Tabıǵattyń da tózimi taýsylady

Sońǵy alpys jyldyń ora­ıynda daǵdarysty ekologııalyq ahýal qalyptasty. Ekologııalyq qu­bylystar atmosferalyq aýanyń las­tanýy, jerústi jáne jerasty sýlarynyń qurǵaýy men lasta­nýy, shóleıttený, jerdiń buzy­lýy men tozýy, topyraqtyń degý­mı­fıkasııasy men lastanýy, ósim­dikter men janýarlar sanynyń azaıýy óndiris pen tutyný qal­dyq­ta­rynyń jınaqtalýynan bolyp jatyr.

Statıstıkalyq derekterge qaraǵanda, 2019 jyly oblys aýma­ǵynda 174,5 myń jeńil jáne 27,3 myń júk kólikteri tirkelgen eken. Avtokólikterdiń tozýy saldarynan shyǵatyn zııandy gazdy anyqtaý jáne joıý maqsatynda oblysta 14 tehnıkalyq qyzmet kórsetý stansasy jumys isteıdi.

Áıtse de budan jaqsaryp ketken aýa joq. Ásirese, kóliktiń san túri, jańasy men eskisi seń­deı soǵylysyp júrgen oblys ortalyǵy tárizdi iri eldi mekender qara tútinge qaqalyp tur. Oǵan eldi mekender turǵyndary qys boıy kómirdi otyn retinde paıdalanatynyn qossańyz, aýa qabaty qısapsyz lastaný ústinde. Jelsiz, tymyq kúni tipti anyq baıqalady. Turǵyndar osy máselege oraı ta­laı ret ókpe-nazyn bildirgen. Bul taraptaǵy olqylyqtyń ornyn qalaı toltyrýǵa bolady. Biz­diń­she eń aldymen avtobýs parkin jańǵyrtý qajet. Jańa zamannyń múmkindigin barynsha paıdalana otyryp, kólikterdi gazben júretin etip jabdyqtap, elektromobılderge aýystyrý kezek kúttirmeıtin másele bolyp otyr. Sonda ǵana atmosferalyq aýany birshama saýyq­tyrýǵa múmkindik alar edik.

– Oblysta aýanyń lastaný faktileri az emes. Máselen, Ar­shaly kenti mańynda qıyrshyq tas óndiretin karerlerdiń jumy­sy týraly ashyna aıtýǵa bolady. Olar qazir tóńirektiń bárin shań-tozańǵa kómip jatyr, – deıdi bıologııa ǵy­lymdarynyń doktory, professor, oblystyq qoǵamdyq keńestiń mú­shesi Ábiljan Qusaıynov, – ta­bıǵat qorǵaý uıymdarynyń naza­ryn osy bir faktige aýdarǵym ke­ledi.

Jalǵyz aýa ǵana emes, topyraq­tyń jaıy da tolǵandyryp otyr. Negizinen egin sharýashylyǵymen aınalysatyn oblys dıqandary gektar berekesin 10 sentnerden aınaldyrǵandaryn mise tu­týda. Sońǵy jyldary tabıǵat jo­mart­tyǵynan jańylǵan sy­ńaıly. Sebebin izdeseńiz, taǵy da ja­na­shyrlyqtyń kemdiginde jat­qan­dyǵyn qapysyz ańǵarar edińiz.

– Biz oblystyń qara jáne qońyr topyraqtary qunarlylyǵynyń qazirgi jaı-kúıin muqııat zerttedik. 1956 jylmen salystyrǵanda qara topyraqty óńirlerde qarashiriktiń joǵalýy 21, al qońyr topyraqty ólkede 27 paıyz bolǵanyn kór­setedi. Bul 2006 jylǵy jaǵdaı, – deıdi Ábiljan Qusaıynov, – ókinishke qaraı, bul keri prosess jalǵasýda. Qarashiriktiń ǵana emes, sonymen qatar ósimdikterdiń negizgi qorektik elementteriniń de tómendeýi baıqalady. Bul to­py­raqtarda jyljymaly orto­fos­for men azot nıtratynyń mól­­­sheri tómen. Topyraq qunar­lylyǵynyń tómendeýiniń negizgi sebebi – organo-mıneraldy ty­ńaıt­­qyshtardy qoldanýdyń tó­men deńgeıi. 2019 jyly respýb­lıka boıynsha organıkalyq ty­ńaıt­qyshtardy tutyný kólemi nebári 28 kılony qurady. Al bul oraıdaǵy qajettilik 1 gektarǵa 10 tonna shamasynda bolatyn. Organıkalyq tyńaıtqyshtarmen óńdelgen al­qaptardyń úlesi nebári 0,3-0,5 paıyzdy quraıdy. Al mıneraldy tyńaıtqyshtar tıisinshe bir gektar egistikke 5-6 kılo tóńireginde paıdalanylýda. Bul usynylǵan mejeniń kóle­minen 12 ese kem degen sóz. Oqyr­manǵa túsinikti bolýy úshin salys­tyryp aıta ketelik. Máselen, Re­seıde ár gektaryna 45, AQSh-ta 130, Gollandııada 800-900 kılo mıneraldy tyńaıtqyshtar qol­danylady. Sondyqtan da olarda ónim kólemi joǵary. Shyndyǵyn aıtqanda, tól tabıǵatyn aıalap, kúte biledi.

