Ulttyq banktiń alǵashqy tóraǵasy: Teńge baǵamyn anyqtaıtyn formýlany ózgertetin ýaqyt keldi

– Ǵalym Baınazaruly, kúndelikti qoldanyp júrgen valıýtanyń eń basty mindetteri qandaı? Bul fýnksııalardy teńge oryndaı alyp júr me?

– Aqshanyń bes fýnksııasy bar. Al­dy­men bul – tólem quraly. Ekinshisi, zat pen qyzmet baǵasyn anyqtaıtyn baǵa ólshemi. Úshinshiden, shetel valıý­ta­larynyń baǵamyn shyǵarýshy qural. Tórtinshiden, halyqtyń jıǵan-tergen múlkin, bylaısha aıtqanda aqshalaı, zattaı aktıvin jasaıtyn qural. Besinshiden, eko­nomıka kórsetkishteriniń ólshemi bol­ýy tıis. Mine, osyǵan baılanysty teńge – bıliktiń qolyndaǵy ekonomıka­ny basqarý quraly. Bulaı deıtinimiz, memlekettik basqarý qaı salada bolsyn, maqsat-múddesi anyqtalǵan belgili bir saıasat júıesinde iske asyrylady. Osy­dan kelip aqsha-nesıe saıasaty týyndaıdy, ol negizgi basqarý quraly – teńge ar­qyly júrgiziledi. Bul tórt fýnksııa bar­shamyzǵa belgili jáne barlyǵy da kún­delikti ómirimizde iske asyrylyp ja­tyr, bul tustaǵy teńgeniń qyzmetine esh­qandaı renish joq sııaqty, sondyqtan biz tek besinshisine toqtalaıyq.

Aqsha-nesıe saıasatyn júrgizýde ár el túrli maqsat-múdde ustanady. Árıne, bas­ty jaýapkershilik – Ulttyq banktiń moınynda. Biraq negizgi baǵyttaǵy tań­dal­ǵan nysandary Úkimetpen birigip anyq­ta­lady, atqa­rylady, oǵan mindetti túrde jo­ǵarǵy bı­liktiń – Prezıdenttiń kelisim berýi shart. Elimizdegi qazirgi aqsha-nesıe saıa­­sa­tynyń negizgi maqsaty – ınflıasııa­ny targetteý, jalpyǵa túsinikti tilmen aıt­­saq, taýar jáne qyzmet baǵalarynyń tu­­raq­tylyǵyn qamtamasyz etý, sol úshin eko­­no­mıkadaǵy aqshanyń naryqtaǵy qunyn, osy arqyly ekonomıkadaǵy aqsha aǵy­­nynyń kólemin tejeý nemese ósirýin retteýge baǵyttalǵan sharalar keshenin iske asyrý. Sóıtip, turaqty ekonomıkalyq ósý­­diń negizin qalaý. О́kinishke qaraı, teń­ge­niń baǵamy Ulttyq banktiń nysanda­ry qatarynan, ustanymdaǵy saıasat sheń­berinen shyǵyp qaldy, ony naryqtyq erkin júzý keńistigine salyp qoıdyq, ol erkin júzip júr me, álde basqasha jaǵ­daı­da ma, ony keıinirek tarqatarmyz.

