Brıtandyq komık Sasha Baron Koennyń qatysýymen shyqqan rejıssıor Larrı Charlzdiń «Borat» fılmi 14 jyl buryn túsirilse de daý-damaıy tolastamaı keledi. Jýyrda fılmniń jalǵasy shyǵady degeli beri kórermender pikiri san qıly. Biri jelide #sanselBorat aksııasyn uıymdastyryp qarsylyq tanytsa, endi biri beıtarap ustanymdy alǵa tartady. Nıý-Iorktegi qazaq polıseıi Dımash Nııazov bastaǵan bir top jas Manhettenniń ortalyq alańynda beıbit narazylyq uıymdastyryp, arzan ázilge senbeýge shaqyrdy. Olardyń aıtýynsha, sheteldegi qazaq jastary dál osy fılmnen soń kemsitýge kóp ushyraıtyn kórinedi. Osy oqıǵaǵa oraı biz Dımashpen habarlasyp, tildesken edik.
– Shet elderde júrgen qazaqtar «Borat» fılminen keıin kóptegen kemsitýge ushyrap jatatyndaryn aıtady. Bul qanshalyqty ras? Jeke basyńyzda mundaı jaǵdaı boldy ma?
– Shynynda da bóle-jara qaraý, alalaý osy fılmnen keıin kúrt artyp ketkendeı. О́ıtkeni atalǵan fılmniń jelisine, mazmunyna senetinder kóp. Tipti meniń ózimdi de AQSh-qa alǵash kelgenimde kópke deıin Borat dep atap júrdi. Bul áli de tolastaǵan joq. Qazaqstannan endi ǵana kelip jatqan azamattardy fılmdegi keıipkerlerdiń esimimen mazaqtap jatady. Men Qazaqstannan qonys aýdarǵan AQSh azamaty retinde aıtaıyn, mundaı sátterge talaı ret kýá boldym. Ásirese elden kelgen qyz balalar osyndaı kereǵar pikirlerden qaralaýǵa, alalaýǵa jıi ushyrap jatady. Bul tulǵaǵa azamat dep emes, qandaı da bir ortaǵa tıesili adam retinde baǵalaýdan týyp tur. Osyndaı qaıshylyqty pikirler meni beı-jaı qaldyrmady.
– Fılmniń jańa shyǵarylymyn kútip jatqandardyń qarasy kóp sııaqty. Nelikten asa tanymal bolyp ketti dep oılaısyz?
– Kópshilik kórermen úshin jaı ǵana kúlki shaqyrar oqıǵalar shyǵar. Biraq fılmniń múldem shyndyqqa janaspaıtyn oqıǵalardan qurylǵanyn biletin, uǵatyn kórermen de jetkilikti. Al qazaq halqynyń mádenıetinen habary joq, ultymyzdy ómiri kórmegen, estimegen shalǵaıdaǵy kórermen osy ótirikke aldanyp otyr. Fılmniń túsirilý jelisi biz telearnalardan kórip júrgen ádettegi komedııalarǵa múlde uqsamaıtyndyǵymen erekshe. Kıno týyndyda qazaq ultyn ǵana emes, evreılerdi, amerıkalyqtardyń ózin ájýalaıtyn tustary bar.
– Beıbit narazylyqqa qatysýshylar kimder? Qandaı sıpatta ótti?
– Mıtıngke qatysýshylardyń deni qalada turatyn qazaqtar boldy. Bizdiń narazylyq aksııamyzǵa qasymda qatarlas júrgen amerıkalyqtar qoldaý kórsetip, Eýropa men Germanııa, Italııa, Koreıa elderinen nıettes jandar tabyldy. Mıtıngtiń aıǵaılamaı, dabyra qylmaı, ý-shýsyz mádenıetti túrde, beıbit sıpatta ótýin maqsat ettik. О́zimizdiń qara dombyramyzdy kúmbirletip, ulttyq ánderimizdi áýeletip, aınalamyzǵa jańasha áser syıladyq. О́ıtkeni sóz jetpeıtin jerdi kúı tolyqtyrady. О́ıtkeni dombyra áý bastan-aq qazaqtyń úni bolǵan, tili bolǵan qasterli aspaby. Týmysynan án men jyrǵa qumar qazaq halqynyń darhan kóńili men keń tynysty mádenıetin beıbit ustanymda jetkizgimiz keldi.
– Narazylyqqa #sanselBorat uranymen shyqtyńyzdar. Budan ózge qandaı máselelerge nazar aýdartqylaryńyz keldi?
– О́zderińizge málim, eń birinshi maqsat ózgelerge fılmniń úlken ótirikke qurylǵan jalǵan áńgime ekenin aıtqymyz keldi. Bul múlde Qazaqstan týraly fılm emes. Aınaladaǵy el-jurtty senbeýge shaqyramyn. Taıms-skverde qasymyzǵa kelip jón suraǵandardyń árqaısysyna shama sharqymyz jetkenshe mádenıetimiz ben rýhanııatymyz jaıly áńgimelep berýge tyrystyq. Árıne, kez kelgen eldiń sheshilýi tıis máselesi bar. Mysaly, Qazaqstandaǵy janýarlar dúnıesin qorǵaý sharalary óte nashar, zańnamalyq turǵyda áli de jetildirý kerek tustary barshylyq. Sol sııaqty múmkindik bolsa, qaýipsizdikti qamtamasyz etý, adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý boıynsha AQSh tájirıbesin bólisýge daıynmyn.
– Keıingi jyldary AQSh-ta ultqa, násilge qaraı kemsitý máselesine qoǵamda basa nazar aýdarylyp keledi. «Borat» sııaqty fılmder máseleni odan ári ýshyqtyra túspeı me?
– AQSh – alpaýyt, alyp memleket. Munda násildik, ulttyq kemsitýge qatysty máseleni kórmeısiń. Túrli memleketten kelgen bosqyndar bolsa da shyǵý tegi, shyqqan ortasyna qaramaı ıgilikti ómir súrýge, bilim alýǵa, jumys isteýge bar múmkindik qarastyrylǵan. Bizde ár tórt jyl saıyn prezıdent saılaýy ótedi, sol ýaqytta túrli saıası oıyndar Amerıkany ártúrli jaǵynan kórsetýi múmkin. Al «Borat» sııaqty shyndyqtyń aýylynan alys fılmderge tosqaýyl bolýy tıis. Ulan-ǵaıyr tarıhymyz ben uly dalalyq salqar mádenıetimizdi ájýa etip, tabys tabý úshin ultymyzdy, memleketimizdiń týyn paıdalanyp otyr. Fılmniń ótirikke qurylǵanyn kóp adam bilýi kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»