100 jyl. Atqan tańnyń araıly shapaǵymen talasa turyp, kún saıyn elimizdiń, álemniń túrli saladaǵy sońǵy jańalyqtaryn árbir otbasyna jetkizgen qaısar jandardyń keshegi, búgingi bel sheshpeı, tize búkpeı, úkili únimen, qazaǵynyń baı tilimen jasaǵan eńbekterine eriksiz bas ıesiń! О́tken ǵasyr halqymyzǵa qaı salada bolsyn mańdaıy jarqyraǵan, aıtýly tulǵalarǵa kende bolmady.
Bala kezimiz soǵystan keıingi aýyr kezeńderge tap keldi. Sol shaqta kún qurǵatpaı aýylda baǵana basyna ilingen «reprodýktordan» el aýmaǵyndaǵy jańalyqtar habarlanyp, ásem mýzyka berilip jatatyn. «Sóılep turǵan Qazaq Sovettik Sosıalıstik respýblıkasynyń astanasy – Almaty! Almatydan sóılep turmyz! Sońǵy jańalyqtardy oqyǵan Ánýarbek Baıjanbaev» degen júrekke jyly tıer, qońyr ún men áýezdi daýys kúni búginge deıin esimizde. Eseıe kele mekteptegi úıirmelerge qatysyp, kishigirim sketchterden qoıylǵan kórinisterdi aıtýly merekelerde ortalyqtan alystaǵy aýyl halqyna sahnalaǵanymyz, kúni búginge deıin aýyq-aýyq eske oralady. Sonda daýysty róldegi qarııa ne kempir keıpinde jetkizýge boıymyzdaǵy bar talantymyzdy salatynbyz. Sol arman jeteginde arý Almatyǵa taban tiregen jyldary Ánaǵamen tele-radıo shańyraǵynda tabysamyz degen oıda bolmady. Sekseninshi jyldyń basynda Qazaq teledıdaryna, onyń aldynda «Qazaqtelefılm» stýdııasynda istegen jyldary Ánaǵany syrttaı kórip, kelisti kelbeti men birtoǵa, mańǵaz, júzinen jylylyq esip turatyn, aqquba óńi, búgin de kóz aldymda.
Ánaǵa Abaı ósken ortanyń týmasy. Ákesi uly aqynmen zamandas, jaqyn syrlas-syılas bolǵan, anasy ánshilik óneri bar jan eken. Otyzynshy jyldary el aýzynan, quıma qulaq qarııalardan estigen «Qobylandy jyryn» jatqa soǵyp, úlkenderdiń alǵysyna bólengen bala eseıe kele elge tanymal, ortaǵa syıly boldy. Birde Kenen ata Ázirbaevtyń «Kóksholaǵyn» mánerine keltirip jetkizgen sátinde aýyldyń bir aqsaqaly «Sen túbi bir jerden jaryp shyǵasyń, osy kórkemsóz oqýyńdy toqtatpa, aldyńnan kún, artyńnan aı týsyn», dep aq batasyn beripti.
Keshegi qandy qyrǵyn jyldary úsh jyldaı oq pen ottyń arasynan aman qalyp, jaraly bolyp elge oralǵan soń 23 jastaǵy Ánaǵa 1944 jyly Qazaq radıosyna jumysqa qabyldanady. Sol bir shaqtan bastalǵan 45 jyldyq dıktorlyq ǵumyry 1958-1962 jyldary Almaty telestýdııasymen ári Qazaq radıosymen, «Qazaqfılm» kınostýdııasyndaǵy dýblıaj bólimi qyzmetterimen bite qaınasyp ótti. «Altyn qorda» talant ıesiniń oqýynda 400-den astam jazbalar, oń myńdaı ádebı-mýzykalyq habarlar saqtaýly. Munyń syrtynda júrekke salmaq, júıkege aýyrlyq túsiretin kún saıynǵy esepsiz «Sońǵy jańalyqtardy» qosyńyz. Ne degen shydamdylyq pen qaıyspas qaısarlyq demeske shara joq. Ári keshegi keńestik kezeńdegi shaǵyn jańalyqtar, saǵatqa sozylatyn ádebı-mýzykalyq, dramalyq jáne ózge de janrdaǵy habarlar legine qoıylatyn temirdeı qatań tártip, seniń abyroıyń men ataǵyńa da qaramaıtyn. Birde mynadaı bir oqıǵa boldy dep eske alady uly Arys: «Tańǵy saǵat 5-ke jýyq «Qazaqfılm» stýdııasynan sharshap kelip, maǵan tańǵy saǵat 6-da oıatýymdy qadala aıtty. Bala emespin be! Uıyqtap ketippin. Tursam saǵat 6.15. Ákem ishkıiminiń syrtynan jelbegeı syrt kıimin kıe sala apyl-ǵupyl taksı ustap radıoǵa jetken sátte jolaqysy 1som 37 tıyndy kórsetken. Qaltasynda 37 tıyny bolmaı qalyp, áýpirimdep efırge kelgen sátte «Almaty ýaqyty 6 saǵat 37 tıyn» dep habarlaǵan ǵoı. Ol shaqta Ánaǵa elge tanymal, Qazaq SSR-iniń halyq ártisi. Soǵan qaramastan, basshylyq dúldúl dıktordy 3 aıǵa operator kómekshiligine tómendetedi. Sol arada Dinmuhamed Qonaevtyń kezekti baıandamasy radıodan beriletin bolyp komıtet tóraǵasy Hamıt Hasenovten: «Álgi gúrildeýik qaıda?» dep surapty. Tóraǵa bolǵan jaıdy baıandaıdy. Sodan Dımekeńniń aralasýymen Ánaǵa qaıtadan qyzmetine qabyldanady.
