Ulttyq sanaq ótkizýdiń qajeti bar ma?

Áleýmettik jelini paıdalanýshy­lardyń birazy «Jalpaq jurtqa on toǵyz mıllıonynshy qazaqstandyq dúnıege keldi dep jar saldyq. Halyq sanyn bilip otyrsaq, sanaq ne úshin kerek?» dep saýal tastasa, endi bir top bul naýqanǵa memleketten bólingen 8 mlrd teńgege nazar aýdaryp, «Osynshama qarjy jumsap sanaq júrgizgenshe, sol aqshany muqtaj jandarǵa bergen durys shyǵar» degen ýáj aıtypty.

Al saıasattanýshy Sanjar Boqaev óziniń Instagram-daǵy paraqshasynda 2021 jylǵy halyq sanaǵy týraly arnaıy beıneúndeý joldady. Bir aptanyń ishinde 50 myńnan astam halyq kórip, messendjerlerde tez tarap ketken beınejazbada saıasattanýshy ulttyq halyq sanaǵynyń bastalýyna bir aı ǵana ýaqyt qalǵanyn eske salady. Keıinnen sanaqqa memlekettik bıýdjetten bólingen 8,2 mlrd teńge qarjy týraly aıta kelip: «2009 jyly ótken halyq sanaǵyna nebári 1,144 mlrd aqsha jumsalǵan edi. Ol kezde sanaqqa bólingen aqshanyń 70 paıyzy jymqyrylǵan. Tergeý organdary bólingen qarjynyń tek 379 mln teńgesi maqsatty jumsalǵanyn, aqshanyń kóp bóligi – 764,8 mln teńgeniń urlan­ǵa­nyn dáleldegen bolatyn. Endi suraq? Halyq sanaǵy nelikten 7 ese qymbattap ket­ti? Eger qazaqstandyqtar týraly búkil málimet biraz ýaqyttan beri elektron­dy bazada bolsa, sanaqqa osynsha­ma qomaqty qarjy bólýdiń qajeti qan­sha? HQO, Ádilet mınıstrligi, Memle­ket­­tik kirister komıteti, IIM – osy meke­me­lerdiń barlyǵynan memlekettik qyz­met túrin elektrondy túrde alamyz. Memle­ket­tik aqparattyq organdardyń ıntegra­sııasy tolyqtaı júrgizildi dep esep te beril­di. Negizi, bar-joǵy eki maman bir ap­­ta­nyń ishinde búkil derekti júıege en­gize alady. Al eger qandaı da bir aqaý, ne se­nim­­sizdik bolsa, aqparatty naqty­laý úshin sol jerge jergilikti ákim­diktiń qyz­metkerin jiberýge bolady. Sonsha maqtaǵan sırflandyrýymyz qaı­da qaldy? Sońǵy jyldary «Sıfrly Qazaq­stan» memlekettik baǵdarlamasyna bıýj­det­ten bólingen júzdegen mıllıard teńge qarjy qaıda ketti? Eger osyndaı je­ńil mindetterdiń sheshimin tappasa, bizge Sıfr­lyq damý mınıstrligi ne úshin qajet?», de­gen kóptiń kókeıinde júrgen saýaldy qoıypty.

Ol tipti eldegi kúrdeli epıdemııalyq ahýal­dy eske salyp: «Eger sońǵy kún­deri elimizde indet juqtyrǵandar sa­nynyń tym kóbeıip ketkenin eskersek, sanaq saýaldamasymen úı-úıdi aralaıtyn myńdaǵan adamnyń vırýs­ty taratý múmkindigi joǵary ekenin de esten shyǵarmaǵanymyz jón. Tipti olar vaksına ektirgenimen, bul qaýip seıilmeıdi», dep bir aı buryn daıyndalyp, BAQ, áleýmettik jeliler arqyly jarııalanyp júrgen halyq sanaǵynyń ádistemelik beınesabaqtaryn da synǵa alady. Sebebi beınejazbada sanaq júrgizýshi jas jigit maskasyz, eshqandaı sanıtarlyq erejelerdi saqtamaı úlken kisilerdiń qolyn alyp amandasady. Ekinshi bir kadrda qolynda sábıi bar jas ananyń janynda saýaldama júrgizip turady. Osynyń barlyǵyn synǵa alǵan saıasattanýshy sanaq kezinde úı-úıdi aralaýdy múlde alyp tastaýdy talap etip, 5 mlrd teńge aqshany únemdeýge keńes beredi.