Ekonomıka damı ma, álde keri kete me, bári sol aqsha-nesıe saıasatynyń maq­sat-múddesiniń durys tańdalýyna jáne paıdaly jolǵa qoıylýyna baıla­nys­ty. Osyǵan oraı qazir teńge óz fýnk­­sııalaryn tolyǵymen oryndaı alyp júr me degen suraq týyndaıdy. Jyl saıynǵy jáne 2025 jylǵa deıingi qa­byl­­danǵan «Áleýmettik-ekonomıkalyq damý baǵdarlamalary» boıynsha ınflıasııa orta merzimde 3-4% deńgeıinde bel­gi­len­gen. 2020-2022 jyldarǵa – 4-6%; ishki jalpy ónimniń (IJО́) ósý boljamy orta merzimde – 4,4%, 2020 jyly – 4,1%, 2024 jyly – 4,7%. Al ınflıasııa 2019 jyly – 5,4%, 2020 jyly – 7,3%, 2021 jylǵy qańtar-qyrkúıekte – 7,8%. IJО́-niń naqty ósýi 2019 jyly – 4,5%, 2020 jyly – teris tańbaly 2,8%, 2021 jylǵy qańtar-qyrkúıekte – 3,9%. Mine, osy kórsetkishter teńgeniń sońǵy fýnksııasynyń, onyń aqsha-nesıe saıasatynyń qanshalyqty tıimdi ekenin, ekonomıkaǵa tıgizip turǵan qazirgi yq­pa­lyn oqyrmandarǵa tolyǵymen baıan­dap tur dep oılaımyn. Inflıasııany tar­getteý saıasatyn Halyqaralyq valıý­ta qorynyń 200 múshesiniń tek 40-qa jýy­ǵy ǵana júrgizedi. Mundaı saıasat júrgizbeıtin Qytaı, Vetnam sııaqty elderde ınflıasııa deńgeıi 2,5-3,0%-dan aspaıdy. Al ekonomıka boıynsha sońǵy 30 jylda Qytaı ekinshi orynǵa shyqty, Vet­nam damyǵan 40 eldiń qataryna qo­syldy.

Qoıylǵan suraqqa tolyǵyraq jaýap berý úshin biz qazir qandaı ekonomıkalyq mo­del qurdyq degen suraqqa da toqta­la ketkenimiz jón. Naryqtyq ekonomı­ka dedik te, sony jalaýlatyp ket­tik. Naryq bárin sheshedi degen taıaz uǵym­men tipti onyń ýltralıberaldy ba­ǵy­­tyna kirip alyp, kóptegen qajetti má­se­­lelerge moıyn burmaı kelemiz. Na­ryq­­tyq ekonomıka degenimiz – kapıtalızm. Bul – býrjýazııalyq qoǵam. Onda je­kemenshik ıeleri – negizgi jetekshi tul­ǵalar. Memlekettik saıasattyń áýeli sol jekemenshik ıeleriniń múddelerin qor­­ǵaıtyny belgili, sonymen qatar bılik ózi­niń ıesi halyqtyń múddesin de umyt­pa­ǵany jón.

– Endi 90-jyldarǵa, teńgeniń paıda bolý tarıhyna oralaıyq. Biraq osy­ǵan deıin talaı aıtylyp jaýyr bol­­ǵan tarıhty emes, jurtshylyqqa beı­­málim, tyń derekter jóninde aıt­sa­ńyz?

– Keńes ókimetiniń tutas ekonomıkasy ydyraǵannan keıin egemendik alǵan elderdiń barlyǵy úlken qıyndyqtarǵa tap keldi. 1991-1992 jyldary derbes valıýtasy joq elder Reseı ekonomıka­syn­da júrip jatqan qarjy-nesıe saıa­­satyna táýeldi bolyp qaldy. Biraq Re­seıdiń ózinde ınflıasııa tasqyndap, gıperınflıasııaǵa ulasyp jatty. My­sa­ly, 1991 jyly ınflıasııa 147,1%, 1992 jyly 2 960,8%, al 1993 jyly 2 165%-dan asyp ketti. Sóıtip, alǵashqy úsh jyldyń ishinde 5 272,9%-dan astam ınflıasııa týyndady. Sonda tutyný baǵalary 53 ese ósti. 1990 jyly ónerkásip oryndarynyń sany 19 796 bolsa, 1995 jylǵa deıingi aralyqta 1 872 óndiris orny qulady. Joıylyp ketti. Sóıtip, óndiris kóleminiń 53%-nan aıyryldyq. Aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń kólemi 45%-ǵa azaıdy. Qalaıda iri óndiris oshaqtaryn qurdymǵa jibermeý kerek edi. О́ıtkeni baǵanyń quny 53 ese ósken kezde eń jaqsy jumys istep turǵan óndiris ornynyń ózi oǵan tótep bere almaıtyn. Bul úshin onyń tabysy da 53 ese kóterilýi kerek. Mine, osyndaı qıyn kezeńde aldymyzda úlken úsh maqsat turdy. Bul – ekonomıkany quldyrap ketýden qorǵaý; ekonomıkanyń negizgi salalarynda iri damý oshaqtaryn saqtaý sharalaryn iske asyrý baǵytynda is-áreketter jasaý; úlken daǵdarys kezeńinde ekonomıkada týyndaıtyn qıyndyqtardy retteýge belsendi túrde atsalysý.

