Qalamgerdiń «tátti tamuǵynan» býyrqanyp shyqqan shyǵarmasynyń qashanda júgi aýyr. Hám onyń salmaǵyn avtor ózi ǵana bilse kerek. Jalpy, jaqsy jazýdyń formýlasy joq. Árkim óz qadarı-halinshe, qabilet-qarymy jetkenshe jazyp baǵady.
Ádebı saýaldamamyzdyń búgingi qonaǵy – Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, aqyn Maraltaı Raıymbekuly. Dástúrli suraq: ne jazyp júrsiz?
– Jaratýshy ıemiz bizge oqyńdar dep buıyrdy. Jazyńdar dep nusqaý bergen joq. Soǵan qaraǵanda, keıde oılaımyn osy bizdiń jazyp qatyrmaıtynymyzdy bilgen soń, odan da oqysyn degen shyǵar. Sondyqtan jazý deıtin óte qıyn ári kıeli, qasıetti dúnıe. Adam jazý úshin oqý kerek, ómirden toqý kerek. Al bizdiń qaı deńgeıde oqyp, toqyǵanymyz shımaıymyzdan-aq kórinip turady.
Jaqynda eki shyǵarmany aıaqtadym. «Arýana» tarıhı poemasy kitap bolyp shyqty. Munda kóne Altyn Orda tarıhy sýretteledi. HIII ǵasyrdaǵy Berke han men Beıbarystyń tusyndaǵy oqıǵalar baıandalady. Shyńǵys hannyń nemeresi Berke han Altyn Ordany – jarty álemdi bılegen. Onyń jalǵyz qyzy bolǵan: onyń esimi ártúrli atalady. Men ony kórkem shyǵarmaǵa Qıssadın dep aldym. Altyn Ordanyń tutqasyna Berke hannyń qoly tıgen kezde jalǵyz qyzy Saraıshyqty óz ıeligine surap alyp, 15-16 jasynda qala bıleýshisi atanyp, Saraıshyqty gúldendiredi. Qalany Baǵdat pen Mysyrdan kem qylmaımyn dep aldyna maqsat qoıady. Sóıtip Jaıyqqa aspaly kópirler jasaıdy. Qıssadın Beıbarysqa uzatylǵan soń da olardyń ortaq taqyryby osy Jaıyqtyń boıy Saraıshyq bolady. Álemniń barlyq túkpirinen jınalǵan rýhanı qundylyqtardy (mysaly, qundy kitaptar) Saraıshyqqa jiberip otyrady.
Poemaǵa zamandasym Ámirhan Balqybektiń de obrazyn qostym. Iаǵnı ádebı izdeniske bardym dep aıtýǵa bolady.
Ekinshi shyǵarmam, «Bir ýys topyraq» dep atalady. Onyń bas keıipkeri – ótken ǵasyrdyń basynda ómir súrgen Qunyskereı degen azamat. Ol bılikten, qyzyljaǵalylardan ábden qýǵyn kórgen, eldiń dástúrin, namysyn joqtaımyn dep otqa túsken. Týǵan jeri – Atyraý óńirine syımaǵan, ómiriniń 10 jyly qýǵynda ótken. Tipti Qunyskereıdi qolǵa túsirý úshin ákesin atyp tastaıdy. Bala-shaǵasy toz-toz bolyp, jer aýdarylyp, sottalyp júrgen kezde ol týǵan jerden birjola qol úzip, Besqala arqyly túrikmen jerine qaraı ótip ketedi. Ábilqaıyr Jamanov degen jalǵan atpen Túrikmenniń Aýǵanstanmen shektesetin Mary degen óńirinde 30 jyldaı ómir súredi. Elge sińisip, eńbek etedi. Alaıda ol jaqtaǵylar munyń ataqty Qunyskereı ekenin bilmeıdi. Sóıtip óler shaǵynda áıeli men eki qyzyn shaqyryp alyp, aqyrǵy sózin aıtyp, týǵan jerdiń bir ýys topyraǵyna zar bolady. Al ol, negizi elden keterde bir ýys topyraqty alaqanyna ustap turyp, tastaı salady. Týǵan jerdiń topyraǵy óz ornynda jatsynshy deıdi. Sóıtip óz elinen qýǵyn kórgen Qunyskereı Túrikmenstannyń bir buryshynda týǵan jerdiń topyraǵyn ańsap qaıtys bolady. Sońǵy sózinde: «Qulpytasyma jalǵan atymdy jaza berińder, al janazada Qunyskereı Qojahmetuly dep shyǵaryńdar», dep amanat etedi.
Álqıssasy, bul jaqta onyń eki qyz, eki uly qalǵan. Eki qyzy shetinep ketedi, al eki uly ósip-jetiledi. Bir balasy keıin topyraq alyp, izdep barady. Shyǵarmanyń negizgi ıdeıasy – jat jerde qalǵan azamattarymyz, erlerimizdiń qıly ómirin urpaq jadynda saqtaý.
Al jaza almaı júrgen úlken eki taqyrybym bar. Ony ashyp aıta almaımyn. Bul ózi tamyryn sonaý balalyq shaqqan alǵan taqyryptar. Nobaıyn aıtsam, bireýi tarıhı, bireýi dinı taqyrypta.
– Shyǵarmashylyq syryńyzben bóliskenińizge rahmet.
Daıyndaǵan
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»