«Balalar ádebıetiniń báıteregi» atanǵan belgili qalamger Saparǵalı Begalınniń otbasynda dúnıege kelip, qazaq kınosynyń irgetasyn qalaǵandardyń qatarynda esimi tarıh paraǵyna jazylyp, «Bul Shuǵylada bolǵan edi», «Onyń kúni týady», «Tulpardyń izi», «Mánshúk týraly ballada», «Artymyzda Moskva» sııaqty súbeli dúnıelerimen el esinde qasterlenip kele jatqan rejısser Májıt Begalınniń mereıli 100 jasy – ulttyq kınematografııadaǵy ataýly kún. On toǵyz jasynda mektep bitire sala maıdan shebinen tabylǵan Májıt búkil Begalınder áýletinen soǵysqa attanǵan altaýdyń eń kishisi edi. Májıt te Tólegen Toqtarov, Mánshúk Mámetova, Sultan Qojyqov, Tahaýı Ahtanov, Ázilhan Nurshaıyqovtarmen birge áıgili 100-atqyshtar brıgadasynyń quramynda jaýmen shaıqasty. Jıyrma jasynda bir qolyn soǵysqa tastap ketken ol, keleshek asyl muratyn jańadan qanat qaqqan ulttyq kıno óneriniń kókjıegin keńeıtý jolyna arnady.
О́nerge tyńǵylyqty daıyndyqpen kelgen Májıt Begalın ataqty Sergeı Gerasımovtiń sheberhanasynan tálim alyp, Nıkıta Mıhalkov, Samson Samsonov, Vıacheslav Tıhonov, Nonna Mordıýkova, Klara Lýchko, Inna Makarova, Leonıd Gaıdaı, Mıhaıl Glýzskıı syndy keńestik kınoekrannyń eń ataqty sańlaqtarymen bir kýrsta oqyp, óreli ortada býynyn bekitti. Máskeýlik maıtalmandardyń bári de talantty ekran sheberiniń ár fılmin qazaq óneriniń iri jetistigine balap, syrtta júrse de, saǵynyshyn bildirip, únemi qoldaý kórsetip otyrǵany týraly derekter óte kóp. Begalın túsirgen fılmniń bári de kórermen tarapynan jyly qabyldandy, biraq «Otqa oranǵan Oral» fılmi onyń ómirine oqylǵan sońǵy úkim boldy.
«Otqa oranǵan Oral» fılmi týraly eń alǵash «Taqııaly perishte» fılminde oınaǵan Taılaqtyń – Álimǵazy Raıymbekovtiń aýzynan estigen edim. «Bul ózi salǵan jerden joly aýyr fılm bolyp, ǵajap sheberlikpen túsirilgenine qaramaı, jaryqqa shyqpaı jatyp qalǵan fılm» degen edi. Budan keıin de jumys barysynda tipti jıi estýge týra keldi. Sondaıda kezinde jıyrma mıllıon dollarǵa túsirilip, sońyra «jaramsyz» dep tanylǵan Sergeı Bondarchýktyń «Tynyq Donyn» reseılikter arshyp alyp, aqtap jatqanda, sóreniń shańy basqan degen ne táıiri, «otqa da órtenip ketken Oraldy» endi qaıta oraltýdyń múmkindigi joq pa sonda?» degen oı kóldeneń tura qalatyn edi.
Azamat soǵysy taqyrybyna túsirilgen mazmuny búginde eskirgen bolar, revolıýsııalyq oqıǵalar endi eshkimdi qyzyqtyrmaı-aq qoısyn, tym bolmasa tarıhqa qurmet úshin, jurt aýzynan sýy qurıtyn Májıt Begalın sheberligine taǵy bir tánti bolý úshin de qaıtarýǵa bolmaı ma? Májıtteı maıtalmannyń myń ret aıtylǵanymen, bir kórýge zar etken sol fılmi qaıda qazir?