Barlyq qıyndyqqa qaramastan Ulttyq bank el basshylarynyń tarapy­nan ózine júktelgen tarıhı mindetin oıdaǵydaı oryn­dap, egemendik quqyǵymyzǵa negiz­delgen derbes qarjy-nesıe saıasatyn iske asyryp, gıperınflıasııanyń apatynan iri óndiris oshaqtaryn saqtap qaldy. Kishigirim óndiris oryndaryn saqtaý Úkimettiń paryzy bolatyn, biraq mem­le­ket­tik bıýdjettiń álsizdiginen oǵan kúsh jetpedi. Olar ózinen-ózi kún saıyn jo­ıy­lyp jatty.

– Osy qıyndyqtardyń zardabyn sezinip, túsingennen keıin valıýta táýelsizdigin alý jolynda qandaı kedergilermen kúresýge týra keldi?

– Ulttyq bank 1993 jylǵa deıin Jo­ǵarǵy Keńeske baǵynatyn. Derbes va­lıýta jasaý úshin Parlament jáne Úki­met­tiń qoldaýyna qol jetkizý kerek edi. Saıası egemendigimizdi 1991 jyly ja­rııa ettik, biraq derbes ekonomıkalyq saıasat baǵyty áli óz deńgeıinde anyq­tal­maǵan bolatyn. Úkimet áli Máskeýge jaltaqtaýyn qoıa almaı «jalpy rýbl keńistiginde» qalý maqsatynda jumys júrgizip jatty. Sondyqtan bizdi ár otyrysta orynsyz synaý, mineý óte kóp kez­desti. Aldymyzda taǵy bir irgeli min­det – táýelsiz bank júıesin qurý tur­dy. Sóıtip, aqsha-nesıe saıasatyn óz betimizshe basqarýǵa múmkindik beretin jańa basqarý tetikterin jasap, iske qosý kerek boldy. Ulttyq banktiń ortalyq basqarý júıesin qaıta qurý jáne bank júıesinde túbegeıli jedel reformalardy iske asyrý da – kezek kúttirmeıtin másele edi. Osy maqsattardyń ishindegi eń mańyzdylary – ulttyq valıýtamyzdy daıar­laý jáne ony aınalymǵa engizý, altyn-valıýta qoryn jınaý, altyn-valıýtany saqtaıtyn qoımalar salý, derbes tólem júıesin jasaý. Sonymen birge júzege asýy tıis ınfraqurylym qatarynda – esep aıyrysýdyń jańa júıelerin jasaý, shetel bankterimen korrespondenttik qatynastar qalyptastyrý, halyqaralyq tólem júıesine ený, elektrondy valıýta bırjasyn jasap, iske qosý, valıýta aıyr­bastaý júıesin, banknot fabrıka­sy men tıyn saraıynyń irgetasyn qalaý, bank salasyndaǵy býhgalterlik esepti halyqaralyq standartqa kóshirý jolyn­da­ǵy alǵysharttaryn jasaý boldy. Osyndaı kúrdeli mindetterdi iske asyrý jáne elimizde buryn bolmaǵan nysan­dar­­ǵa qajetti jańa mamandyqtardy ıge­rý úshin jastardy shetelge oqýǵa ji­berý qajettiligi týyndady. Ol úshin Ult­tyq bank janynan arnaıy oqý orta­ly­ǵyn qurdyq. Jastardy oqytýǵa jáne jańa mamandyqtardy ıgerýge bizge Ulybrıtanııa, AQSh, Fransııa Japonııa, Belgııa elderiniń Ortalyq bankteri kó­mek­testi.

