Jýyrda Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jalpy otyrysynda mınıstr Ashat Aımaǵambetov joǵary oqý oryndarynyń ǵylymdy damytýdaǵy úlesi, nátıjesi haqynda másele qozǵady. Búginde ǵylymı-zertteý salasynda nátıjeli eńbek etip júrgen jastar jeterlik.
Osy oraıda matematıka jáne matematıkalyq modeldeý ınstıtýtynyń bas dırektory, UǴA korrespondent-múshesi Mahmud Sadybekov ǵylym salasyn qarjylandyrýdyń sońǵy jyldardaǵy jetistikterine toqtaldy. Biliktiligi joǵary mamandardy daıarlaý men zertteý maqsatynda 1945 jyly ashylǵan KSRO ǴA qazaq bólimshesiniń matematıka jáne mehanıka sektory búginde ǵylymı ınstıtýt dárejesinde otandyq ǵalymdar daıarlaý isinde kósh basynda tur. Ǵylymı jumystar júrgizý men jaratylystaný úrdisterin zertteý, jańa ádisterdi ázirleý arqyly qazaqstandyq matematıkalyq ǵylymdy damytýdy maqsat ete otyryp Matematıka jáne matematıkalyq modeldeý ınstıtýtynyń mamandary zamanaýı ǵylymı baǵyt boıynsha irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerdi álemdik deńgeıde júzege asyryp keledi. Mahmýd Ábdisámetuly atap ótkendeı, 2025 jylǵa deıin ǵylymǵa bólinetin qarjynyń jeti esege deıin ósetini salaǵa serpin bereri sózsiz. Byltyr ınstıtýt mamandary tarapynan 27 granttyq joba júzege assa, Web of Science jáne Scopus halyqaralyq jýrnalynda matematık-ǵalymdardyń 80-nen astam ǵylymı maqalalary jaryq kórgen. Ǵalymnyń qatysýymen onlaın keńistikte ótken suhbatymyzǵa Ulybrıtanııadan – Bolys Sábıtbek, Almatydan – Qanat Tólenov, Belgııadan – Aıdyn Qasymov, astanadan – Dórbetqan Suraǵan qatysyp, otandyq ǵylymdy damytý, salaǵa jastardy tartý týraly oılarymen bólisti.
Jastar arasynda nasıhat kemshin
Bolys SÁBITBEK,
PhD doktor. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ postdoktoranty. «Bolashaq» baǵdarlamasymen Atlanta, AQSh, Georgia Institute of Technology magıstratýrasynda aeroǵaryshtyq ınjenerııa mamandyǵy boıynsha bilim alǵan. Scopus-taǵy jarııalanymdar sany – 13. Heidelberg Laureate Forum 2018 grantyn jeńip alǵan. Halyqaralyq ǵylymı forýmnyń laýreaty (Geıdelberg q., Germanııa).
Qazirgi kezde Bolys Sábıtbek Londonda Queen Mary ýnıversıtetinde tájirıbe jınaýda. B.Sábıtbek bul elde ǵylymǵa qurmetpen qaraýmen qatar matematıkanyń ózge salalardan aıyrmashylyǵy anyq ańǵarylatynyn aıtady. Máselen, basqa salada derekter, málimetter ózgerip otyratyn bolsa, salystyrmaly túrde alǵanda matematıka – ózgermeıtin ǵylym. Sondyqtan da keńestik kezeńde ıdeologııaǵa ushyramaǵan sala retinde damydy. Búginde sol keńestik kezeńde bilim alǵan birqatar matematık ǵalymdy shetelde de kezdestirýge bolady. Al daǵdarys jyldarynda aǵa býyn men jastar arasynda elimizdegi matematıka ǵylymyn damytýdaǵy baılanys úzilip qaldy. Desek te otandyq matematıka ǵylymyn damytý, jastarmen jumys júrgizýde Mahmud Sadybekovtaı ustazy men Dórbetqan Suraǵan, Nııaz Toqmaǵambetov, taǵy da basqa ǵylymdaǵy jastardyń eńbegi zor degen B.Sábıtbek memleket tarapynan jastardy ǵylymǵa tartýda, nasıhattaý máselesinde qolǵa alatyn máseleler kóp ekenin aıtady. Al matematıka ǵylymynyń jetken jetistikterin ári qaraı damytý jekelegen ǵalymdardyń ıyǵyna salmaq bolyp túspeýi kerek. О́ıtkeni ǵylym jolyna kelgen árbir ǵalymnyń aldynda úlken jaýapkershilik tur. Ony abyroımen atqarý úshin ujym bolyp jumys isteý mańyzdy.