«Saýaldamamen bir aı boıy ár esikti qaǵyp júrgende talaı sábı dúnıege kelip úlgeredi. Iаǵnı bir aıda sanaq málimetteri naqty bolmaıdy. Aqparattyq júıede biz onsyz da barlyǵyn onlaın rejimde kóre alamyz. Biz nege máseleniń ońaı jolyn izdemeımiz? Biz qazirdiń ózinde anyq dúnıege mıllıardtap qarjy jumsaǵymyz keledi», deıdi ashyna sóılegen Sanjar Boqaev.

Sanaqtyń salmaǵy men saıasatyn jete túsine almaǵan jurttyń birazy at­tanǵa aıǵaı qosqandaı beınejazbada aıtylǵan jaıttardy ilip áketti. Al jelini qoldanýshylardyń birazy halyq sanaǵynyń adam basyn sanaıtyn qarabaıyr esep júrgizý emes ekenin eskertip, elimiz úshin mańyzy men máni zor naýqannyń áleýmettik astaryna úńildi. Ulttyq sanaq memlekettiń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaıtyn aýqymdy jumys ekenin aıtqan sońǵy top bul istiń tek halyq sanyn naqtylaý úshin ǵana emes, tarıhı, áleýmettik ózgeristerdi saraptap, demografııalyq ahýaldy baǵamdaý úshin qajet ekenin alǵa tartady.

«Ulttyq halyq sanaǵy – elimizdiń barlyq azamaty biraýyzdan qoldaýy tıis óte mańyzdy is-shara», deıdi saıa­satker Tóleýtaı Rahymbekov. Bul naý­qan­nyń is júzinde álemdegi barlyq memlekette júrgiziletinin atap ótken ol sa­naq­tyń elimizdegi dál qazirgi jaǵdaıdy ba­ǵamdaý úshin ǵana qajet emestigin eskertti.

«Máselen, memleketimizde ne bolyp jatyr? Qandaı irgeli ózgerister bar? Naýqan kezinde osyndaı mańyzdy suraqtarǵa jaýap beriledi. Sonymen qatar sanaq nátıjeleri elimizdiń bola­shaq­taǵy jaǵdaıyn boljaýǵa múmkindik beredi. Sanaq kezinde eldegi áleýmettik, demokratııalyq máselelerge, tipti memleketimizdiń saıası damý ahýalyna naqty baǵa berýge bolady. Halyq sanaǵy ke­zinde jalpy memleket úshin jáne árbir ákimshilik aýmaqtyq birlik – ár oblys, ár aýdan, árbir kent boıynsha neǵurlym naqty málimetter alýǵa múmkindik mol. Sanaq qorytyndylary sondaı-aq bızneske birshama kómek te bola alady. Sebebi halyqtyq naýqan barysynda el ishindegi tutynýshylardyń jaǵdaıyn, olardyń maqsatty toptaryn anyqtaýǵa bolady. Osy turǵydan kelgende de sanaq ótkizýdiń mańyzy óte zor», deıdi «Aýyl» partııasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary T.Rahymbekov.