Ǵalymnyń paıymdaýyna qara­ǵanda, egistik alqaptar ǵana emes, kádimgi jaıylymdyq jerlerdiń ekologııalyq jaı-kúıi de dabyl qaǵarlyq deńgeıde eken. Qanshama jaılaýlar tórt túliktiń aıaǵymen taptalyp, tozǵan. Jyl ótken saıy­n jaıylymdardyń tozý pro­sesi ulǵaıyp keledi. Máselen, 1991 jyly respýblıka boıynsha to­lyǵymen tozǵan tabıǵı azyqtyq alqaptarynyń aýdany 15 mln gektardy qurasa, qazirgi ýaqytta 27 mln gektarǵa jetken. О́ki­nishke qaraı, shabyndyqtar men ja­ıy­lym­dardy túbegeıli nemese ishin­ara jaqsartý qolǵa alynbaı otyr.

– Oblys aýmaǵynda paıdalanylmaıtyn aýyl sharýashylyǵy jerleriniń jalpy kólemi 541 myń gektardy qurap otyr. Shyn­dyǵyn aıtqanda, bul alqaptar eshqandaı ónim bermeı, aramshóp qaptap, aýyl sharýashylyǵy da­qyldarynyń árqıly aýrýlary men túrli zııankesterin kóbeıtýde. Iаǵnı aýyl sharýashylyǵy maq­satyndaǵy jerdi utymdy paıda­laný, topyraq qunarlylyǵyn saqtaý jáne molyqtyrý, tabıǵı jemshóp alqaptarynyń ónimdiligi máseleleri ózekti kúıinde qalý­da. Topyraq qunarlylyǵyn saq­taý úshin organo-mıneraldy ty­ńaıt­qyshtardy qoldaný qajet. Biraq mıneraldy tyńaıtqyshtar óte qymbat, agroqurylymdarǵa qol­jetimdi emes. Sondyqtan biz topyraq tyńaıtqyshy úshin ón­diris qaldyqtaryn qoldanýdyń ekologııalyq qaýipsizdigi men eko­­no­mıkalyq tıimdiligin zert­tedik, – deıdi Á.Qusaıynov, – atap aıtqanda, fosfogıpsti engizý – aımaq­tyq topyraqtarda sýperfosfat óndirisiniń qaldyqtary jaqsy nátıje beredi. Sondaı-aq dándi daqyldar egilgen al­qapqa kómir kúlin sińirý de utym­dy. Sonymen qatar biz aýyl sharýashylyǵy daqyldary úshin qara topyraqty alqaptarda «Agrobıon» tyńaıtqyshyn qol­daný júıesin jasadyq. Bul ty­ńaıtqysh kúl shlaktan jáne teh­nıkalyq kómirtekten óndirilgen. Bul arzan tyńaıtqysh jazdyq bıdaıdyń, arpanyń jáne maıly zyǵyrdyń ónimdiligin 50 paıyzǵa, al taýarlyq kartoptyń ónimdiligin 100 paıyzǵa deıin arttyrady.

Nazar aýdarar jaı az emes. Shyntýaıtynda, qordalanyp qal­ǵan máselelerdi ońynan sheshý kezek kúttirmeıtin sharýa bolsa kerek. Qansha jutsań da, kókiregiń bir toımaıdy delinetin saf aýa da, túgin tartsań maıy shyǵatyn jaıylym da jadaý kúıde. Seksen kóldi omyraýyna seksen monshaq etip taqqan Kóksheniń kólderi de jyldan-jylǵa tartylyp, sýy jaǵalaýdan qashyp bara jatqany jasyryn emes.

