Kez kelgen máseleniń baıybyna barmaı jatyp, baıbalam salý búgingi qoǵamnyń ádetine aınalǵandaı. Aıtalyq, kópshilik sózbuıdaǵa salynǵan ýtılızasııa alymy nemese kádege jaratý alymynyń ne sebepti engizilgenin áli de túsinbegen syndy. Aty aıtyp turǵandaı – kádege jaratý, ıaǵnı ár óńdelgen, ne óńdeletin qaldyq úshin alynatyn tólem túri. Demek onyń áýelgi maqsaty turmystyq, óndiristik jáne basqa da qaldyq túrlerin barynsha azaıtyp, ekologııalyq ahýaldy jaqsartý emes pe edi?
Sharýalardy alymnan bosatý qajet
Alaıda biraz adam muny otandyq avtoónerkásipti qoldaýdyń tetigi retinde túsinse kerek. Sózimizdiń dálelin «О́ndirýshilerdiń keńeıtilgen mindettemeleri operatory» JShS qyzmetiniń toqtatylýy men onyń mindetterin «Jasyl damý» AQ-ǵa berýge baılanysty ótkizilgen jumys tobynyń alǵashqy otyrysynda baıqadyq. Shamamen 2,5 saǵatqa sozylǵan onlaın jıynnyń qorytyndysyna sáıkes taraptar bir baılamǵa keldi dep aıtý qıyn.
Ýtılızasııa alymynyń qazirgi qoldanystaǵy sharttaryna qarsy qoǵamdyq qozǵalys músheleri Úkimetke naqty usynystaryn joldady. Atap aıtqanda, jeńil avtokólikke arnalǵan tólemdi 100 myń teńgege deıin jáne alǵashqy tirkeýdiń baǵasyn 20 myń teńgege deıin tómendetýdi usyndy. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy men arnaýly tehnıka túrlerine jáne kabel ónimderine qoldanylatyn alymdy múldem alyp tastaý kerektigi aıtyldy. Jeńildikpen avtokredıtti keńeıtip, kólik satyp alýdy yntalandyrý úshin 1 mln teńge kóleminde vaýcher berýdi qarastyrý qajet deıdi belsendiler.
«Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy Logıstıka jáne tasymaldaý departamentiniń dırektory Murat Ámrın júk tasymalymen aınalysatyn otandyq kompanııalardy qoldaýǵa shaqyrdy. Onyń aıtýynsha, logıstıkamen aınalysatyn sheteldik úlesi bar kompanııalardyń aýyr júk kólikteri elimizde eki jyl kóleminde ýtıl alymy men alǵashqy tirkeýdi tólemeı-aq júre alady. Sondyqtan palata ókili bul tártipti otandyq tasymaldaýshylardyń paıdasyna qaıta qarastyrýdy usynyp otyr.
«Eń bastysy, halyqaralyq tasymaldar segmentinde ekologııalyq sanaty eýro-5 jáne eýro-6-dan tómen emes, 7 jylǵa deıingi kólik quraldaryn ákelýge ruqsat suraımyz», dedi M.Ámrın.
«Agromashholdıng» kompanııasynyń vıse-prezıdenti Dınara Shýkıjanova aıtqandaı, agrarlyq maqsattaǵy tehnıkaǵa arnalǵan kádege jaratý alymy 2019 jyly engizilip, osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstanǵa reseılik «Rostelmash», «Peterbýrg traktor zaýyty» AQ jáne Class sekildi álemdik óndirýshiler kelip, óndirisin jolǵa qoıdy. Kompanııa ókili byltyr elimizde satylǵan aýylsharýashylyq tehnıkasynyń 80%-y respýblıka aýmaǵynda jumys isteıtin kásiporyndarǵa tıesili dep naqtylady.
«Otandyq óndirýshiler traktorlar men kombaındardyń qunyna ýtılızasııa alymynyń somasyn qospaıtynyn aıta ketken oryndy. Qazir ımporttyń úlesi – 19%. Onyń basym bóligi – John Deere kompanııasynyń traktorlar men kombaındary. Bıyl biz О́nerkásipti damytý qory arqyly 4,2 mlrd teńgege jabdyq satyp alyp, úlken oqshaýlaý ortalyǵyn saldyq. Soǵan baılanysty birneshe ret ınvestorlarǵa bizge kelip, óndiris oryndaryn ashýǵa usynys jasadyq. Kez kelgen fermer jańa traktor men kombaın alǵysy keledi dep oılaımyn. Bizge baǵdarlamalar qajet. Bıyl lızıng mólsherlemesi otandyq jáne sheteldik ónimge birdeı kólemde belgilendi. Importtyq tehnıka satý qunynan 25% mólsherinde sýbsıdııalanatynyn aıta ketý kerek. Bul – Qazaqstandaǵy salyq tóleýshilerdiń aqshasy. Nelikten osy qarajat basqa elderdegi sekildi otandyq kásiporyndarǵa berilmeıdi? Importtyq ónimdi satatyn ınvestorlarǵa aıtarymyz, elimizge kelsin. Bizdiń zaýyttar áli 100%-ǵa júktelmegen. Sol sebepti olardyń óndiris oryndaryn ashýyna qarsy emespiz. Ras, ýtılızasııa alymy aıasynda traktorlar men kombaındarǵa beriletin vaýcher kólemi tym az. Bul máselemen biz kelisemiz. Keminde onyń somasyn eki-úsh esege arttyrý qajet dep sanaımyz», dedi D.Shýkıjanova.