Halyqaralyq olımpıada júldegerlerin tartý kerek
Qanat TО́LENOV,
PhD doktor. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ postdoktoranty. Aýstralııanyń Sıdneı qalasyndaǵy Jańa Ońtústik Ýels ýnıversıtetinde «Bolashaq» baǵdarlamasymen 1 jyl taǵylymdamadan ótken. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi taǵaıyndaıtyn 35 jasqa deıingi talantty jas ǵalymdarǵa arnalǵan memlekettik ǵylymı stıpendııanyń 2016-2017 jáne 2020-2021 jyldardaǵy ıegeri. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń eń úzdik «Jas ǵalym» nomınasııasynyń 2019 jylǵy ıegeri. Scopus-taǵy jarııalanym sany – 22. 7-shi Geıdelberg Laýreattar forýmyna qatysatyn matematıka jáne kompıýterler ǵylymdary boıynsha dúnıe júzinen tańdap alynǵan 200 jas ǵalymnyń biri (Geıdelberg, Germanııa, 2019 j.).
Qanat Tólenov ǵylymǵa kelýde aǵa býynnyń yqpaly zor boldy deıdi. Ýnıversıtette ótetin semınarlarda T.Kálmenov, M.Sadybekov, B.Qanǵojın sııaqty akademık jáne professor ustazdarynan tálim alǵan ol búginde jastardy ǵylymǵa tartýda úgit-nasıhat jaǵy jetispeıtinin aıtty. Ǵylymnyń ne ekenin, odan qandaı nátıje shyǵatynyn túsinbeıtin jastar kóp. Osy oraıda matematıka ǵylymyn damytý úshin halyqaralyq olımpıadalarda top jarǵan jeńimpazdar ǵylymǵa kelýi qajet. Halyqaralyq báıgede altyn alyp, top jarýdyń ózi qandaı jetistik bolsa, mańdaı ter men eren eńbekti qajet etetin ǵylymda da joǵary nátıje bar. Búginde osy olımpıada jeńimpazdarynyń arasynda matematıka ǵylymymen aınalysyp júrgenderi joqtyń qasy. «Sondyqtan da olımpıada júldegerleriniń syıaqysyn halyqaralyq dodalarda top jarǵan sportshylardyń syıaqysy deńgeıine kóterý qajet» degen usynys tastaı otyryp, mundaı qoldaý jas ǵalymdardyń ǵylymǵa kóptep kelýine múmkindik beredi, deıdi Q.Tólenov.
«Buryn ýnıversıtetterdiń professor-oqytýshylary mektep oqýshylaryna arnaıy sabaqtar ótetin. Jazǵy kýrstar uıymdastyrylyp, joǵary oqý oryndary men mektepter arasyndaǵy baılanys jaqsy jolǵa qoıylǵan-dy. Bul alańdarda ǵylymda tóńkeris jasaǵan ataqty A.Kolmogorov, V.Arnold jáne t.b. kóptegen ǵalym dáris bergeni belgili. Sol kezeńderde matematıka ǵylymyna kelgen olımpıada júldegerleri úlken jetistikterge jetti. Kezinde Lenıngrad, Máskeý, Novosibir ýnıversıtetterinen oqyǵan aǵa býyn osy úsh mektepten alǵan bilimdi elimizge alyp keldi. Nátıjesinde, matematıka ǵylymı turǵydan damı tústi. Al elimiz bastan keshken daǵdarysty jyldarda ǵylymnyń damýyna materıaldyq jaǵdaı keri yqpalyn tıgizse, búginde táýelsiz eldiń talaı talantty jastary Google sııaqty halyqaralyq kompanııalarda jumys istep júr. Mine, jastardyń tabys izdep, ǵylymǵa kelmeýiniń bir sebebi jaıly turmys, jaqsy jalaqy izdeýiniń tórkininde jatyr. Tipten maman joq bolǵandyqtan, búginde matematıka ǵylymynda ıgermegen salalar bar», dedi ol. Al sońǵy jyldarda qazaqstandyq stýdentterdiń sheteldik ýnıversıtetterde bilim alyp, tájirıbe almasýyn salanyń jaǵymdy jaǵymen baılanystyrǵan ǵalym 2010-2012 jyldary shetelde bilim alýdyń ózine de paıdasy tıgenin aıtady. Bul baǵytta bilim alyp qana qoımaı, tyń zertteý salalaryn da meńgere aldy. Sheteldik professorlardyń da yqpaly zor boldy. 2017-2018 jyldarda 1 jyl Aýstralııada, 2011-2012 jyldary 6 aı Qytaı elinde, 2013 jyly 2 aı AQSh-ta taǵylymdamada (2013 j.) jáne Eýropanyń biraz elderinde ǵylymı konferensııalarda bolyp qaıtty. Osy oraıda toptyq jumystardyń mańyzdylyǵyna nazar aýdarǵan Q.Tólenov «2025 jylǵa qaraı ǵylym jaǵynan úzdik ondyqqa kirýdi josparlap otyrǵan Qytaı elimen, sondaı-aq Aýstralııamen teńese almaǵanymyzben, otandyq matematıkada jolǵa qoıylǵan salalardy damytyp, óz mektebimizdi qalyptastyryp, jastar qataryn kóbeıtsek» degen pikirin bildirdi.