1992 jyldyń aqpan aıynda Pre­zı­dent­­pen kezdestim. Elbasy Nur­sultan Nazarbaev «alternatıva re­tin­de ult­tyq valıýtany jasaıyq, rýbl zo­nasynda qalý-qalmaýymyz belgisiz, sondyqtan bosqa otyrmaıyq, qaıt­ken­men jeke valıýta kerek» dedi. Bul biz úshin kópten kútken, eko­nomıka, aqsha-qarajat salasyndaǵy eń qajetti kezek kúttirmeıtin sheshim bo­latyn. Osyǵan oraı ulttyq valıýta jasaý sharalary Ulttyq banktiń mıssııasynan da joǵary turǵan saıası qadam ekenin jáne oǵan qyrýar shyǵynnyń bolatynyn eskerip, ulttyq valıýta jasaý jobasyn zańdastyrý úshin arnaýly Prezıdent Jarlyǵy kerek ekenin aıtyp, ótinish jasadym. Osylaısha, eki qupııa Prezıdent Jarlyǵy shyǵarylyp, olar Ulttyq bankte saqtalatyn bolyp sheshildi de, «Ulttyq valıýta jobasynyń» jumystary bastalyp ketti.

– Valıýtany basyp shyǵaratyn kom­panııa izdegen kezde de qupııany saqtaı alatyn óndirýshige basymdyq beril­gen bolar?

– Sol kezde elge túrli sheteldik ban­­­knot fab­rıkalarynyń ókilderi kelip jatty. Árıne, sheteldikter egemendik alǵan elder óz valıýtasyn jasaýǵa umty­la­ty­nyn biletin, jeke valıýtasyz ekonomıka jetim ekeni olarǵa túsinikti bolatyn. Biz «Harrıson jáne onyń uldary» degen kompanııany tańdap alyp, solarmen jumys isteıtin bolyp kelistik. Uly­­­brı­tanııada aýqymy budan da úlken De La Rue degen fırma boldy. Ol júz shaqty elge valıýta jasaıtyn. Alaıda bizdiń máselemiz qupııa bolǵandyqtan osyndaı úlken kompanııaǵa tapsyrys berýimiz birshama qaýipti bolatynyn oılastyq. Sebebi halyqaralyq úlken kompanııalar óz jumystaryn qupııa túrde emes, jarııa­ly túrde júrgizedi.

Endi ulttyq valıýtanyń ataýy men dı­zaıny týraly birer óz. Qazir aqparat keńis­tiginde valıýtanyń ataýyn qoıýǵa baılanysty da ártúrli jalǵan aqparattar jarııalanyp júr. Kóbi – shyndyqtan alys jatqan, daqpyrt sózder. Valıýtanyń ataýy jeke adamdardyń usynysy negizinde oryndala qoıatyn shara emes, ol resmı memlekettik turǵyda sheshim qabyldaýdy kerek etetin sharýa. Biz ulttyq valıýta jobasyn 1992 jyldyń aqpan-naýryz aılarynda bastap kettik, kerekti zertteý jumystaryn júrgizip, ejelgi túrki memleketteriniń tarıhynan birneshe ataý­lardy taýyp talqyladyq. Nátıjesinde, maýsym aıynda «teńge» ataýyna toq­ta­lyp, el basshylarynyń kelisimin aldyq, valıýtanyń ataýy Ulttyq banktiń basqarma otyrysynda talqylanyp, tıisti sheshim qabyldandy. Sol maýsym aıynda valıýtanyń dızaındyq nusqasyn jasaýdy bastaǵan bolatynbyz, osy nusqalarǵa valıýtanyń teńge ataýy jazylyp ta qoıylǵan bolatyn. Árıne, el azamattarynyń tarapynan osy turǵyda usynystar da boldy. My­saly, sol jyldyń qyrkúıek aıynda Oljas Súleımenov aǵamyz Ulttyq bankke kelip «sender qarap jatpaǵan shyǵarsyńdar, ulttyq valıýtaǵa «teńge» dep at qoıaıyq, bul túrki tilindegi aqshaǵa birneshe maǵynada túsinik beretin, tarıhy tereń jáne óte kórkem ataý» dedi. Men aqyn aǵamyzǵa alǵysymdy bildirip, she­shi­mimizdiń durys qabyldanǵanyna taǵy da senimimiz nyǵaıyp, marqaıyp qaldyq. Mine, osylaı barlyq másele Ult­tyq banktiń aıasynda sheshimin tapqan edi.