«Shopan ata» ulttyq qoı ósirý qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Almasbek Sadyrbaevtyń pikirine súıensek, otandyq agrarlyq tehnıkanyń naryǵynda usynylǵan ónimniń kólemi saýsaqpen sanarlyqtaı. Ol avtonaryqtaǵy sekildi tańdaý sheksiz bolǵanda sharýalarǵa shetel asyp, tehnıka izdeýdiń qajeti bolmas edi deıdi.
«Basqa elderge barǵanda keń kólemde usynylǵan túrli tehnıkany kórip qaıtamyz. Barlyǵynyń birdeı elimizde qurastyrylatyn tehnıkany satyp alýǵa qaltasy kótermeıdi. Agrarlyq tehnıka naryǵy tek «MTZ» men John Deere-diń ónimderinen ǵana turmaıdy ǵoı. Sanaýly ǵana kásiporynnyń múddesin qorǵaı otyra elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine nuqsan keletinin umytpańyzdar. Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń 90%-y ábden eskirgen. Sózsiz, sharýalar jańa tehnıkaǵa muqtaj. Biraq kádege jaratý alymy bul máseleni túpkilikti sheshe almaıdy», dedi A.Sadyrbaev.
Ýtılızasııa alymy ne úshin engizildi?
ECO Network startapynyń negizin qalaýshy Evgenıı Muhamedjanovtyń aıtýynsha, kópshilik áli de kádege jaratý alymynyń ne sebepti engizilgenin tolyq túsinbegen tárizdi. Isker azamat bul tártip qaldyqtardy basqarý jumysyn jolǵa qoıý úshin qajet ekenin eske saldy. Ol buǵan jaýapty О́KM operatorynyń qyzmetin muqııat taldap, mıllıardtap jınalǵan aqshanyń qaıda ketkenin anyqtaý kún tártibindegi negizgi máseleniń biri bolýǵa tıis dep sanaıdy.
«О́KM operatory iske qosylǵaly beri qaldyqty basqarý jumysy oń jolǵa qoıyldy dep aıtýǵa kelmeıdi. Buǵan qatysty dálelder jetkilikti. Tamaq ónimderi men plastıktiń túrleri boıynsha qaldyqty basqarý mindetteri sol kúıi oryndalmaı qaldy. Onyń ornyna atalǵan operator onsyz da iske asyp jatqan makýlatýra men plastıktiń jeńil túrlerin óńdeýdi sýbsıdııalandyryp otyrdy. Qaldyqtardy bólip jınaý baǵytyndaǵy óńirlerde qarjylandyrylǵan jobalary nátıjesiz bolyp shyqty. Medeý men Shymbulaqta elektrli karlardyń qyzmetin usynyp kelgenderdi qýyp jiberip, óz tehnıkalaryn jumyldyrdy. Buryn bul qyzmet 3 myń teńgeniń kóleminde bolsa, О́KM onyń baǵasyn 5 myń teńgege deıin kóterdi. Bul 60%-ǵa qymbat. Nege osy týraly eshkim aıtpaıdy? Qazir atalǵan kompanııa jarty mlrd-qa jýyq qarajat jınaǵany týraly aıtylyp júr. Biraq bizdiń deregimizge sáıkes bul somanyń kólemi 3-5 mlrd dollarǵa jýyqtaıdy. Nelikten osy másele kóterilip, zerttelmeıdi? Al qazir tek bir kompanııanyń mindetin kelesi bir uıymǵa júkteı salý maqsaty turǵandaı áser qaldyrady. Osy kompanııanyń qyzmetin tekserip, halyqtyń qarajaty qaıda jumsalǵanyn anyqtaý bárinen de mańyzdy dep esepteımin. Sonda ǵana barlyq máseleniń sheti kórine bastaıdy. Avtokólikti óńdeý salasyn sýbsıdııalaýdyń ne qajeti bar, eger de bul tetik tıisti deńgeıde jumys istemese? Dúnıe júzinde kólikti óńdeý úshin 200-300 dollar ǵana jınalady. Bul soma jetkilikti. О́ıtkeni avtokólikte óńdelmeıtin nárse joq. Osy baǵytty durys jolǵa qoıa bilse, bul – tabys ákeletin kásip. Sondyqtan da О́KM operatorynyń qyzmetine tolyqtaı tekserý júrgizilýge tıis. Onsyz kompanııanyń qyzmetin «Jasyl damý» AQ-ǵa tapsyrý orynsyz dep oılaımyn», dedi E.Muhamedjanov.