Elimizde mekteparalyq matematıka jaqsy damyǵan
Aıdyn QASYMOV,
PhD doktor. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ túlegi. Belgııadaǵy Ghent University-inde doktorlyǵyn qorǵaǵan. Matematıka jáne matematıkalyq modeldeý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri.
Ǵylymı ortada ósken Aıdyn Qasymov otbasynda kórgeni de, kóńilge túıgeni de matematıka bolǵandyqtan, osy salany tańdaǵan. «Ákemdi úlgi tuttym, atam da, anam da osy salaǵa barýymdy qalady», degen Aıdyn Qasymov Jáýtikov atyndaǵy fızıka-matematıka mektebin bitirgennen keıin Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń Matematıka jáne mehanıka fakýltetine oqýǵa túsedi. «Alaıda ekinshi kýrsta raıymnan qaıta bastadym. Sol kezde matematıkalyq taldaýdan sabaq beretin ustazym professor Januzaqov ǵylymmen aınalysýyma jol siltep, talpynysymdy jandandyrdy. Al fızıka-matematıka mektebinde oqyp júrgende mekteparalyq matematıkanyń jaqsy damyǵanyna kóz jetkizdim. Mektebimizde talantty balalar da, olımpıadaǵa qatysýshylar da kóp boldy», deıdi Aıdyn. Keıinnen Matematıka jáne matematıkalyq modeldeý ınstıtýtyna jumysqa ornalasty. Osy ınstıtýt qabyrǵasynda júrip shyńdalyp, tájirıbe jınaǵan jas ǵalym Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ men Belgııanyń Ghent University arasyndaǵy kelisimshartqa sáıkes bilimin doktorantýrada jalǵastyrady. Shetelde oqı júrip, elimizdegi matematıka ǵylymynyń jaqsy baǵyt ustanyp, damyp kele jatqanyna kóz jetkizdim, deıdi ol. Zerthanalardaǵy jumystar barysynda Italııa, Grekııa sııaqty elder stýdentteriniń «Bolashaq» baǵdarlamasyna, memlekettiń jastardy bilimge, ǵylymǵa tartýdaǵy qoldaýyna qyzyǵýshylyq bildirgeni jaıly sózin Aıdyn Qasymov salaǵa jastardy kóptep tartý qajet degen pikirimen jalǵastyrdy. Osy oraıda alǵan bilimi men tájirıbesin otandyq matematıka ǵylymynyń damýyna arnap, elime paıda ákelsem degen oıyn ortaǵa saldy.
PhD dárejesin alǵandardyń kóbeıýi sapaǵa keri áser etýde
Dórbetqan SURAǴAN,
PhD doktor. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ túlegi. Matematık, teoretık-fızık, mehanık, UǴA korrespondent-múshesi. «Bolashaq» baǵdarlamasymen Londonda King’s College magıstratýrasynda teorııalyq fızıka boıynsha bilim alǵan. 2015-2016 jyldary Londonda Imperial College ǵylymı qyzmetkeri bolyp istegen. Aǵylshyn tilinde jazylǵan Hardy inequalities on homogeneous groups (100 years of Hardy inequalities) monografııasy úshin 2018 jyly Ferran Sunyer i Balaguer Prize halyqaralyq júldesine ıe bolǵan. Osy syılyq tarıhyndaǵy eń jas ǵalym-júldeger. Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyǵynyń ıegeri. Nazarbaev Ýnıversıtetiniń oqytýshysy.
