Eshki baqqannyń esebi túgel

Eshki – ósimtal túlik. Qońy jaqsy, kútimi táýir bolsa, basy da tez ósedi. Ilki zamannan qalǵan «esiń ketse, eshki jı» degen danalyq sózdiń astarynda kóp maǵyna bar. El ishinde búginge deıin eshki sútin paıdalaný týraly emis-emis estilgenimen, kásip retinde qaýzap, tal­pyn­ǵandar az. Eti de tez tońazyp, qatyp qalatyndyqtan suranysqa onsha­lyq­ty ıe emes. Al sútiniń aıryqsha qunary týraly jyr qylyp aıtýǵa bolady. Eń bastysy, adam aǵzasyna paıdasy ushan-teńiz, áldeneshe aýrýǵa em. Udaıy tutynsa, densaýlyq jaqsaryp qalmaq. Asyltuqymdy sharýashylyqtyń da kózdegeni osy.

Sonydan soqpaq tartý qashanda ońaı sharýa emes. El ishinde eshki baǵyp, baǵaly sútin óndirý týraly ózgeshe oı kelgen seriktestik basshylary qabyr­ǵa­larymen kóp keńesken. Árıne ká­sipker bolǵandyqtan túpki maqsat – tabys tabý. Biraq ol qalaı kelmek? Jergilikti eshki tuqymy shyǵyndy aq­ta­maýy ábden múmkin. Endeshe, álemdegi osy sharýashylyq arqyly kósegesi kógerip otyrǵandardyń yqylym zamannan beri sabaqtasyp kele jatqan sátti tájirıbesin elekten ótkizý qajet. Izdenip júrip tapqan. Eń ozyǵy zaanensk jáne alpa tuqymdy eshkiler eken. Kútimi jaqsy bolsa táýligine 7-8 lıtr sút bere alady. Tańǵalarlyq-aq dúnıe. Aýyldaǵy aǵaıynnyń sıyrymen para-par. Al qunarlylyǵy jaǵynan áldeqaıda artyqtaý.

– Eshki súti joǵary azyqtyq jáne bıologııalyq qundylyǵy bar erekshe taǵamnyń qataryna jatady, – deıdi ferma meńgerýshisi jáne jobanyń úılestirýshisi Azamat Turmaǵambetov, – ózimiz úırengen sıyr súti tárizdi kazeındik topqa jatady. Bul súttiń kóp­tegen emdik qasıeti bar. Ǵalymdar ásirese asqazan aýrýlaryna, anemııaǵa, kózge shıpaly basqa da birneshe aýrýǵa em ekendigin baqaıshaqtap zerttep, oń pikirlerin aıtýda.

Eshki sútiniń baǵy HIH ǵasyrdyń basynda janǵan. Dál osy kezeńde bilikti medısına mamandary ana sútin almastyrýǵa ózge sútten eshki sútiniń qolaıly ekendigin dáleldep shyqqan. Sebebi eshki sútiniń sapasy sıyr sútine qaraǵanda anaǵurlym joǵary, birtekti, quramynda nárýyzsyz azot joq.

– Eshki sútin alǵash iship kórgender sál kermekteý dámi, ózgeshe ıisi bar dep esepteıdi. Emdik qasıeti úshin dári ornyna paıdalanady. Al dári tátti bolmaıdy ǵoı, – deıdi Azamat Turmaǵambetov, – ázirge tutynýshylar jappaı úırene almaı jatyr. Jobanyń basty maqsaty – shıpasy mol sút ónimderin óndirý arqyly zamandastarymyzdyń densaýlyǵyna demeý bolý. Biz úshin lıtrlep saýǵan kórsetkishtiń qajeti de joq, eń bastysy – sapa.

Al sapa ıtalııalyq tehnologııa arqy­ly múmkin bolyp otyr eken. Eshki sútimen eńsesin kótergen shetel mamandary seriktestiktiń isin jolǵa qoıýǵa qolǵabysyn tıgizipti. Qazir sút zaýyty muzdatqyshtarmen, zerthanamen basqa da avtomattandyrylǵan qurylǵylarmen qamtamasyz etilgen. Eshki saýýdan bastap barlyq satydaǵy tehnologııa talaby múltiksiz oryndalady. Ferma meńgerýshisiniń aıtýyna qaraǵanda, qańtar aıynan bastap eshkiler laqtaı bas­tapty. Ár eshkiden táýligine orta eseppen bes lıtr sút saýylady. Baǵymdaǵy myńnan astam eshkiniń 700-i saýylmaq.

