Burynǵy kezdi qaıdam, Syr boıynda sońǵy 20-30 jyldyń bederinde alǵa baspaı qoıǵan salanyń biri – qus sharýashylyǵy bolyp tur. Osydan da qazir oblysqa qus eti men jumyrtqa syrttan tasymaldanady. Al «Kisideginiń kilti aspanda bolatyny» qashannan belgili ǵoı. Syrttan keletin ónim sál irkilse, bazar men dúken baǵasy aspandap shyǵa keletinine úırendik.
Biraq osy qysta jumyrtqa baǵasy 70 teńgege jetkende «áı, osy ótpeı, sórede siresip turyp qalar-aý» dep oılaǵandar kóp bolǵan. Qaıdaǵy, sonyń ózi jetpeı, taǵy sol syrttan mıllıondap aldyryp jattyq.
Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik qataryna jatqyzylǵan jumyrtqa baǵasy nege aspandap ketti? Osy kásiptiń qulaǵyn ustap otyrǵandar basty sebeptiń biri retinde jemniń qymbattap ketkenin aıtady. Árıne, qazir kez kelgen taýar baǵasyn naryq retteıtini belgili ǵoı. Biraq dál osy jumyrtqa tapshylyǵynan basqalarǵa qaraǵanda Syr óńiri qatty qıyndyq tartyp otyr. Sebebi aımaqta qus sharýashylyǵy qanatyn keńge jaıa almaǵan salanyń biri bolyp tur. Bul – jergilikti bılikpen qatar kásipkerler palatasynyń mamandary nazarda ustap otyrǵan máseleniń biri.
– Qus sharýashylyǵyn sýbsıdııalaý sharttaryna elimizdegi eń iri kompanııalar ǵana saı keledi. Olardyń qataryna bizdiń oblys enbeıdi. Ený bylaı tursyn, tipti mańaılaı almaıdy, – deıdi atalǵan palatadaǵy agroónerkásip kesheni bóliminiń basshysy Jasulan Serikov. – Mysaly, sharýashylyq jylyna 20 mln jumyrtqa óndirgende ǵana ár danasyna 1 teńgeden sýbsıdııa beriledi. О́ndirý kórsetkishi ulǵaıǵan saıyn memlekettik qoldaý da arta beredi. Al bizdiń aımaqta eń kóp ónim óndiretin kásiporyn – «Shıeli qus» sharýashylyǵy. Onyń ózi de byltyr naryqqa 7 mln jumyrtqa ǵana shyǵardy.
Qus fabrıkasyn salýǵa qarastyrylǵan ınvestısııalyq sýbsıdııa da bar. Biraq bul úshin kásiporyn ónimdi 50 mln-ǵa jetkizý kerek. Sonda ǵana memleket qurylysqa ketken shyǵynnyń 25 paıyzyn qaıtaryp beredi. Syr boıyndaǵy shaǵyn sharýashylyqtar sýbsıdııalaýdyń osy eki talabyna da saı kelmeıdi.
Palata mamandary oblystyq aýylsharýashylyq basqarmasy ókilderimen birlesip mınıstrlikke shaǵyn qus fermalaryna sýbsıdııa berý týraly birneshe márte usynys joldaǵan. Qarapaıym qısynǵa salǵanda da sanaýly kompanııany qoldaǵannan góri, júzdegen usaq sharýashylyqtarǵa demeý jasaǵan jón emes pe. Biraq ázirshe ol eskerilmeı tur. Qyrýar qarjy jumsap, is bastaǵan sharýashylyqtarǵa kózqaras osyndaı bolyp turǵanda úıde 100-200 taýyq asyrap otyrǵandardy qoldaý jaıly aıtý artyq shyǵar.
Mamandar jańaǵy sýbsıdııanyń ózi 2022 jylǵa deıin ǵana josparlanǵanyn aıtady. О́ıtkeni qazir elimizdiń biraz óńirleri jumyrtqa óndirisin jolǵa qoıyp aldy. Tipti Aýǵanstan, О́zbekstan sekildi memleketterge ónim eksporttaı bastadyq. Endigi kezekte et baǵytyndaǵylardy qoldaý artýy múmkin. Qazaqstanda ımportqa táýeldi azyq-túlik túriniń biri osy qus eti. Áli kúnge onyń 40 paıyzyn syrttan tasyp otyrmyz. Álemdegi eń iri gýmanıtarlyq uıym sanalatyn dúnıejúzilik azyq-túlik baǵdarlamasynyń esebinshe, aldaǵy 10 jylda bir adamnyń taýyq etin tutynýy jylyna 30 kıloǵa deıin ulǵaıady.
Osydan 4 jyl buryn oblysta alǵashqy taýyq fermasyn qurǵan kásipkerdiń biri – Nasyr Myrzabekov. Shıelilik azamat ózi jetekshilik etetin «Móldir ı K» kompanııasynyń janynan «Shıeli qus» sharýashylyǵyn ashady.
– Sońǵy 10-15 jylda «qarapaıym jumyrtqanyń ózin nege syrttan aldyramyz, ózimiz nege óndirmeske?» degen oıda júretinmin. Sáti kelip, 2016 jyly 10 myń taýyq alyp, isti bastap kettik. Buryn bilmeıdi ekenbiz, bul kásipte de kedergi kóp eken. Sonda da taýyq sanyn kóbeıtip, qazir jylyna 7 mln jumyrtqa óndirip otyrmyz. Kúzde daqyl arzan bolǵandyqtan bar aqshamyzǵa jem alyp qoıamyz. Osydan da sharýashylyqty damytýǵa shamamyz kelmeı qalady, – deıdi kásipker.
Odan keıingi máseleniń salmaqtysy – maman tapshylyǵy. Tanystary arqyly Almatydan osy salany jaqsy biletin bir tehnolog tapty. Sol mamannan telefon arqyly keńes aldy. Áli kúnge deıin kómektesip kele jatqan Ádilhan Jarylqasynov esimdi azamattyń arqasynda sharýashylyq alǵa basa bastady.
Qus baǵý jurt oılaǵandaı ońaı kásip emes. Jeıtin jeminen bastap jetilip ketkenshe baladaı mápeleýiń kerek. Áıtpese eńbegiń esh ketedi. Mysaly, taýyqqa kerektiniń biri bıdaı. Biraq jergilikti jerdiń ónimi oǵan jaramaıdy. Basynda bilmestikpen berip, ónimin tómendetip alǵany bar. Eń alǵash myńdaǵan jumyrtqany ótkize almaı, qınalǵan kezin de umytqan joq. Aımaqtaǵy osy naryqty bılep otyrǵan syrttaǵy óndirisshilermen básekege tústi. Qazir ónimi ótpeı emes, jetpeı qalyp jatyr. Balapan ósiretin seh saldy, jemdi maıdalaıtyn qurylǵylar satyp aldy. Taýyq sanyn 20 myńǵa jetkizdi. Endi is aıasyn taǵy keńeıte túsýdi kózdep otyr.
Taýyq balapanyna 4 aıǵa deıin 18 túrli vaksına salynady. О́z betinshe izdengen kásipker osynyń bárin meńgerip alǵan. О́nim sapaly bolý úshin jemge qosylatyn 19 túrli qospany jáne alý kerek. Onyń báriniń baǵasy byltyr eselep ósip ketti. Eń qıyny, osy kerektiniń bári syrttan keledi. Jaraıdy, dárýmen jasaýǵa ázirge dármenimiz jete qoımas, al júgeri, soıa, kúnbaǵysty ózimizde-aq egýge bolady ǵoı. Osy oımen jergilikti ákimdikten jer surap kórgen. Biraq shuraıly jerdi qoly uzyndar áldeqashan ıelenip alǵan bolyp shyqty. Olar ne ózderi ekpeıdi, ne ózgege bermeıdi. Kásipti damytýǵa kóleńkede turǵan osyndaı kókelerdiń kesiri kóp tıip tur.
