Otyrar taǵy oırandala ma?

Belgili arheolog, rekonstrýktor Emma Ýsmanova Otyrar qala­jur­tyndaǵy qu­rylys jumystaryna ózi kýá bol­ǵa­nyn feısbýktegi paraqshasyna jazdy. Ǵalymdar ortaǵasyrlyq qysh qabyrǵa­lardyń ornyna zamanaýı kirpish­ter­di qalaý – tarıhqa jasalǵan qııanat deıdi. Onyń aıtýynsha, «qurylys» qarqyndy júrgizilip jatqan aýmaq dańqty bıleýshi Ámir Temirdiń qaıtys bolǵan jeri bolýy múmkin.

«Bizben birge tarıh ǵylymdarynyń doktory Muhtar Qoja boldy. Ol osynaý kóne qalashyqtyń qazba jumystaryna qatysqan. Muny kórgen ol bozaryp ketti, kózine eriksiz jas aldy. Týrıstik nysan men tarıhı nysandy biriktirý óte qıyn ekenin túsinetin kez keldi. Tarıhı senimdilikke basymdyq berilýi tıis. Munda taǵy da jasandy túıeler ornatylǵan. Otyrar óziniń tarıhı keńistigin saqtaıdy dep úmittenemin» dep jazǵan ǵalym kóne qalanyń tender qurbany bolyp ketpeýine alańdaýly.

Qazaqstan arheologııasynyń zerthanasyna aınalǵan Otyrar qalasynyń ornyndaǵy qazba jumystary kezinde akademık Karl Baıpaqovpen birge atsa­lys­qan tarıh ǵylymdarynyń doktory, arheolog Muhtar Qoja qalanyń tarıhı kelbetiniń adam tanymastaı ózgeriske dýshar bolǵanyn birneshe jyldan beri aıtyp keledi. «Jýyrda Emma Ýsmanova esimdi belgili arheologpen birge Otyrar tóbeni araladyq. Qurlysshylar 40 san­tı­metrlik dýaldardyń ústine 2 metr­lik kirpish qalap jatyr. Kóne qala tarıhı kelbetinen jurdaı bolǵan, tanymaı qaldym. Jasandy kózboıaýshylyq kimge kerek? Osy arqyly týrısterdi qy­zyq­­tyramyz deýi bos áýreshilik, aqsha shashý», degen ǵalym jasandy qaqpadan Oty­rardyń ortalyq bóligine qaraı tasjol sala otyryp mádenı qabattardy syryp tastap jatqanyn aıtady. Ǵalymnyń aıtýynsha, ózge elderde týrıster júre­tin aıaqjoldy tarıhı jádigerge zııan kel­tir­meıtindeı etip, aǵash taqtaılardan tóseıdi. Sonda eskertkish beti syrylmaıdy, tarıhı oryn qazylyp búlinýge ushy­ra­maıdy. Al IýNESKO tarapynan Japonııanyń maqsatty qorynyń «Kóne Otyrar qalashyǵyn saqtaý men restavrasııalaý» jumystaryn júrgizýi Otyrardyń asa qundy tarıhı eskertkish ekenin aıǵaqtaıdy.

«2004 jyldary Otyrardyń ejelgi qırandylaryn saqtaý boıynsha shuǵyl ju­mystar júrgizilgende ózim de kór­gen­min. Iаǵnı eski dýaldy ýaqytsha saq­taý úshin jańa qysh qoıǵan edi. Res­tav­rasııa dep kóp jerlerdi jańartyp tastaıtyn sııaqty, ótkende Joshy han mazarynyń ishin túgel áktep tastaǵanyn kórdik. Mun­daı ýaqytsha kózboıaýshylyq álemdik deń­­geıdegi konservasııa, restavrasııa ju­­mystaryna jatpaıdy. Baba­lar­dyń qolynyń taby qalǵan qa­byr­ǵalar túp­nus­qa kúıinde saqtalýy kerek», deıdi arheo­log.

Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıi Otyrar aımaǵyndaǵy tarıhı eskertkishterdi qorǵaıtyn birden bir mekeme bolyp sanalady. Qazirgi tańda mýzeı Respýblıka kóleminde arheologııalyq jádigerlerdi zertteý, qazba jumystaryn júrgizetin, res­tav­­rasııa jáne konservasııa arqy­ly eskertkishterdiń saqtalýyn qada­­ǵa­laı­­tyn, sonymen qatar hal­qy­myz­dyń etnografııalyq jáne rýhanı, mádenı muralaryn jınaqtap saqtaý, zertteý jumystaryn júrgizetin oryn. Alaıda restavrasııa jumystaryn júr­gizýde janashyr ǵalymdardyń piki­ri­ne qulaq aspaýy Otyrar jurtyn oıyn-saýyq ortalyǵy «Dısneılendke» aınal­dy­rý­ǵa ákele jatqandaı. «Tarıhı-máde­nı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» zańnyń 39-babynyń 3-tarmaǵynda «Tarıhı-mádenı mura obektileriniń saqtalyp turýyna qaýip tóndirýi múmkin jumystardy júrgizýge tyıym salynady» dep aıqyn aıtylsa da tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jónindegi zańdy buzý toqtamaı keledi. Atal­ǵan másele «Egemen Qazaqstan» ga­zetiniń 2019 jylǵy 9 tamyz kúngi sanyn­da da «Otyrar qaıta oırandala bastady ma?» atty maqalada kóterilgen-di. Biraq ulttyq arheologııanyń irgetasyn qa­laǵan Á.Marǵulan men K.Aqyshevtiń bas­taýymen Qazaqstan tarıhyna tyń ja­ńalyq ákelgen Otyrar jurtyn saqtap qalýda quzyrly oryndar tarapynan naqty sheshimniń bolmaı otyrǵany qynjyltady.