Teńgeniń dızaınyn jasaý boıynsha sheteldik mamandarmen aqyldastyq, dızaın banknot qunynyń 30-40 paıyzyn alady eken. Qymbat dúnıe. Sosyn dızaın daıarlaýǵa eki jyldaı ýaqyt ketetini belgili boldy. Mundaı uzaq ýaqyt biz úshin múmkin emes bolatyn, sebebi ekonomıka kún saıyn quldyrap, tolyǵymen defolttyq jaǵdaıǵa qulap bara jatty. Olaı bolsa, bizde talantty sýretshiler bar, solar áýeli syzbasyn salsyn, sosyn ol jarasa, sony óndiristik dızaınǵa aınaldyryp bastyrýǵa jibereıik dedik. Bul bastamany bizdiń basshylar da, «Harısson jáne uldary» kompanııasynyń mamandary da qoldady. Onyń bir sebebi – ol kezde Ulttyq bank men kelgenge deıin derbes tabysy joq, taqyrǵa otyrǵan mekeme edi, Máskeýdiń beretin qarajatymen kún kóretin. Mynadaı tapsyrystardy oryndaý úshin oǵan tabys kerek boldy. Biz bul máseleniń sheshimin taýyp, Ulttyq bankti ózindik tabysy bar mekemege aınaldyrdyq. Joǵarydaǵy tapsyrystardy atqaryp shyǵý úshin memlekettik bıýdjettiń bir tıyn qarajaty jumsalǵan joq, Ulttyq banktiń óz tabysy jetkilikti boldy. Almatyda memlekettik dızaın ortalyǵy bar bolatyn. Basshysy – Tımýr Súleımenov. Elge syıly myqty aza­mat edi. Sonymen kelisip, Meń­di­baı Álın, Haırolla Ǵabjálelov, Aǵymsaly Dúzelhanov jáne basqa tórt-bes sáýletshi, sýretshi jigitterdiń basyn qosyp, Úkimet bergen taýdaǵy saıajaıyma aparyp, olar sol jerde bir aı boıy jumys istedi. Nátıjesinde, teńgeniń tórt nusqasyn da­­­ıyndap shyqty. Jeti nomınasııa boldy: birinshisinde Ál-Farabı beınelendi. Odan bólek Súıinbaı Aronuly, Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly, Abaı Qunanbaıuly bar. Úsheýi – úsh júzdiń ókili. Erteńgi kúni renish bolmasyn dep júz máselesin de eskerdik. Shoqan Ýálıhanov pen Ábilhaıyr, Abylaı handarǵa da teńgeden tór buıyrdy. 1992 jyldyń qarasha aıynda London qalasynda valıýtanyń óndiristik dızaıny jasaldy, sodan soń jeltoqsan aıynda Anglııaǵa baryp tapsyrysqa qol qoıyp keldim. Teńgeni jasaý jumysy 120 kúnniń ishinde támamdaldy. Bizdiń jasaǵan valıýtamyz óte sapaly, 14-18-ge deıingi aralyqta qaýipsizdik elementteri boldy.