«Otandyq ǵylymdy damytý baǵytyndaǵy jumystar jyldan-jylǵa jaqsaryp keledi» degen Dórbetqan Suraǵan ǵylymdaǵy jaqsy izdenisterdi, bastamalardy tilge tıek etti. Ulttyq ǵylymı saraptama ortalyǵynyń málimetteri boıynsha, elimizdegi matematıka ǵylymy álemdik turǵydan alǵanda ózindik orny men dárejesi bar sala. Bul baǵytta Matematıka jáne matematıkalyq modeldeý ınstıtýty – elimizdegi aldyńǵy qatarda turǵan ǵylymı ortalyq. D.Suraǵannyń aıtýynsha, bilimdi damytýdyń irgetasy – sapaly joǵary bilim, sapaly bilimniń negizi – irgeli ǵylym. Al ǵylymdy jasaıtyndar – ǵalymdar. Bul úshin memleket ǵalymnyń jaǵdaıyna, mártebesine kóńil bólýi mańyzdy. Osy oraıda ustazdardyń mártebesine qatysty zań qabyldanyp, aldaǵy ýaqytta jemisin berip jatsa, onyń ózi úlken jetistik. Keıingi jyldarda ǵylymı ortany tolǵandyryp otyrǵan máseleniń biri PhD ǵalymdardyń kóbeıip ketkendigine qatysty pikirin ortaǵa salyp, «Jyldan-jylǵa elimizde mektep bitiretin túlekterdiń sany artyp keledi. Nátıjesinde, ulttyq ýnıversıtetterge oqýǵa túsetin túlekterdiń da sany arta túsetini belgili. Tıisti mınıstrlik jyl saıyn bilim alý granttarynyń da sanyn arttyra túspek. Osy tusta ǵylymǵa keletin jastardyń da sany kóbeıetin bolar degen oıynyn aıtyp, sapa máselesin qozǵady. О́ıtkeni búginde PhD kórsetkishiniń kóbeıýi sapaǵa áser etýde. Bul jerde PhD stıpendııasyn ǵana maqsat etip keletin stýdentterdiń ǵylymǵa paıdasy shamaly. Sondyqtan bul baǵytta ótkennen sabaq ala otyryp, aldaǵy ýaqytqa kemshilikterge jol bermeý kerek, deıdi ǵalym. Prezıdent tapsyrmasyna oraı reformalardy jyldam júzege asyrý mańyzdy, al sapany jaqsartýdyń birden-bir joly – talantty jastardy qoldaý. Búginde memleket strategııasynyń basym baǵyttarynyń biri adam kapıtaly desek, jastardy ǵylymǵa tartýdyń ıdeologııasyna mán beretin ýaqyt keldi. Sebebi talantty jastardyń kópshiligi shetel asyp, jaqsy jaǵdaı izdep ketýde. Google, Microsoft, Amazon sııaqty t.b. IT kompanııalarda qazaq jastary jumys istep júr. Munymen qosa shetelderde oqyp jatqan jastar bar. Olar erteń elge oralady. Biraq elge kelgende qadiri qashpaıtyndaı jaǵdaı jasalýy kerek emes pe. Al ýnıversıtetterde dáris oqyp júrgen professor-oqytýshylar materıaldyq turǵydan da, oı erkindigi jaǵynan da táýelsiz bolýy kerek. Belgili bir oqý orny ákimshiliginiń qas-qabaǵyna qarap bala oqytqanmen jaqsy nátıje shyqpaıdy. Degenmen ǵylymda serpilis jasaýǵa jastardyń jigeri de, bilimi de jetkilikti, deıdi S.Dórbetqan.
Túıin: Jyl saıyn salaǵa bólinetin qarajat artyp keledi. Dúnıe júzi úlken daǵdarysty bastan ótkerýde. Shetelden mamandardy qyrýar aqsha tólep shaqyrǵannan góri óz mamandarymyzdy daıarlaýdyń keleshegi zor. Al joǵary bilimniń sapasyn arttyrý arqyly sapaǵa qadam basý mańyzdy. Sondyqtan daǵdarysty kezeńniń aldyn alyp, myqty ǵalymdarymyzdy, bedeldi ýnıversıtetterimizdi damytý ýaqyt kúttirmeıdi. Al matematıka ǵylymynyń damýy aǵa býyn ǵalymdar men olardyń ornyn basatyn jańa oıly ǵalymdardyń keleshegimen baılanysty.
ALMATY