О́leńdegi áýen týraly sóz qozǵaǵanymyzǵa da birtalaı ýaqyt boldy. Ýaqyt pen keńistiktiń arasyn jipsiz jalǵap turǵan jalǵyz uǵym da osy áýen bolsa kerek. Aqyn ózi aıtqysy kelgen oıdyń ishinde áýen tógilip turady. Ony estý túısigi joǵary adamdar ǵana tez ańǵarady. Meksıkalyq aqyn Oktavıo Pas bul týrasynda óz kózqarasyn bylaısha tarqatady: «Bir shýmaq óleńdi túsiný úshin aldymen ony estý kerek, estigende qulaqpen emes, sana túısigimen estigen durys. Ár óleńniń áýeni ártúrli». Buǵan bizdiń taraptan qosarymyz, keı óleńniń áýenin qaıta-qaıta estýden jalyqpaısyń. Bizdiń ádebıetimizde áne sondaı áýezdi, sıqyrly jyrlar jazǵan aqynnyń biri – Meıirhan Aqdáýletuly.
Meıirhan poezııasy «Shynaıy aqyn qandaı bolý kerek? Shynaıy poezııa she?» degen uly suraqqa jaýap bere alatyn shoqtyqty, abyroıly poezııa. «Aqyn degen jelde terbelgen máýeli aǵash sııaqty, odan alýan túrli áýen shyǵýy múmkin» deıdi Pasternak. Meıirhan Aqdáýletuly jyrlaryndaǵy áýen ózge emes, óz ultynyń júreginen shyqqan áýen, yzaly da áldenege yntaly ún.
«Ilinerde kúnniń qyzyl kirpigi,
Dertim meniń meńdedi.
О́mir ózi-aq óltiredi bir kúni,
О́ltirispe sen meni!
Musa, Ǵaısa, Muhammedtiń kóp ishken
Taýyspaǵan kermegin.
Jutam únsiz,
Úmitim joq jeńisten
Kózimnen súı sen meniń...
Ernim emes, et júregim kezerip,
Joq sýsynǵa shóldeppin.
Ajal-qurdas aq myltyǵyn kezenip
«Kettik!...» dese – men kettim.
Bizge nege baıansyzdy ańsattyń...
Eı, esi bar qudiret?!
Bosqa nalyp, bolmashyǵa sharshappyn,
Kózimnen súı bir ret!».
О́leń osylaı jalǵasa beredi. Oqyp otyryp poezııa syndy saf ónerdiń adamnyń júregindegi shyndyqty qaz qalpynda jetkizýge talpynys jasaıtyn qasıetine bas ıgińiz keledi. «О́mir ózi-aq óltiredi bir kúni, О́ltirispe sen meni!» dep jazý úshin de aqyn qanshama ret oı arpalysyna tústi deseńizshi! Osy sátte Maǵjan Jumabaevtyń «Áldıle, ólim, áldılesi» esińizge túse ketedi. Maǵjannan Meıirhanǵa deıingi aralyqta bizdiń ádebıette qansha óleń jazyldy, qanshama sher aıtyldy? Biraq eldiń esinde qalǵan óleńder sanaýly ǵana. Meıirhan óleńindegi dert uǵymy aqynnyń jeke basynyń derti emes, tutas ulttyń derti, qaıǵy-qasireti, nalasy. Aqynnyń týǵan halqyna degen ystyq yqylasy óleńde kórinis tabady, sol arqyly halyq júregine jetedi. Jasandysy kóp myna jalǵanda ultynyń taǵdyryn, tirshiligin, muńyn az biletin aqynnyń qalamynan mundaı otty jyr týmaıdy. Aqdáýletulynyń aqyq jyry úrlegen saıyn laýlaıtyn, janyp bitkenshe sónbeıtin qaraǵaı shoǵyn kóz aldyńyzǵa elestetedi.
«Aqty juldyz tas tóbemnen «aǵalap»,
Arashaǵa túspedim.
Saldaqy tún saq-saq kúldi tabalap,
Barmaǵymdy tistedim.
– Jaz ótti dep jasyl boıaý jylaıdy –
Men qaıteıin, sarǵaıar.
Qarǵaǵansyp qarańǵyny-Qudaıdy –
Qaltyraǵan sham da – aıar».
Aýmaly zamanda ulttyń ózegine túsken jara aqyndardyń da júregin qaryp túskeni shyndyq. Qazirgi qoǵamda óleń jazýǵa qushtar adamdar óte kóp, al sol jazǵandary úshin qymsynatyndar saýsaqpen sanarlyq. О́leńniń bastaýy – úlken qýanysh pen aýyr qasiret. Meıirhan Aqdáýletuly óleńderindegi batyldyq pen syrshyldyq eshkim aıta almaǵan sózdi eski bıshe jetkize aıtýǵa sheber. О́leńniń tutas bolmysy aına bolyp qateligińdi aldyńa jaıyp salady, aǵattyǵyń anadaıdan aıqaı salady. Taǵy oqısyń, taǵy sol jabyǵý.
«Áliń jetse, janaryńdy ala qash –
Áıel! Áıel...
Áıel tuttaı jalańash!