Ári qaraı bir jarym aıdyń ishinde teńgeni tasýdy bastadyq. Bul jerde de birneshe másele shyqty. Birinshiden, ol – Qazaqstannyń ushaǵy bolýy jáne ekıpajdyń halyqaralyq avıasııalyq navıgasııa júıesiniń aǵylshyn tilin bilýi talap etildi. Sosyn ol esh jerge qonbaı, Qazaqstanǵa tike ushyp kelýi qajet edi. Orynbasarym Mersultan Tursynov ekıpaj jasaqtap, aǵylshyn tilin jetik biletin ushaq komandırin taýyp, qarýly ınkassatorlardy otyrǵyzyp, Taraz qalasyndaǵy jer asty býnker-qoımamyzǵa teńgeni tasydyq. Mamyr aıynyń sońynda teńge tolyǵymen elge ákelindi.

1993 jyly naýryz aıynda Ulttyq banktiń basqarý júıesindegi reforma tolyǵymen aıaqtalyp, valıýta bırjasy, altyn-valıýta qory, memlekettik qazyna saqtaýshy qoıma, baǵaly qaǵaz shyǵaratyn fabrıka iske qosyldy, moneta saraıynyń qondyrǵylaryn montajdaý bastaldy. Qazaqstanda tuńǵysh ret Ulttyq bank úshin departamenttik basqarý júıesin jasap, iske qostyq. Bank júıesiniń zańnamalary Parlamentte qabyldandy. Prezıdent 3 qarashada ulttyq valıýtany engizý jónindegi memlekettik komıssııany quryp, komıssııa 12 kún jumys istedi. 13 qarasha kúni Memleket basshysynyń tikeleı efır arqyly valıýtany engizetinin habarlaǵanyn bilemiz. Sodan keıin men de efırge shyǵyp qoldanystaǵy banknottardy, rýbldi, teńgege qalaı aıyrbastaý kerektigi týraly aıtyp berdim. 15 qarashadan bastap aıyrbastaý jumystary bastalyp ketti. Úsh kún boıy teńge men rýbl qatar jumys istedi. 1993 jyldyń 18 qarashasynan bastap teńge – Qazaqstan aýmaǵyndaǵy jalǵyz zańdy tólem quraly boldy.

– Teńgeniń qazirgi ahýalyn bárimiz de bilemiz. Ony qaıta nyǵaıtý, senimdi qylý múmkin be?

– 1993 jyly naryqqa 1 dollaryńyz 4,75 teńge bolyp kirdi ǵoı. Qazir 425 - 428 mańaıynda. Demek baǵamy 89 ese túsip tur. Jalpy, teńge aınalymǵa engizilgen sátten bastap qatty quldyrady. Sebebi Úkimet músheleriniń keri usynystarynyń nátıjesinde aıyrbas baǵamy áýelden durys bolmady jáne teńge týra ekonomıka keri ketip jatqan kezde aınalymǵa engizildi. Teńge baǵamynyń quldyraýy alǵashqy eki jylda rekordtyq – tarıhı maksımýmǵa jetti. 1993 jyldyń so­ńyn­daǵy deńgeıden 1995 jyly 11,6 ese tómendedi.