Rejısserdiń baýyry Qasym Begalınniń esteligine qaraǵanda, fılmniń ssenarııin M.Begalın Vladımır Kýnınmen birge otyryp jazǵan eken. Taqyryby – azamat soǵysy. Oqıǵa jelisiniń túıini – Oraldy erlikpen qorǵaýshylarǵa Lenın joldaıtyn jedelhat. «Otqa oranǵan Oral» memlekettik tapsyrys boıynsha ortalyqtyń qarjysyna túsirilgen birinshi fılm. Sondyqtan bul fılmge Máskeýdiń baqylaýy kúshti bolǵan. Qoıylýy kúrdeli fılm retinde qyrýar qarajat bólinedi. Kıno salasy boıynsha Máskeý eshqashan da, eshkimge de dál osylaısha keńqoltyq bolyp, myrzalyq tanytqan emes. О́ıtkeni Qazaqstanda ǵana emes, búkil Orta Azııa boıynsha memlekettik tapsyrys boıynsha túsiriletin alǵashqy fılm bolǵandyqtan, materıaldyq aýyrtpalyqty Máskeý ózi kóterip, akterlerge kıgizgen sol zamanǵy jaýyngerlerdiń kıiminen bastap, qarý-qalqan, qural-saımany júzdep jetkizilip, fılm túsirilip bitkenshe janyn salyp, járdem beredi. Fılmdegi júzdegen jaýynger qııan-keski shaıqasatyn bataldyq kórinister úshin «Mosfılmniń» arnaýly kavalerııalyq polki tutasymen tartylady. Sebebi kınoda da kadr aldynda jumys isteı alatyn attar kerek bolatyn. Fotosynaq ta, kınosynaq ta Máskeýde jasalady. Qazaqstannyń túsirý toby úshin «Mosfılmniń» búkil pavılondary, foto, kostıým sehtarynyń esigi ashyq turady. Bir sózben aıtqanda, qazaqstandyq kınogerler «týǵan ákesinen» de mundaı jaqsylyqty buryn-sońdy kórmegen.
Osy fılmde Májıt Begalınniń kómekshisi ári ekinshi rejısser bolǵan marqum Sara Jorabaevanyń áńgimesin de talaı tyńdadyq. Qansha ret áńgimelese de, Sara apaı bul fılm týraly beı-jaı aıta almaıtyn edi. Asa kúıinishpen, kókiregi kúrsiniske tolyp otyryp aıtatyn áńgimesin tyńdasań, «ýaqyt salǵan jaranyń da jazylmaıtyny bolady eken-aý» degen oıda otyrasyń.
«Aıta ketetin erekshe jaıt, bul fılmniń memlekettik tapsyryspen túsirilgen eń alǵashqy fılm bolǵany óz aldyna, «Otqa oranǵan Oral» sheteldik «Kodak» plenkasynda taspalanǵan birinshi «Qazaqfılm» týyndysy. О́te kúrdeli tarıhı fılmdi biz ábden daıyndalyp, tek bir dýblmen túsirip otyrdyq. Bar oıymyz – taspany búldirip almaý. Al kıno prosesinde bir dýblmen túsirýdiń ne ekenin jáne qanshalyqty qıyn bolatynyn tek osy kıno mańaıynda júrgen adamdar ǵana biledi. Májekeń bul fılmine tek eń jaqyn dostaryn – Glýzskıı, Avdıýshko, Rybnıkovterdi shaqyrdy. Bulardyń árqaısysynyń Májıt degende shyǵarǵa jany bólek edi, sondyqtan bolar olar fılmdegi kishkentaı ǵana epızodtyq rólde oınaýdy qomsynbaı, jylt etken birdi-ekili kórinis úshin sonaý Máskeýden qınalmaı kelip qatysty. Tutas alǵanda, uıymdastyrý jumysynda min bolmady. VGIK-ti bitirgen, arnaıy bilimi bar myqty rejısser, asa kúshti akterler toby, shekteýsiz qarjylandyrý, «Mosfılmniń» kómegi jáne Máskeýdiń adam aıtsa nanǵysyz múddeliligi, jarqyraǵan kórinister... Qysqasy, tórtkúl dúnıe tórt aıaǵyn teń basqan týyndynyń kelýin ǵana kútip otyr. Biraq...