Tájirıbeli ekologter qaýymdastyǵynyń tóraıymy Laýra Málikova aıtqandaı, ýtılızasııa alymyn otandyq óndirýshilerdi qoldaý turǵysynan qarastyrý qate. О́nerkásip keshenderin damytýǵa arnalǵan salalyq vedomstvolardyń óz baǵdarlamalary bar.
«Ýtılızasııa alymy áýel bastan otandyq óndirýshilerdi qoldaý úshin engizilmegen. Bul óndirýshilerdiń keńeıtilgen mindettemeleri qaǵıdattaryna qaıshy. Osy rette otandyq taýar óndirýshilerdi kádege jaratý alymy esebinen yntalandyrý máselesi kóterilmeýi kerek. Eger de mundaı mindet tursa, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi syndy jaýapty vedomstvolar óz baǵdarlamalaryn ázirleýge tıis. Muny ýtılızasııa alymy arqyly sheshý qate túsinik», degen L.Málikova elimizde tamaq ónimderiniń qaldyqtaryna О́KM aıasynda ýtıl alymy qarastyrylmaǵanyn jetkizdi.
Jaýapty vedomstvonyń aqparatyna sáıkes «Jasyl damý» AQ – Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń vedomstvolyq baǵynystaǵy uıymy jáne memlekettiń qatysý úlesi 100%-dy quraıdy.
«Jasyl damý» «О́KM Operatory» JShS-nyń kádege jaratý tólemin jınaý, avtoóndirýshilerdi yntalandyrý, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyna jeńildik sertıfıkattaryn (vaýcherler) berý, isten shyqqan kólik quraldaryn tapsyrǵany úshin ótemaqy tóleý, qaldyqtardy jınaýshylar men tasymaldaýshylardy jáne kádege jaratýshylardy sýbsıdııalaý sııaqty barlyq qyzmetti Ekologııalyq kodekske saı atqaratyn bolady.
«О́KM qaǵıdatyn engizý, eń aldymen, bıznestiń qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etý tetikterin qurý esebinen qaldyqtarmen jumys isteý salasynda eldegi problemalyq máselelerdi sheshýge áser etti. Búginde qaldyqtardy qaıta óńdeý úlesiniń 2016 jylǵy 2,6%-dan 2021 jyly 21%-ǵa deıin artqanyn kórip otyrmyz, osy kezeńde 264 myń tonna qaptama qaldyǵy, 310 myń tonna avtomobıl bólshekteriniń qaldyǵy jınalyp, kádege jaratyldy», dedi Ekologııa mınıstri Serikqalı Brekeshev.
Qazir «Jasyl damý» AQ ekinshi deńgeıli bankterde shottar ashyp, sondaı-aq tólem júıelerine ózgerister engizip jatyr. Bıyl 24 qańtardan bastap «Jasyl damý» AQ kádege jaratý tólemderin qabyldaý jumystaryn jandandyrady.
Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyna buryn berilgen jeńildik sertıfıkattary (vaýcherler) jaramdy jáne kelesi aptadan bastap jańa operator burynǵy О́KM operatorynyń saıty arqyly isten shyqqan kólikterdi jetkizýge ótinimderdi qabyldaı bastaıdy. Eski kólikterdi qabyldaý pýnktteri de qaıta ashylady.
Sondaı-aq vedomstvo basshysy aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyna jeńildik sertıfıkattary (vaýcherler) beriletin soma, sondaı-aq isten shyqqan kólik quraldaryn tapsyrǵany úshin ótemaqy tólemderi kádege jaratý alymynyń mólsherlemesin qaıta qaraýdy eskere otyryp túzetiletinin aıtty. Kádege jaratý alymynyń mólsherlemesin vedomstvoaralyq jumys toby qaıta qaraıdy, onyń quramyna qoǵam ókilderi de kiredi.
Talqylaýlardy eskerip, mólsherlemeler boıynsha bıylǵy aqpannyń sońyna deıin Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń «Kádege jaratý tólemin esepteý ádistemesin bekitý týraly» buıryǵyna ózgerister engiziletin bolady deıdi mınıstrlik ókilderi.