Sońǵy málimetterdi elekten ótkizseńiz, kýrorttyq aımaqtaǵy zerttelgen ózen men kól sýynyń sapasy talapqa saı emes ekendigin baıqaısyz. Sarybulaq ózeni, Býrabaı, Úlken Shabaqty, Kishi Shabaqty, Shýche, Sulýkól, Jókeı, Maıbalyq, Tekekól, Qatarkól aıdyndaryndaǵy búgingi jaǵdaı adam aıarlyq. Bul sý aıdyndary áli de lastanýda ekendigin eskerseńiz, tabıǵat taǵylyqtan taqsyret tar­­typ jatqanyn ańǵarar edińiz. Má­seleni birjola, túbegeıli sheshý úshin aldymen jerústi sýlarynyń lastaný sebepterin anyqtaıtyn jan-jaqty, tereń zertteý jumys­ta­ryn júrgizý qajet. Oblysta 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan eko­logııalyq problemalardy joıý­­ǵa baǵyttalǵan Jol kartasyna sáıkes, Býrabaı, Shýche, Qopa kólderin jáne Qylshaqty ózenin tazartý josparlanýda. Úmit otyn tutatqanymen, basqa kól­derdiń tabanynda balyq túgil baqa óristemeıtin jaǵdaıǵa jetip otyrǵanymyzdy ashyna aıtpasqa amal joq. Qoqys tógilip, qorysqa aınalǵan, bir kezdegi úzilip túsken monshaqtaı mólt-mólt etip jatatyn kólderdi qutqarý kezek kúttir­meıtin másele bolý kerek.

– Biz, birneshe ǵalym bir­­lese otyryp, «Kókshetaý» memle­kettik ulttyq tabıǵı par­ki aýma­ǵynda or­nalasqan kólder­diń gıdro­fı­zı­kalyq jáne gı­dro­­hımııalyq qa­sıetterin zert­teýdemiz, – deıdi Á.Qu­saıynov, – zertteý nysandary – Zerendi, Iman­taý, Shalqar kólderi. Ol kólder de sýynyń sapasy boıynsha 5-shi topqa jatady. Sýdyń lastaný ındeksiniń demalýshylar sanyna táýeldiligin anyqtadyq, ıaǵnı jyldar boıy týrıster sanynyń kúrt kóbeıýimen sýdyń lastaný deńgeıi de óse tús­pek. Sebep, kól jaǵalaýlary tıisti deńgeıde jabdyqtalmaı otyr. Tý­rızmdi turaqty damytý úshin ın­fra­qurylym da talapqa saı bolýy kerek.

Tabıǵatqa zalal keltiretin taǵy bir dúnıe – turmystyq qaldyqtar máselesi. Búgingi tańda oblys aýma­­ǵynda 130-dan astam qatty tur­­mystyq qaldyqtar úıindisi bar. Ekpin túsirip aıta keterligi, osy qaldyq úıindileriniń tek 23-inde ǵana ruqsat qujattary bar eken. Demek, qalǵandary tól tabı­ǵatymyzǵa orasan zor zııanyn kel­­tirip, zańsyz ornalasqan dep aıtýǵa ábden bolady. Ony aıtasyz, óńirdiń 10 aýdan ortalyǵynda qal­dyq polıgondary múldem joq. Bul árıne, ol jerlerde qatty qal­dyqtar joq degen uǵymdy bil­dirmeıdi. Bar ekendigi ras. Biraq beı-bereket, kózden tasa, kóńilden jyraq jerlerde úıilip jatyr. Demek, olar da tabıǵatty lastaýǵa úles qosyp jatyr dep aıtýǵa ábden bolady. Aınalyp kelgende qatty qal­dyqtardy jı­naý men tasymal­daý týraly kór­setkishtiń 44,5 pa­ıyzdy quraı­tyndyǵy týraly má­li­metke kúmán­danatyn jeriń de osy.

Joǵaryda aıtylǵan Jol kartasy aıasynda Aqkól, Qosshy qala­lary men Arshaly, Qorǵaljyn, Qoıandy eldi mekenderinde polıgondar salý josparlanýda. Oǵan qosa, Shýchınsk qalasynyń eski polıgonyn joıý, aýyldyq okrýgterde qaldyqtardy ýaqytsha saqtaý alańdaryn qarastyrý mejelengen.

Oǵan deıin qoqysqa belshe­mizden batatyn túrimiz bar. Taý­­syla sóılemeske taǵy da bol­maı­­dy. Spýtnıktik túsirilim ke­zin­de oblys aýmaǵynda 1 593 ruq­sat etilmegen qoqys úıindisi ta­bylǵandyǵy masqara jaıdyń mánin aıqyndasa kerek. Dátke qýa­ty osynshama ruqsat etilmegen qo­qys úıindileriniń ústimizdegi jyly 920-y joıylypty.

О́ńirdegi ekologııalyq ahýal­dyń jalpy sıpaty osyndaı. Aýa lastanyp, kól qorysqa aınalyp, topyraqtyń qunary ke­mip, jaǵ­daıdyń ýshyǵýy eń aldymen ózimizdiń tabıǵatqa degen kóz­qa­ra­symyzdan. Demek, jýyq arada shuǵyl shara qoldaný qa­jettigi týyndaıdy. Tabıǵattyń da tózimi taý­sylatyn kez bolýy ábden múm­kin ǵoı.

Aqmola oblysy