Áıel emes, kúlli álem tur aldymda,
Kúnási men qasıeti aralas.
Álde qater, álde lázzat, álde muń,
Jyr oqýǵa jetpeı qaldy dármenim.
Júdemedim jalǵan sopy júzdenip,
Kúnáharǵa quny tıyn sáldeniń.
Sharap bar ma?
Ý qossań da, quı bárin,
Alty qurlyq, tórt muhıtty syıladym.
Arystannyń ózi-aq edim al muny,
Alańǵasar sezim, saǵan qımadym».
Ǵapyl júrektiń úni alysqa jetkisi keledi, jetedi de. Qarańǵy men qudaıdyń arasyndaǵy aralyqty eshkim ólshep, baǵamdap bere almaıdy, tek aqynnyń jyry ǵana sózben kesteleıdi. «Áıel emes, kúlli álem tur aldymda, kúnási men qasireti aralas» degen tarmaqtar bizdiń taǵdyrymyzdyń shımaılanǵan syzyqtary emes pe?! Múlgip bara jatqan uıattyń, qalǵyp turǵan sananyń, qarańǵylanýǵa bet alǵan qoǵamnyń eń sońǵy sátin óleńge aınaldyryp turǵan aqynnyń sózi osyndaı aýyr da oıly bolmaı qaıtsin?!
Dostoevskııshe aıtsaq: «Oıdyń syrtqa shyǵýy kerek-aq». Bir sózben aıtqanda, Meıirhan aqyn óleń jazý men óleń jazbaýdyń qasiretin aıyra biletin aqyl ıesi. Aqyndyq seziminiń qýaty jazǵan jyrlarynda syr berip turady. Onyń poezııadaǵy erkindigi shynshyldyǵynda jatyr. Neni jazý men neni jazbaýdy jete túsine bilgen aqyn eskirmeıtin óleńderge ıelik ete aldy.
«Tabylmady menen kútken kóp arman,
Túgendeısiń qaıbirin...
Men túsińe enip, kenet joǵalǵan
Elesi ekem qaıǵynyń.
Daryndylar shaq shydaıtyn keseldiń –
Shyn súıýdiń ýynan.
Menimen birge urttap eń, neshe óldiń,
Áli órtsiń ... men sýyǵam».
Ult múddesin sóz etý – Abaıdan bastalǵan máńgilik taqyryp. Onyń shegi de joq. «Poezııa degenimiz ýaqyttyń tereń qabattarynda, onyń qara topyraǵynyń astynda qalyp qoımaý úshin sonyń ózin jaryp jiberetin soqa tárizdi», deıdi Osıp Mandelshtam. Sózdiń qudireti bárin aıqyndap beretin sát týdy. Alda sózdiń sıqyryn túsinip, sonymen aqylǵa ılanatyn mezgil jetedi. Túnek túndi túrip, jerge qaraı qulap bara jatqan jaryq juldyzdy elestetińizshi, Meıirhan Aqdáýletuly poezııasy áne sol jaryq juldyzdaı bizdiń sanamyzdyń kógine aǵyp túsedi. Onyń jyrlary qazirgi ádebıetimizdegi batyldyq dáýiriniń bastaýy, tumasy ispetti.
«Qumda qalǵan izińdi qutyrǵan jel óshirgen!
Qushaǵyma buıyrǵan óziń eme-es!
kóshirmeń.
...Kóktemderdiń barlyǵy kúz bop
óler túnerip... –
Biz ótippiz ómirden.
Ǵashyq edik – tiri edik.
Jylaǵansyp qaıtesiń,
Ne demekshi eń kereńge –
О́zim janyp, joǵalyp,
Nalam qaldy óleńge».
Meıirhan Aqdáýletulynyń jyrlary kóbinde adamnyń ishki jan dúnıesin ashýǵa umtylys jasaıdy. О́ship bara jatqan shyndyq otyn sóndirmeýge talpynady. Sózdiń kúshin, oıdyń sheksizdigin paıdalanyp, tabıǵattyń ár bolmysyn qalpynda saqtaýǵa jumyldyrǵysy keledi. Onyń óleńindegi bulaqtaı taza móldirlik, jýsan ıisti sezim, shar bolattaı tózim bári de bizge naǵyz óleńniń qalaı bolatynyn túsindirip berdi. Qoǵamdy baqylaýdan jalyqpaıtyn aqyn jyry asqaq qalpynda ár júrekke sáýle shashady, jattalady. Demek, shyn óleńdi túsindirýdiń qajeti shamaly, ony túsiný kerek. «Júrek dep júrgenimiz japsarlas eki bólmeden quralǵan úı sııaqty, bir bólmesinde qasiret, taǵy bir bólmesinde qýanysh pen shattyq ornalasqan», deıdi Kafka. Meıirhan Aqdáýletulynyń da júregi osy eki «bólmeden» turady, qasireti jeke basynyń emes, ultynyń, eliniń, jeriniń muńy, al shattyǵy taǵy da sol ultynyń shattyǵy, qýanyshy. Sol úshin de ol – júrek poezııasyn jazǵan shyn aqynnyń biri.
Dúısenáli ÁLIMAQYN