Ánaǵańnyń baqytyna radıoda eseıip ósýine, qalyptasýyna, jetilýine kásibı dıktor Mına Seıitovanyń eńbegi zor boldy. – «Seıitova Mına apaı – radıodaǵy keıingi býynnyń ǵana emes, meniń de ustazym. Soǵystyń múgedegi bolǵan maǵan birden ystyq yqylas bildirip, daýsymdy unatqan da, dıktorlyq mamandyqtyń alǵashqy álippesin úıretken de sol kisi boldy». Ámireniń asqaq ánin, Kenekeńniń tókpe jyryn, Isanyń tasqyndy jeldirmesin, Qalybek pen Qurmanbektiń teatrdaǵy ǵajap oıynyn kórip, oıyna toqyp ósken janǵa dıktorlyqtyń qyry men syry esigin aıqara ashty. Altynshy synypta baspaǵa hat tasýshy bolyp ornalasqan Ánýarbekke halqymyzdyń birtýar perzentteri Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Sábıt Muqanovtarmen aralasýdyń sáti túsedi. Ol kezeńde gazetke basylatyn materıaldar kúzelip túzetilgen soń avtorǵa qaıta aparylatyn. Osy mindet Ánýarbektiń moınynda. Aǵalary Ánýarbektiń daýys maqamyna súısinip shyǵarmalaryn oqytady. Jas óskinge odan artyq baqyt bar ma! Birde Sáken aǵa: – «О́leńderdi oqydym degen oqýshyny bizder, aqyndar, qashanda jaqsy kóremiz. Al óleńderimizdi júrekke quıyp, jattap alǵan jandy janym deseń bolmaı ma! Káne sonyń bireýin taqpaqtap aıtyp jibershi!», depti aǵynan jarylyp. Bıaǵanyń «Myrqymbaıyn», Muhańnyń «Abaıyn», Sábıt Muqanov, Qanysh Sátbaevtyń keler urpaqqa amanat ulaǵatty oılaryn radıodan halqyna jetkizgen de Ánaǵań.
Súleımen aǵa Aqtaev jýrnalıstik saparynda bolǵan bir jaıtty bylaı baıandaıdy: – «1963 jyl. Baǵytymyz Qazaly aýdany. Dıqan áńgime arasynda: – Jigitim, osy radıolaryńnyń birinshi bastyǵy kim?, – dedi. Shyń kóńilmen tóraǵanyń aty-jónin atadym. – Sonda Baıjanbaev kim bolyp isteıdi? – Dıktorlyq qyzmet atqarady. – Qaljyńdama inishegim, radıonyń eń dókeı bastyǵy sol ǵoı». Mine, aýyldaǵy sharýa baqqan shopan, jer emgen eginshige deıin dıktorlyqty qasterlep ótken ónegeli ónerden búginde ne qaldy. Birde teledıdarda 35 jyl dıktor bolǵan, búginde seńgirli seksenniń bel ortasyndaǵy Lásker Seıitov «Bir kúnde tele-radıodan 24 dıktor qyzmetinen ketkendegi qulazyǵan, jahan dalada jalǵyz qalǵandaı bolǵan kóńil kúıimdi umyta alar emespin», degen-di. Eli tanyp syılaǵan, til men sóz qadirin aıalap ótken keshegi dıktorlar qaýymynyń aldynda basyńdy ıesiń! Efırde árbir sózdi durys taýyp qana qoımaı, ony oqıǵanyń bar bolmysyn, negizgi mán-mazmunyn shynaıy etip sýretteıtindeı dárejede qoldaný kerek. Ekinshi mindet – sózdiń oqý maqamyn dál tabý, kez kelgen mátindi naqyshyna keltirip oqı bilý sheberligi. Bernard Shoý aıtqandaı, «ıá» nemese «joq» sózderin jazýdyń bir ǵana tásili bar, al aıtýdyń 50 túri bar. Kóp jaǵdaıda keri maǵynada, ıaǵnı aıtylý maqamyn tappasańyz, kez kelgen sózdiń ózindik máni, berer mazmuny joıylady. Kez kelgen mátindegi árbir sózdi naqyshyna keltirip aıtyp, oqý maqamyna salyp, jan-tánińmen tebirene otyryp oqysań, baıandalǵan oqıǵanyń bolmysyn ózindik boıaýymen áserli etip jetkize bilseń tyńdaýshyǵa áser etpeı qoımaıdy. Kez kelgen mátindi – aýa raıy boljamynan bastap qaıǵyly jaıttar, eleń etkizer oqıǵalarǵa deıin resmı túrde nemese selqos baıandaýǵa bolady, sonymen qatar tyńdaýshyny tolǵandyryp, selt etkizerdeı etip jetkizýge de bolady.