Májıt Begalın jumystyń eń mańyzdy bóligin – Máskeýdegi KSRO Qorǵanys mınıstrliginde áskerı keńesshi bolyp otyrǵan Lýchınskııge ssenarııdi tanystyrýǵa S.Jorabaevany jiberedi. Árıne, kınonyń taǵdyryn dál osy áskerı keńesshi sheshedi dep ol kezde eshkim oılamaıdy. Ssenarıımen tanysyp shyqqannan keıin ol S.Jorabaevanyń aldyna kóldeı etip aq qaǵazdy jaıyp qoıyp, túrli-tústi qaryndashtarmen tarıhı derekter boıynsha qaı jerde qandaı polk turǵanyn syzyp, túsindire bastaıdy. Túsindirgende de áńgimesi mynandaı aýanda bolyp keledi: «Bul – qazaqtyń kavalerııa polki emes, orys polki, Qazaqstanda otyrǵandar qara basyp qazaqtyń áskeri dep shatasyp otyr», «mátinniń ana bir tusynda shyndyq burmalanǵan», «myna jerde áskerı operasııa sıpaty ózgertilip jiberilgen». Árıne, Almatyǵa kelgen soń rejısserdiń kómekshisi Begalınge búkil áńgimeniń uzyn-yrǵasyn baıandap beredi. «Osy jerde ol júzi tasqa tıgen shalǵydaı shart ete tústi. Ssenarııdi Memkınonyń tóraǵasy bekitken, men derekti fılm emes, kórkem fılm túsirmekpin. Endeshe, tóraǵa áskerı keńesshimen ózi sóılessin de, ózi dáleldep bersin» deıdi. Mine, bári de osy jerde bastalady.
Túsirý toby jaz boıy – úsh aı Oralda bolady. Ol kezde Oralda massovka úshin qazaqtardy tabý da, olardy jınap ákelý de óte qıyn edi. Soǵan qaramastan Sara apamyz qalanyń mańyndaǵy kolhoz-sovhozdardy aralap júrip, ár úıge kirip, ár adamdy úgittep, «aqsha tóleımiz» dep jalynyp, kınoǵa túsirýge áreń kóndiredi. Sóıtip júrip bir avtobýs adam jınap, tús aýa túsirý alańyna oralatyn.
Birde mynandaı da qyzyq jaǵdaı bolady. Sara apaı asyǵyp júrip, «Mosfılm» kınostýdııasynan Ýralskıı degen akterdi shaqyryp, Máskeýge jedelhat joldaıdy: «Proshý komandırovat aktera Ýralskogo v gorod Ýralsk. Kartına «Ýralsk v ogne», gostınısa «Ýral». Mundaı jańyltpash sózderge búkil túsirý toby, ásirese M.Begalın ishek-silesi qatqansha kúlip, ázilge shaptyryp, talaıǵa deıin Ýralskııdi ártúrli qýaqy sóz, qaljyńmen qaǵytyp júripti.
«Otqa oranǵan Oral» úshin Máskeýden arnaıy kaskaderler toby shaqyrylady. Ol zamanda kaskader degendi kim kórgen? M.Begalınniń balasy Nartaı da jylqy dese, ishken asyn jerge qoıatyn, attyń qulaǵynda oınaǵan bala bolǵan eken. Attyń ústinde jasalatyn alýan túrli trıýkti ózi oryndaıtyn bolypty. Sondaıda Begalınniń jary Olesıa Ivanova erine qaıta-qaıta kelip: «Balanyń túbine jeteıin dep pe ediń? Jyldam attan túsir de, dýblerdi otyrǵyz» deıtin kórinedi. Al Begalın dýblerdi otyrǵyzbaq túgili at ústindegi ulynyń árbir qımylyna, júrektiligine masattanyp, keýdesin maqtanysh kernep, kóz almaı qarap turady.
Árıne, fılmniń kórermenge jetpegeni óte ókinishti. Kartınany jasaýǵa Oljas Súleımenov te qatysady, kadr syrtynda ol óziniń zor ári ekpindi daýsymen óleńderin oqıdy. О́leń oqylǵanda, kartınany saltanatty, ásem kóńil kúı bılep ala jóneletin. Bul sáttiń keremetin tek júrekpen seziný kerek. Átteń, qıyndyqtarǵa toly bolǵanyna qaramastan, fılm tamasha túsiriledi. Biraq Sara Jorabaevanyń joramaly boıynsha, fılmniń túbine áskerı keńesshi jetedi.