«Belgilengen tártip boıynsha bizdiń elimizde halyq sanaǵy ár on jyl sa­ıyn ótkiziledi. Máselen, buǵan deıingi sanaqtar 1959, 1969, 1979 jyldary júrgizildi. Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda 1999 jáne 2009 jyldary eki ret halyq sanaǵy ótti. 2019 jyly bolady dep josparlanǵan naýqan belgili sebepterge, sonyń ishinde búkil álemdi ábigerge salǵan pandemııanyń kesirinen keıinge shegerildi», dep tolyqtyryp ótti spıker.

«Halyq sanaǵy qajet» degen tu­jyrym­dy qoǵam belsendisi Lázzat Qo­jahmet te qoldaıdy. «Ulttyq sanaq ult­tyq saıasatty júrgizý úshin mańyzdy» degen oıyn aıqyn bildirgen ol: «Buǵan deıin elimizde halyq sanaǵyn ótkizýge birneshe ret moratorıı jarııalanyp, keıinge shegerile berdi. О́z basym bul durys sheshim bolmady dep esepteımin», deıdi L.Qojahmet. «Ulttyq sanaq ke­zinde ár óńirde jergilikti ulttyń naq­ty qansha paıyz ekenin anyqtap bilý arqyly elimiz ulttyq saıasatyn basqasha qurady dep senemin», degen qoǵam belsendisi:

«Oblysqa sońǵy on jylda qansha adam kóship keldi? Qanshasy kóship ketti? Aımaqta erler kóp pe, áıelder sany basym ba? Jastarymyzdyń qatary qalyńdaǵan ba, álde, qarııalarymyz kóp pe? Osy sııaqty mańyzdy suraq­tar­ǵa naqty jaýaptar alynǵannan keıin densaýlyq saqtaý, bilim berý, jumyspen qamtý, memlekettik qyzmet kórsetý salasynda – jalpy saıasatta barlyq baǵdarlama, josparlar qaıta qurylady. Máselen, halyq sanaǵynyń qorytyndysyna qaraı aımaqtyń qaı aýdanyna qansha mektep, balabaqsha salý kerek, qaı aýyldyń jolyn jóndep, aýrýhanasynyń jaǵdaıyn túzeý qajet degen qarapaıym halyq úshin ózekti máseleler kezeń-kezeńmen kún tártibinde kóterile bastaıdy», dedi «Shańyraq» kóp­balaly otbasylardy qoldaý orta­lyǵynyń jetekshisi L.Qojahmet.

«Ulttyq sanaq qazaq halqyna qýa­nysh­ty habar, jaqsy nátıje ákeledi dep senemin. Sebebi bizde ósim bar. О́ńirimizde sońǵy jyldary kópbalaly otbasylardyń sany artty. Eń bastysy – áleýmettik jaǵdaıy ortasha bolsa da qarapaıym halyqta kópbalaly shańyraq bolsam degen nıet bar. Osy turǵydan alyp qaraǵanda da sanaq elimizdiń damý baǵytyn aıqyndap, ulttyq saıasatyn qaıta qaraýda der kezinde qolǵa alynǵan mańyzdy naýqan dep esepteımin», dedi ol.

Ulttyq sanaq ótkizýge qyzý daıyn­dyqty bastap ketken elimizdegi úsh mega­po­lıstiń biri – Shymkent. Mıl­lıonnan astam turǵyny bar shahar úshin halyq sany týraly naqty málimet alýdyń jaýapkershiligi zor. Qala ákiminiń orynbasary Erǵalı Bilisbekov sanaq ótkizýge daıyndyq barysy jóninde ótken komıssııa otyrysynda: «Ulttyq sanaqqa úlken jaýapkershilik jáne patrıottyq rýhpen qaraýymyz qajet», dep atap ótti.

«О́ıtkeni on jylda bir ret ótkizi­le­tin bul is-shara – ár otandasymyz úshin tarıhı sát. Onyń mańyzdylyǵyn túsindirip, úgit-nasıhat jumystary ar­qyly turǵyndardy belsendilik tany­týǵa shaqyramyz. Túptep kelgende, qalanyń qarjylandyrylýy men aldaǵy damý baǵyty da osy sanaqtyń qorytyndysyna baılanysty», deıdi ol.

«Halyq sanaǵy ne úshin qajet?» degen suraqqa resmı jaýap bergen Ulttyq statıstıka bıýrosy bul naýqannyń qory­tyndysy sońǵy 10 jyl ishindegi el­degi ekonomıkalyq, demografııalyq jáne áleýmettik ózgeristerdi kórsete­ti­nin alǵa tartady.

«Sanaq jalpy el boıynsha, qalalyq jáne aýyldyq jerde jáne óńirlik bó­liniste jynysy men jasy, neke jaǵ­daıy, ulttyq quramy, azamattyǵy, ustanatyn dini, bilim deńgeıi, tilderdi meńgerýi, úı sharýashylyqtarynyń (jáne otbasylardyń) sany men kólemi, tur­ǵyn úı jaǵdaılary jáne basqa da sapalyq jáne sandyq belgilerdi aı­qyndap beredi. Sanaq nájıjeleri ar­qy­ly qazaqstandyqtardyń úı sharýa­shy­lyqtaryn, nekelik-otbasylyq qaty­nastardy jaqsartý, múmkindigi shekteýli adamdardyń ómirin, halyqtyń turǵyn úı jaǵdaılaryn jetildirý boıynsha memlekettik baǵdarlamalardy ázirleý kózdelgen. Sonymen qatar halyq sanyn bilý, qurylymdyq ózgeristerin baǵamdaý bilim, jumyspen qamtý, týý jáne kóshi-qon máseleleri boıynsha qandaı da bir sheshimder qabyldaý úshin asa qajet», delingen bıýronyń jaýabynda.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, bıyl­ǵy sanaq eki ádispen júrgiziledi: onlaın-sanaq jáne úı-úıdi aralaý arqyly. Dástúrli ádis boıynsha sanaq júr­gizý­shiler turǵyndardyń sanyn naq­tylaý maqsatynda árbir eldi me­kendi aralap, saýaldama júrgizedi. Máli­met­terdiń barlyǵy planshetterge engiziledi. Epıdemııalyq jaǵdaıǵa baılanysty sanaq júrgizetinder tek ekpe saldyrǵandardan jasaqtalady. Bıylǵy sanaq kezinde turǵyndarǵa barlyǵy 87 suraq (negizgi 67 suraq jáne oǵan qosymsha 20 naqtylaýshy suraq) qoıylady. Bul jolǵy saýaldamada kóshi-qon, eńbekpen qamtý, neke jaǵdaıy, bala týý jáne til bilýi boıynsha suraqtar aıasy keńeıtilgen. Sondaı-aq BUU-nyń múgedektik statıstıkasy jónindegi Va­shıngton toby usynǵan jańa suraqtar qosyldy. Mundaǵy basty maqsat – múgedektik ólshemsharttaryn eskerip, densaýlyq saqtaý statıstıkasy aıasyn­da halyqaralyq yntymaqtastyqty keńeı­týge yqpal etý. Sondaı-aq turǵyndar 1 qyrkúıek pen 15 qazan aralyǵynda sanaq.gov.kz saıty arqyly onlaın-sa­naq­tan óte alady. Bıylǵy ulttyq sa­naqtyń basty jańalyǵy da – osy.

Degenmen, ózgermeıtin tek Quran ǵana ekenin eskersek, osyndaı almaǵaıyp ýaqyt­­ta úı-úıdi aralap, sanaq júrgizý qa­jet pe degen saýal tóńireginde áli de oılaný kerek sııaqty. Munyń ózi «bó­lin­gen bıýdjetti ıgerý qajet» degen pıǵylmen, sonyń ishinde «bal usta­ǵan barmaǵyn jalaıdy» degen teris pıǵylmen astasyp jatpasa boldy, áıteýir...