Teńgeniń keleshekte nyǵaıýy ne­ǵaı­bil. Sebebi teńgeniń baǵamyn anyq­taı­tyn saıasatymyz – ýltra-lıberal­dy monetarlyq saıasat. Biz teńgeniń baǵamyn erkin júzýge qoıa berdik, tek baǵany ǵana targetteımiz. Qazir Ulttyq bank jasaǵan ereje boıynsha teńgeni Amerıkanyń dollarymen salystyrady. Amerıka kim, biz kimbiz? AQSh – dúnıejúzi ishki jalpy óniminiń 25 paıyzyn berip otyrǵan el. Bizdiń úles 0,2 paıyzdan asa almaı tur. Endi alańǵa shyǵaryp, teńge men dollardy kúrestirip qoıdyq. Sonda kimniń jeńýi kerek? Ananyń kúshi 2 500 ese artyq. Iаǵnı teńge áýel bastan jeńilýge májbúrlengen. Dollarmen tek kedergisiz aıyrbastalatyn valıýtalar (eýro, ıýan, fýnt sterlıng, shveısarııalyq frank, ıena) ǵana taıtalasa alýy múmkin, árı­ne, bular da kópshilik jaǵdaıda dollar­dan jeńilis taýyp kele jatyr, biraq bu­lardiki bizdikindeı, oısyraı jeńilý emes. Olar qalaı bolǵanda da AQSh-pen odaqtas, keıbir baǵyttarda ıyq-tires, ozyq ekonomıkalary bar elderdiń valıýtalary. Osy jaǵdaılardy eskerip, teńgeniń baǵamyn belgileıtin basqa formýla jasaıtyn kún keldi. Qazir altyn-valıýta qorynyń 60 paıyzdan astamy altynnan turady. Dúnıe júzinde ýran kólemi boıynsha – birinshi, ony satý bo­ıynsha ekinshi elmiz, sırek kezdesetin asa qymbat metall qorlary da jetkilikti. Nege biz teńgeni nyǵaıtý jolynda altynmen qatar ýrandy, sırek metaldar qorlaryn da qoldanbaımyz? Altyn men ýrannyń, sırek metaldardyń naryqtyq baǵasy qazir biryńǵaı ósý jolynda, bular endi eshqashan tómendemeıdi. Sebebi kapıtalızmniń dúnejúzilik damý baǵytyndaǵy toqyraýlar jýyq mańda toqtamaıtyny belgili bolyp tur. Mine, altyn-valıýta qoryn osy metaldarmen ósirip nyǵaıtý úshin melekettik bıýdjetten qarajat bólip nemese sheteldik ınvestısııa izdeýdiń eshqandaı qajettiligi joq, munyń bárin Ulttyq bank naryqtyq jolmen ózi jolǵa qoıa alady. Osylaısha, mol jáne asa qymbat qazyna baǵasynyń turaqtylyǵyn esepke alyp, teńgeniń baǵamyn anyqtaıtyn jańa ereje nege jasamaımyz? Nelikten dollarǵa ǵana telmirip otyramyz? Reseımen saýda jasaımyz, Qytaımen seriktespiz. Son­dyq­tan jalpy valıýta qorjynyn da teńge baǵamyn anyqtaýǵa nege paıdalanbaımyz?! Muny da eskerip, nazarǵa alý kerek dep esepteımin. Sóıtip qana teńgeniń kýrsyn ózgerte alamyz.

Mysaly, Qytaı sońǵy birneshe jylda aralas ekonomıka qalyptastyrdy. 30 jyl buryn olardyń ishki jalpy ónimi Reseıden, kúnkórisi Qazaqstannan da tómen edi. Al qazir ishki jalpy ónim boıynsha álemde birinshi orynda tur. Soǵan sáıkes jalaqy da, zeınetaqy da joǵary. Sondyqtan naryqtyń stıhııasynda qańbaq bolyp júgire bermeı, aınalaǵa kóz salyp, basqanyń tur­mys-tirshiligin paryqtap, memlekettik sek­tor­dyń úlesin kemitpeı, ony damytyp ekonomıkany nyǵaıtý jolyna túsirýdi oılastyrý kerek sııaqty. «Memleket – jaman menedjer» degen túsinikten ary­lý qajet. О́ıtkeni memlekette eń talantty, eń bilimdi, eń tájirıbeli adamdar jumys isteıdi. Álde bizde jaǵdaı basqasha ma?! Biraq bul jaǵdaı da ózgerer, qazaqtyń talapty, talantty jigitteri men qyzdary da az emes, baılyǵy da jeterlik. Tek jetispeı turǵany – tańdaý ǵana. Ekonomıkanyń tıimdi modelderin, boıynda namysy bar, adal azamattardy tańdaý kerek.

Áńgimelesken

Abaı AIMAǴAMBET,

«Egemen Qazaqstan»