– Eń basty qıynshylyq – jer máselesi. Osy sharýany qolǵa alǵan 2018 jyldan beri ótinish aıtýmen kele­miz, – deıdi seriktestik basshysy Ermek Ulyqbanov, – jemshóp máselesi óte qıyn bolyp tur. Barlyǵyn birdeı satyp alsaq, shash etekten shyǵynǵa batarymyz sózsiz. Nebári 300 gektar jerimiz bar, sol jerge mal azyǵyn egemiz. Asyltuqymdy eshkiler qysy-jazy baǵymda turady. Sútti eshkiler tuqymy túbitsiz bolǵandyqtan, qysqy sýyqqa tózimsiz. Laqtardy jaıyp baǵýǵa bolar edi, oǵan jaıylymdyq jer joq. О́tken jyly skvajına qazyp, egistik jerdi sýarmaly alqaptarǵa aınaldyrýǵa talpyndyq. Bul jumys bıyl bitýge tıisti. Endigi bir ótkir másele – mal mamandarynyń joqtyǵy. Ásirese mal dárigeri bolmaı tur. Agrarlyq oqý oryndarynda ondaı fakýltet te joq.

Seriktestik basshysynyń aıtýyna qara­ǵanda, jumys isteımin dep janyp turǵan adamdar da taptyra bermeıdi eken. Áıtpese, eńbekaqylary da táp-táýir. Qazir jumys istep júrgen 43 adam ortasha eseppen aıyna 100 myń teńgeniń ústinde eńbekaqy alyp otyr.

Saýylǵan eshki súti birtutas ferma kesheniniń quramyndaǵy sút óńdeı­tin zaýytqa jetkiziledi. Bul jerde ıtalııa­lyq qurylǵylardyń kómegimen sa­­ǵa­tyna 1,5 myń tonna sútti óńdeýge tolyq múmkindik bar. Eshki sútinen jasalatyn adam aǵzasyna paıdaly taǵam túrin sanap shyǵýdyń ózi ońaı emes. Máselen, jumsaq, balqytylǵan jáne qatty irimshik, qaımaq, maı, aıran, ıogýrt jáne taǵy basqalary.

– О́nimniń ótýi qashanda suranysqa táýeldi, – deıdi ferma meńgerýshisi, – sondyqtan ónimniń qaı túrin kóbeı­tý kerek, qaı túrin azaıtý kerek dep eseptep otyrmasa bolmaıdy. Eń qıyny – irimshik óndirý. Qajetti quryl­ǵy­la­ryn satyp alǵan ıtalııalyq kompa­nııa bizdiń eńbekkerlerdi oqytyp úıret­ti. Olardyń tájirıbesi kóp qoı. Al biz­de áli kúnge deıin mamandar tapshy. Árıne álemdik deńgeıde joǵary baǵalanatyn jaqsy irimshik óndirýge bolady. Biraq ol qymbatqa túser edi. Bizdiń tuty­ný­shy­larymyz arzanyna umtylady ǵoı. Sa­paly sútten óndirilgen irimshik eshýa­qytta arzan bolmaıdy. О́zindik quny qym­bat.

Sharýashylyq ıeleri Nur-Sultan qalasy men oblystyń saýda sórelerin bir­tindep jaýlap alǵan soń ózge óńir­ler­ge de ónim ótkizýdi kózdep otyr. Alys-jaqyn shetelderdi de kóptegen syr­qatqa dárý eshki sútinen jasalǵan ónim­dermen qamtamasyz etpek. Qazir bul súttiń paıdasyn birqatar memleket aıqyn ańǵaryp otyr. Máselen, irgedegi Reseı naryǵynda eshki súti negizinde jasalǵan, ana sútin almastyra alatyn qospalar paıda boldy. Allergologter sıyr sútinen jasalǵan ónimderdi kótere almaıtyn balalarǵa eshki súti paıdaly ekenin áldeqashan zerttegen.

– Ataq-dańqy jer jaryp turǵan Shveısarııa irimshikteriniń eń basty qupııasy sıyr sútine eshki sútin qosyp jasaýynda bolsa kerek, – deıdi ferma meńgerýshisi, – tipti ıogýrt tárizdi tanymal ónimder de eshki sútinen shyqqan. Asylynda, eshki súti hımııalyq quramǵa saı paıdaly taǵam ónimine jatatyndyqtan, jappaı tutynatyn kez de alys emes shyǵar.

Tańsyq taǵamnyń qunaryn jete túsingender jeke tapsyrys bere bas­tapty. Demek, el eshki sútiniń erekshe qasıetin eskergeni ǵoı.

Aqmola oblysy,

Selınograd aýdany