Ánaǵa árbir habardy janrlyq ereksheligine oraı qubyltyp, túrlendirip, árbir sózge nár berip oqıtyn. Ásirese ádebı-dramalyq, mýzykalyq habarlardy oqyǵan sátterdegi oqý maqamynyń ıntonasııalyq deńgeıin joǵarylatý ne tómendetý, ekpinderdiń durys qoıylýy, tynys alýdyń rettiligine deıin den qoıatyn. Efırdegi kezekti bir áńgime «ITT» degen telefon-telegraf kompanııasy jóninde órbidi. Biz Ánaǵańa osy arany «I,TE,TE» dep oqyńyz dep eskertpegen edik. Mátinniń sol tusyna kelgende maıtalman dıktor múdirgen joq. Intonasııany grammatıka erejesin qatań saqtaı otyryp, saýatty oqydy. Kez kelgen habardy oqyp otyrǵanda sóılem ishindegi alǵy kezektegi 4-5 joldy baıqap, sol sózderge túsetin ekpin men ıntonasııany eskerip otyratyn», dep eske alady habar rejısseri Altynbek Halyqov. Oı men qııaldy, kóńilde túıgeni men baıqaǵanyn tilmen aıtyp, tyńdarmanǵa uǵynyqty jetkizýge shynaıy sheberlik kerek. «Aınalaıyn, Jáneljan, mynaǵan kóńil aýdarshy! «Almatydan sóılep turmyz!» degende ekpindi únemi Almaty sózine túsirý kerek. Sebebi sen Almatydan, О́skemennen, Shymkentten sóılep tursyń» deýshi edi jaryqtyq. Mine, saǵan mektep.
Qazaq teledıdarynda kórkemsóz oqýdyń has sheberi Sovet Mazǵutov bolsa, radıoda Ánýarbek Baıjanbaev bolatyn. Ánaǵań qashanda asyp-tasýdy, keýde kóterip kóterile sóıleýdi, ózgege joǵarydan qaraýdy, ne jaltaqtyq tanytý men orynsyz jaramsaqtyq degendi bilmeıtin. On jyldan astam teledıdarda istegen kezeńde jany jaısań aǵa boıynan árdaıym mańǵaz júrisi men rııasyz kúlkisinen, sabyrly qalpynan ózgergen sátterin baıqamappyn. Únemi jymıyp júretin. Habar oqyǵanda erekshe arqalanyp, qýattanyp, arqalanyp ketetin. Júreginen shyqqan árbir sózdi tyńdarmanǵa qabyldaýshynyń óz sózindeı etip jetkizetin. Eren daýysty tabıǵattyń ǵajap ıesine Jaratylystyń ózi aıamaı bergendeı. Kóziniń tirisinde-aq bar qazaqtyń Levıtany atanǵan ultjandy óner ıesiniń qaıtalanbas úni kúni búgin de kózin kórgen, daýsyna qanyq bolǵan jandardyń kóńil túkpirinde saqtaýly. Aıaýly, asyl aǵanyń 45 jyl ǵumyr joly radıomen etene qabysyp, halqynyń qasterli únine aınaldy. Baqyttyń qushaǵynda, shalqardyń shyńynda bolǵan jarty ǵasyr da Qazaq radıosynyń «Altyn ǵasyryna» balandy. Ánaǵa radıoda tutas bir dıktorlar shoǵyryn tárbıelep, qanattandyrdy. Radıo únin asqaqtatqan Muqaǵalı Maqataev, Mámbet Serjanov, Myrzabek Qýatbekov, Zámzágúl Dosanova, Qatıra Ázimbaeva, Asman Dúıimbaev, Saýyq Jaqanova, Saılaý Nurǵazın, Raıa Amanbaeva, Bolat Byjybaev, Uljan Saǵyndyqova, Jánel Asqarova, Ábdiráli Bólebaı, Amanjan Eńsepov, Zııada Beketova, Janar Orazymbet. Keshegi ótken arys aǵa jolyn búginge jalǵaǵan top. Árbiri jyldar sileminde aldyńǵy tolqynnan úırendi, ózderi de izdendi. Toldyq dep tasymady, boldyq dep arqalanbady. О́zgelerdiń ozyq tustaryna qarap boılaryn túzep, oılaryn ornyqtyrdy. Radıoda Ánaǵa salǵan jarty ǵasyrlyq jol búgin de jalǵasyn taýyp, el kógininde «ultynyń únjarııasy» bolyp qalyqtaýda.
Qudaıbergen TURSYN,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor