Kásiptik bilim berý jaıy qalaı?

Jahandaný men ındýstrııa­landyrý jaǵdaıynda sapaly ju­mysshy kadrlardy daıarlaý – kez kelgen memlekettiń saıasatyndaǵy negizgi min­dettiń biri. Damyǵan elderde óndiris úshin kadrlardy daıarlaýdy sol memlekettiń basqarý qurylymynda erekshe orny bar «Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesi» atty mekeme iske asyrady. BUU deklarasııasy bul júıeni myń­jyldyq damý maqsatyna jat­qyzdy. IýNESKO sarapshylary maman jumysshylardyń álem­niń kóptegen elinde tapshy bolyp otyrǵanyna jáne sol elder osy sebepti ekonomıkalyq-áleý­mettik qıyndyqtardan shyǵa almaı jat­qanyna nazar aýdaryp otyr. Maman ju­mys­shy – qoldanbaly kásiptik bilimdi tolyq meńgergen, tańdaǵan mamandyǵyna sáıkes ınnovasııalyq jáne IT-teh­nologııalardy meńgergen ju­­­mys­ker. О́ndiris oryndary, aýyl sha­rýashylyǵy jáne basqa qury­lymdar maman ju­mys­­shylarmen tolyq qamtyl­ǵan elderde ekonomıka qaryshtap damı­tyny jáne olardyń saıası júıesinde árqashan turaqtylyq bolatyny belgili.

«Atameken» ulttyq kásipker­ler palatasynyń zertteýi boıyn­sha qazirgi ýaqytta elimizdiń ká­­sip­­oryndarynda 80 myńdaı bi­likti maman jetis­peıdi. Qury­lysshylardyń, mashına jáne qural-jabdyqtar tehnolo­gııasy jumysshylarynyń, orta kásibı bilimi bar aýylsharýashylyq ma­mandarynyń, qyzmet kórsetý sala­sy qyzmetkerleriniń jáne bas­qa da óndiris salasynda orta kási­bı bilimi bar mamandardyń tap­shy­lyǵynan ekonomıkamyzdyń keı­bir ba­ǵyttary damı almaı otyr. Innovasııalyq teh­no­logııalar­dy paıdalanatyn ja­ńa ashylǵan ká­siporyn­darǵa ma­mandar qajet. Búgingi tańda osyn­daı jumys oryndarynda tek ınjenerlik-tehnıkalyq qyzmetkerler ǵana emes, bilikti ju­mys­shylar da je­tis­­peıdi. Bul jaǵ­daı el ekonomı­ka­synyń tejeýshi fak­tory­na aınalýy múmkin.

Elimizde maman jumysshylar men qyzmetkerlerdi daıarlaý­ ju­mysy qa­laı iske asýda? Mem­le­ketimizde halyq­ara­lyq talap­tar men sıfrly quzy­­ret­ti­lik­terdi eskere otyryp, kol­ledj­ baǵdarlamalaryn jańar­tý­ǵa, «Barshaǵa tegin kásiptik-tehnı­kalyq bilim berý» jobasyn júzege asyrýǵa kóńil bólinýde. Teh­nıkalyq, aýyl­sharýashylyq jáne halyqqa qyzmet kórsetý baǵytynda mamandar daıarlaı­tyn kolledjder sany jyl sa­ıyn artyp keledi. Orta kásiptik bilim oqý­shylarǵa kolledjderde beriledi, mun­da kásiptik bilim berý isi arnaýly orta bilim berýmen ushtastyryla júrgiziledi jáne bul orta kásiptik bilimi bar mamandardy daıarlaýǵa baǵyttalǵan. Kolledjde oqý merzimi – 3-4 jyl. Jalpy orta bilimi bar, sondaı-aq sabaqtas mamandyqtar bo­ıynsha bastaýysh kásiptik bilimi bar azamattar kolledjderde qys­qartylǵan jáne jedeldetilgen baǵ­darlamalar boıynsha orta kásiptik bilim alady.

Kolledjderde bilim alýshylardy jumysshy mamandyǵyna úıretetin, kásibı bilim men quzy­rettilikter júıe­sin qalyptas­ty­ratyn tulǵa joǵary bilimdi oqy­­týshy-pedagog ekeni anyq. Osy jerde mynandaı suraq týady: joǵary oqý oryndarynda kol­ledj­derde jumys isteıtin oqy­­týshy-pedagogterdi daıarlaý jumy­sy qa­laı uıymdastyrylǵan?

Elimizdiń birneshe joǵary oqý ornynda kolledjderge oqytýshy-pedagog daıarlaıtyn kafedralar jumys isteıdi. Kolledjderdiń beıi­ni ártúrli bolǵandyqtan, árbir kafedra belgili bir mamandyq ba­ǵytynda joǵary bilimdi oqy­tý­shylar daıarlaıdy. Nur-Sultan qalasynda ornalasqan baıyrǵy joǵary oqý oryndarynyń biri S.Seıfýllın atyn­daǵy Qazaq ag­ro­tehnıkalyq ýnı­versıtetiniń Kásiptik bilim berý kafe­drasy kolledjderde bilim berý jáne tárbıe jumysyn iske asyra alatyn bilikti oqy­týshy-pedagogterdi 6V014 – «Avtokólikterge teh­nıkalyq qyz­­met kórsetý, jóndeý jáne paı­dalaný» (baklavarıat), 7M014 – «Kásiptik bilim berýdegi kóshbasshylyq» (magıstratýra), 8D014 – «Tehnıkalyq jáne kásip­tik bilim berýdegi menedjment» (doktorantýra) bilim berý baǵ­d­ar­lamalary boıynsha daıarlap ke­­ledi. Qazirgi kezde kafedrada 5 ǵy­lym doktory, 7 ǵylym kan­dıdaty, 1 PhD jáne 4 magıstr qyzmet at­qa­rady. Jalpy, ǵyly­mı dárejelik 69,2 paıyzdy quraıdy. Kafedranyń professor-oqytý­shylar quramy ǵy­lymı-peda­gogı­kalyq sala boıynsha mol táji­rıbe jınaǵan mamandardan turady.

Kásiptik bilim berý kafedrasynda «Tehnıkalyq jáne kási­bı bilim berýdegi menedj­ment» doktor­lyq dıssertasııa qorǵaý keńesi ju­mys isteıdi. Dısser­tasııalyq qor­ǵaý keńesinde bir­neshe izdenýshi dok­tor­lyq dıssertasııa qorǵady jáne olar ýnı­versıtetimizde, basqa joǵary oqý orynda­rynda eńbek etýde. Ka­fedra qu­rylymynda «Kásiptik oqytý» ma­mandyǵy boıynsha oqý úr­di­sinde ǵylymı-tájirıbelik psı­­­hologııalyq zerthana jáne mamandardy ozyq daıyndaýdyń ǵy­lymı-zertteý ortalyǵy jemisti jumys istep keledi. Kóp jylǵy tájirıbeden túıgenimiz, maman ju­mysshyny daıarlaý úderisi kóptegen pedagogıkalyq jáne psıhologııalyq máseleni she­shý­di qajet etedi. Kafedrada osy min­detterdi sheshýge baǵyt­tal­ǵan bir­neshe stýdenttik úıir­me­ jumys isteıdi. Kásip­tik bilim berý kafedrasy Be­larýstiń Grodno qala­syn­da­ǵy Iа.Kýpala atyndaǵy mem­lekettik ýnıversıtetimen já­ne K.I.Skrıabın atyndaǵy Qyr­ǵyz memlekettik agrarlyq ýnıver­sıtetimen tyǵyz áriptestik baılanys ornatqan. Qazaq­standa Y.Altynsarın atyndaǵy ult­tyq bilim akademııasymen, Teh­nıkalyq jáne kásiptik bi­lim berý jáne kásibı biliktilikti berý­di damytýdyń respýblıkalyq ǵy­ly­mı-ádistemelik ortalyǵymen yn­ty­­maqtastyqta jumys isteıdi.

Kásiptik bilim berý kafedrasy men Nur-Sultan qalasyn­daǵy jáne elimizdiń basqa qalala­rynda orna­lasqan orta arnaý­ly bilim beretin kol­ledjder ara­synda ǵylymı jáne prak­tıkalyq baǵytta tyǵyz baılanys ornaǵan. «Kásiptik oqytý» maman­dyǵy boıynsha bilim alatyn stý­dentter tehnıkalyq, qurylys jáne aýylsharýashylyq baǵytynda jumysshy daıarlaıtyn kolledjderde pedagogıkalyq jáne dıplomdyq praktıkadan ótedi. Magıstranttar men dok­torant­tardyń ǵylymı-zertteý ju­mys­­tarynyń nátıjeleri kol­­­­ledj stýdentteriniń oqý-tár­­­bıe úrdisinde qoldanys tabý­da. Sonymen qatar atalǵan ma­man­­­dyqpen bilim alatyn stý­dent­ter men magıstranttarǵa ýnı­ver­­sıtettiń tehnıkalyq jáne aýyl­­­sharýashylyq ǵylymdary negizin qu­­raıtyn birneshe ka­fe­dranyń professorlary jáne oqytýshylary dáris oqıdy, prak­tıkalyq sabaq júrgi­zedi. «Kásiptik oqytý» mamandyǵy bo­ıyn­sha bi­lim alatyn stýdentterde zertteý qabi­leti jáne quzyrettilik joǵary deńgeıde qalyptasqan. Atalǵan mamandyq stý­dentteri men magıs­tranttary ártúrli halyqaralyq jáne respýblıkalyq olımpıadalar men ǵylymı jarys­tarǵa qa­tysyp, únemi júldemen oralady. Kafedra qabyrǵasynan túlep ush­q­an joǵary bilimdi oqytýshy-pe­da­gogter elimizdiń túkpir-túk­pirin­de kolled­jderde jáne arnaý­ly orta oqý orynda­rynda mem­leke­timizdiń óndiris oryndaryna bilikti jumysshy mamandaryn daıarlaý baǵytynda jemisti eńbek etýde.