– Osy máseleniń bárin jaqynda ótken oblys ákiminiń esepti kezdesýinde kóterdim. Másele sheshiletin sııaqty. Alda «Baıqońyr» ÁKK» AQ-men birlesip kásipti keńeıtkim keledi, – deıdi kásipker.
Oblystyq kásipkerlik palatasy jobalardy súıemeldeý bóliminiń basshysy Murat Balabaev aımaqqa jumyrtqanyń 97 paıyzy syrttan ákelinip otyrǵanyn aıtady.
Byltyr ózimiz óndirgen 7 mln dana jumyrtqany oblys turǵyndaryna shaqqanda jan basyna jeti-segizden keledi eken. Bylaısha aıtqanda, bul eshkimniń jumyryna juq bolatyn kórsetkish emes. Jumyrtqa tutynýdyń ulttyq normasy adam basyna 142 danadan kelip tur. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, bir adamnyń fızıologııalyq normasy – 243 jumyrtqa. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, oblystaǵy jumyrtqa óndirisi ulttyq normadan 18,2, al fızıologııalyq normadan 31,1 ese tómen. Osy normalar údesinen shyǵý úshin jumyrtqa óndirisin aıtarlyqtaı arttyrýymyz qajet.
– Jer júzindegi halyq sany jedel ósip jatyr. Osyǵan baılanysty alda adamzattyń etke suranysyn mal sharýashylyǵy óteı almaıdy. Bul tarapta qus sharýashylyǵy áldeqaıda tıimdi. Jyl saıyn onyń úlesi arta berýi kerek. Qarańyz, baqqan malyńyzdyń paıdasyn kórý úshin keminde bir jyl jumsaısyz. Qustyń ósimdiligi odan áldeqaıda tez. Mysaly, broıler taýyqty 40-50 kúnde soıyp, 2-3 kılo et alasyz. Odan bólek jylyna 300 ret jumyrtqalaıtyn loman, leggorn, haıseks tuqymdy túrleri bar. Tek tańdaı bilý qajet. Taýyq baǵýǵa da tııanaqty daıyndyq kerektigin kóp adam eskere bermeıdi. Qaı túri bolsa da mekıeni 8-9 aı ǵana ónimdi jaqsy beredi. Odan asqan soń jegen jemin de aqtamaıdy, almastyryp turǵan durys, – deıdi Murat Sultanǵazyuly.
Kózge kórine qoımaıtyn osyndaı kedergilerge qaramastan, jergilikti kásipkerler qal-qaderinshe salany damytyp keledi. Mysaly, 2016 jyly oblysta 86,5 myń bas qus ósirilse, al 2020 jyly olardyń sany 123,5 myńǵa jetken. Osydan 5 jyl buryn 15,1 tonna et óndirilse, byltyrǵy kórsetkish onyń 2,2 esege artqanyn kórsetip tur. Jumyrtqa óndirisinde de alǵa jyljý bar.
Bıyl Jańaqorǵan aýdanynda «Abdýlla» sharýa qojalyǵy jylyna 3 myń tonnadan astam qus etin óndiretin fabrıka salýǵa kirispek. Quny 4 mlrd teńgelik jobany júzege asyrý úshin 20 gektar jer telimi tegistelip, qajetti ınfraqurylym tartý jumystary júrip jatyr. Fabrıkaǵa qajetti azyqtyq baza daıyndaý úshin 1 myń gektar jer telimin bólý de qarastyrylǵan. Qarmaqshy aýdanynda 1500 tonna qus etin óndirýi tıis fabrıkanyń salynyp jatqanyna biraz jyldyń júzi boldy. Osy «saqaldy qurylystyń» ta bıyl bitetin túri bar. Eki birdeı óndiris orny iske qosylsa, syrttyń ónimine táýeldiligimiz sál bolsa da tómender edi. Biraq munyń bári joba. Al qus eti men jumyrtqa óndirisi shyn máninde óristeýi úshin tıisti qurylymdar tarapynan tegeýrindi qoldaý qajet.