnıesin, minezin, uzaq zerttegende osy dúnıege nege mán bermedi degen saýal týyndaıdy. Bul jaı ǵana kezdeısoqtyq pa, joq álde basqa ma?
Joǵaryda tilge tıek etkenimizdeı, Ortalyq murajaıǵa ǵylymı keńesshi bolǵan tusynda Ahmet Baıtursynuly Hlýdovtyń birneshe týyndysyn syn sadaǵyna alypty.
Ahań: «Sýretshi Hlýdovtyń týyndylaryna jalpylama nazar salǵanda, onyń qazaq turmysy men ómirinde múldem kezdespeıtin, ne asa sırek ushyrasatyn qubylystardy beıneleýge qumar baǵyty birden kózge urady. Bálkim, munysyn qazaqtardyń turmysyn kópshilik jurtshylyqtyń sanasyna ábden sińgen qalypta, ıaǵnı olardy jartylaı jabaıy túrde elestetetinderdiń uǵymyna saı beınelegisi kelýimen, ne naqty jaǵdaıdyń birtektiligi sýretshi kóńiline jaqpaıtyndyǵymen túsindirýge bolar da edi. Bálkim, sýretshi qazaqtardyń ómirimen ústirt qana tanys, sondyqtan ony qalypty jaǵdaıda beıneleýge dármensiz shyǵar», dep jazǵan eken.
Sol zamannyń ózinde-aq ult zııalysyn alańdatqan sýretshiniń birneshe shyǵarmasyndaǵy jartylaı jalańash áıelderdiń beınesi kózge túrpideı tıedi. Osy týyndylardyń kópshiligi kúni búginge deıin muraǵatta emes, kórmelerdiń eń kórnekti qabyrǵalarynda tur. Keıbir ónertanýshylar Hlýdov qalamynan tamǵan jartylaı jalańash kartınalar shoǵyryn aqtap alǵysy keletinin de baıqadyq. Olardyń sózinshe: «Bul – óner, sýretshi qııalynda eshqandaı shekara bolmaýy tıis». Qansha jerden dara sheberdiń qoltańbasy desek te, bolmysymyzǵa qaıshy óreskel qatelikter bar kartına urpaqqa ne beretinine zer salǵanymyz jón sekildi. О́nerdiń bir muraty ha- lyqtyń mádenıeti men tarıhyn bolashaqqa jetkizý deıtin bolsaq, mundaı máseleler asa muqııat zerdeleýdi qajet etetindeı.
ALMATY