«Otqa oranǵan Oral» úshin kóp kúsh jumsaldy, ter de az tógilmedi. Bul fılm úshin Májıt Begalın bala-shaǵa, jaqyn-juraǵatty tegis umytyp, tańdy osy ıdeıamen atyryp, keshti osy muratpen batyryp, jankeshti jumys isteıdi. Alaıda Odaqtyń kınematografııa basshylyǵy: «Sizder kelesizder-ketesizder. Al bizge ári qaraı ómir súrý kerek, sondyqtan da Keńes Odaǵynyń Qorǵanys mınıstrligimen aýyr sózge baryp, aramyzdy salqyndatqymyz kelmeıdi» dep bul fılmniń jaryqqa shyqpaıtynyn ashyq aıtady. Sóıtip, Begalınniń jan-tánimen jasaǵan týyndysy jórgeginde tunshyqtyrylyp, fılm qapasqa qamalady. О́ıtkeni bul fılmnen keıin Oral ǵana otqa oranǵan joq, Begalınniń de janyn kúıik shaldy. Aýyr soqqydan kúrt kúırep túsedi. Qaıtip ońala almaıdy. Máskeýge ketedi de, uzaq ýaqyt Almatyǵa oralmaı qoıady. Al kelgen kezde, pyshaq janyǵandaı qýarǵan júzine, júdep-jabyrqaǵan túrine týra qaraý múmkin emes edi. Budan soń ol qýana da almaıdy, kúle de almaıdy. Qaısar minez ıesi mort synady. Sýretkerdiń názik jany ádiletsizdikti kótere almaı, semip bara jatqandaı edi. Kóp uzamaı qazaq dalasy «qaıtys boldy» degen habar estıdi...
Bul Májıt Begalınniń sońǵy fılmi edi. Rejısserdiń tarıhty tym tereń biletindigi men revolıýsııa kezinde qyzyldarǵa qyryn qabaq tanytqan alashordashylardyń únin tym asyra sańqyldatyp qoıǵan «sheberligi», qazaq dalasyn kazaktyń atamandary da, qyzyldar da emes, eń aldymen qazaqtardyń ózderi qorǵaǵanyn, sol oıynyń dáleli retinde qazaq atty polkiniń jaýyngerlerin kóbirek kórsete beretin «burmalaýshylyqtary» Máskeýge unamasy beseneden belgili edi. Fılm túsirilimi aıaqtala sala Gerasımov bastaǵan ustazdary men máskeýlik joldastary, zııaly qaýymnyń nazaryna usynady. Biraq Máskeý men Almatyda úsh-tórt ret kórsetilgennen keıin Ortalyq Komıtettiń buıryǵymen ekrannan birjola alynyp tastalady. Kezinde keremet áspettelgen sheteldik plenka álde «Mosfılmniń» álde «Qazaqfılmniń» sóresinde súrlenip jatyp, ábden dymdanyp, sýretteri óship, esil eńbek qor bolady. Adamnyń, birtýar tulǵanyń taǵdyryn talqandap, ómirin qıǵan jankeshti eńbek kózkórgenderdiń esinde saqtalǵanymen, esh nársege jaramaıdy. KSRO kezinde saıası sıpaty saı kelmeı, sórede jatyp qalǵan fılmderdi ekranǵa qaıta shyǵarý týraly komıssııanyń quramynda jumys istegen rejısserler Plahov pen Klımov «Otqa oranǵan Oral» – óz halqyna adaldyq pen jas urpaqty patrıottyq rýhta tárbıeleýde qyzmet etetin fılm» dep qorytyndy shyǵaryp, tipti fılmdi VGIK-tiń rejısserlik fakýltetine ádistemelik qural retinde usynbaq ta bolǵan, biraq kásibı bıik deńgeıde túsirilgen týyndyny sol kúıi taba almaǵan...
ALMATY