Alaıda sońǵy jyldary atal­ǵan kafedranyń jumysynda qıyndyq týyndady. Bul jaǵdaı tek bir máselege ǵana baılanysty bolyp otyr. Jyl saıyn «Kásiptik oqytý» mamandyǵyna bólinetin memlekettik granttardyń sany azaıý­da. Mysaly, 2015 jyly «Kásip­tik bilim berý» mamandyǵy boıynsha respýblıka kóleminde 479 grant bakalavarıatqa bólinse, 2019 jyly bakalavrıat pen magıs­tratýraǵa 50 jáne 42 grant bó­lindi. Al doktorantýraǵa res­pýb­lıka boıynsha 3 grant qana berildi.

Bıylǵy oqý jyly «Kásiptik bilim berý» mamandyǵyn daıarlaý óte qıyn jaǵdaıǵa tap boldy. Bul jyldary joǵary oqý oryndary daıarlaıtyn mamandyqtarǵa memleket tarapynan 51 164 grant bólindi (2015 jyly 32 168 grant bólingen edi). Sonymen qa­tar árbir grantqa tıesili qarjy kólemi de 2019 jylǵa qaraǵanda 2-2,5 ese joǵary boldy. Jergilikti ákim­dikterden bólinetin granttar sany da artty. Biraq memlekettiń joǵ­a­ry bilimdi mamandardy daıarlaýǵa ba­ǵyt­talǵan kómegi «Kásiptik oqy­tý» mamandyǵyn aınalyp ótýde. Dálirek aıtqanda, 2020 jyly osy mamandyq boıynsha bakalavrlyq jáne magıstrlik oryndarǵa res­pýb­­lıka boıynsha 20-dan ǵana grant berildi. Al doktorantýraǵa bir­de-bir grant berilmedi. Atalǵan maman­dyqtardy oqytýdyń jabylý qaýpi tóndi.

Degenmen «Kásiptik oqytý» maman­dyǵy boıynsha oqytýshy-pedagogter daıarlaıtyn elimizdiń joǵary oqý oryn­daryndaǵy kafedralar kúrmeýli máseleni sheshýge tyrysýda. Mysaly, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agro­teh­nıkalyq ýnıversıtetiniń Kásiptik bilim berý kafedrasynyń pro­fes­sorlyq-oqytýshylar quramy­nyń kú­shimen jyl saıyn respýb­lıkanyń kóp­tegen qalasy men oblysynda kásip­tik baǵdar ju­mys­tary jasalady, «Kásiptik oqytý» mamandyǵynyń qyr-sy­ryn ashatyn aqparattar taratyla­dy, kafedranyń professorlyq-oqytýshylar quramy elektrondyq baılanys quraldary kómegimen mektep bitirýshilermen baılanys­qa shyǵady jáne ártúrli kezdesýler ótkizedi. Osyn­daı júıeli jáne aýqymdy ju­mys­tar nátıjesinde «Kásiptik oqytý» mamandyǵyn tańdaǵan mektep biti­rýshilerdiń sany az bolǵan joq. Alaıd­a atal­ǵan mamandyqqa grant óte az bólin­gendikten, olardyń 90 paıyz­ǵa jýyǵy aqyly túrde oqıdy. Al doktoranttar aqyly túrde bilim alyp, ǵylymı jumystaryn da óz qara­jattarymen júrgizýde.

Elimizdiń kásiporyndaryna jáne aýyl sharýashylyǵyna qa­jetti maman jumysshyny daıar­laý memleketimizdiń basty eko­nomıkalyq maqsattarynyń biri bolsa, onda osy maqsatqa nátı­jeli jetý úshin kásiptik bilim berý máselesin memlekettik saıa­sat deń­­geıine jetkizý qajet. Sonda ǵana memleketimiz damy­ǵan 30 el qatarynan oryn alady. О́ıtkeni kásiptik bilim­men jáne eńbek tárbıe­simen sýsyn­daǵan bilikti jumysshy jasta­ry bar memlekettiń ǵana irgeta­sy berik bolady.

Aıtjan ABDYROV,

Bazarbek MUQYShEV,

S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń

professorlary, pedagogıka ǵylymdarynyń doktorlary,

Maral ESEKEShOVA,

S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń dosenti, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty,  

Kásiptik bilim berý kafedrasynyń meńgerýshisi