Almaty oblysynyń aýmaǵynda ornalasqan «Altyn Orda» bazaryna qatysty alypqashpa áńgime kóbeıip tur. Jalpy, Almaty qalasy men oblysyn ǵana emes, elimizdiń birqatar aımaǵyn tutyný taýarymen qamtamasyz etip otyrǵan bul saýda alańy syn ótinde qalǵany ras. Bazar tóńiregindegi máseleniń ýshyqqany sondaı, ony retteý úshin Memleket basshysy jergilikti atqarýshy bılikke arnaıy tapsyrma berip, kóleńkeli istiń aq-qarasyn anyqtaýdy mindettedi.
– Saýda-sattyqtaǵy tıimsiz deldaldyqqa toqtaý salatyn kez keldi. Mysaly, 3 mıllıon adam turatyn Almaty qalasy men onyń tóńiregindegi eldi meken turǵyndary tutyný taýarlaryn kóbine «Altyn Orda» bazarynan alady. Almaty oblysy men Almaty qalasynyń ákimderine Úkimetpen birlesip, bazardy tekserýdi jáne tártip ornatýdy tapsyramyn. Bul jer paıdakúnemder úshin naǵyz maıshelpekke aınalǵan. Qajet bolsa, bul jumysqa quqyq qorǵaý organdary atsalyssyn. Eki aı ýaqyt beremin, – degen bolatyn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aqpan aıynyń alǵashqy aptasynda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda.
Alaıda arada aıǵa jýyq ýaqyt ótse aımaqta ahýaldy ońaltýǵa qatysty qandaı sharalardyń atqarylyp jatqanynan jurt habarsyz. Esesine, el ishinde «Altyn Orda» jabylady eken. 5 myń adam jumyssyz qalatyn boldy. Qala men oblys halqy azyq-túlik tapshylyǵyna ushyraıdy eken...», degen syńaıdaǵy alypqashpa sóz gýlep, turǵyndar kóńili kúpti bolǵany ras. Dál osyndaı kúmándi suraq qazir bazar ishinde saýda-sattyqpen aınalysyp otyrǵan saýdagerlerdi de mazalaıdy.
Biz buǵan «Altyn Ordaǵa» arnaıy barǵan kezimizde kýá boldyq. О́kinishke qaraı, mundaǵy jeke kásipkerler de, bazar ákimshiligi de saýalymyzǵa ashyq jaýap berýden jaltarýǵa tyrysatyny baıqaldy.
– О́zderińiz kórip turǵandaı, bazar qalypty jumys istep tur. Saýda oryndary ashyq, kelýshiler kóp. Syrttan taýar ákelip ótkizýshiler de burynǵydaı toqtaýsyz kirip, zattaryn túsirip jatyr. Biz bazar aýmaǵyndaǵy tártipti qadaǵalaımyz, kólikterdiń kirip, shyǵýyna ǵana jaýaptymyz. Al basqa nársege jaýap bere almaımyz. Barlyq suraqtaryńyzdy bazar ákimshiligine qoıǵandaryńyz durys bolar, – dedi bizge alǵashqy jolyǵyp, jón surasqan bazardyń kúzet qyzmetiniń ókili.
Al bazar ákimshiliginiń ókili de óz tarapynan qandaı da bir jaǵdaıǵa túsinikteme berýge quqyǵy joǵyn aıtady. Anyǵy, «Altyn Orda» aýmaǵyndaǵy saýda toqtaǵan joq, shaǵyn kásipkerler jumystaryn burynǵydaı jalǵastyryp jatyr. Tek, sońǵy birer kúnde bazar aýmaǵyna qojalyq etip otyrǵan Altyn Orda QazTrade Ltd JShS basshysy atyna Almaty oblysy, Qarasaı aýdany boıynsha memlekettik kirister basqarmasynyń usynym-haty kelip túsken eken. Onda bazar aýmaǵyn basqarýshy kompanııanyń keıingi 3 jyldaǵy tabysyn qaıta eseptep, bıýdjetke tólenetin mindetti tólemderge qatysty anyqtama berý talap etilgen kórinedi. Biz salyq organdarynyń bul talabyn túsindirip berýdi surap, Qarasaı aýdandyq memlekettik kirister basqarmasyna bas suqtyq. Basqarma basshysy Aıgúl Joldybek aýdandyq kiris basqarmasynyń Prezıdent tapsyrmasynan keıin naqty jumys bastaǵanyn, bul boıynsha «Altyn Orda» bazaryn basqarýshy kompanııa – Altyn Orda QazTrade Ltd JShS jumysyna tekserý júrgizilip jatqanyn aıtady.
– Bazar bizdiń aýdannyń aýmaǵynda ornalasqandyqtan bıýdjetke túsetin mindetti tólemderdi qadaǵalaýǵa mindettimiz. Zań talaby boıynsha, el aýmaǵynda shaǵyn jáne orta bıznes nysandaryn eskertýsiz tekserýge tyıym salynǵan. Ári pandemııa kezeńinde kóptegen óndiris pen saýda oryndarynyń jumysy shektelgen bolatyn. Osyndaı jaǵdaılarǵa baılanysty kiris basqarmasy tarapynan tekserýge qatysty ýaqytsha shekteýler boldy. Biraq Altyn Orda QazTrade Ltd JShS buǵan deıin mindetti tólemder men kirister jaıynda bizge jáne statıstıka bólimine, aýdan ákimdiginiń kásipkerlik bólimine tıisti esepterin ótkizip turdy. Bul taraptan kompanııaǵa qoıar talabymyz bolmady. Alaıda biz buǵan deıin ótkizilgen esepterdi taldaı kele, bazar aýmaǵyndaǵy jalǵa beriletin oryndardan túsetin tabystyń kólemi kompanııa kórsetkendeı emes, odan edáýir joǵary ekenin anyqtadyq. Osyǵan baılanysty, aýdandyq memlekettik kirister basqarmasy tarapynan seriktestik basshysynyń atyna eskertý jiberdik. Endi kompanııa eki aı merzim ishinde barlyq esep-qısabyn bizge joldaýy tıis. Bolmaǵan jaǵdaıda, salyq esebin berýden jaltarý baby boıynsha jaýapqa tartylatyn bolady, – dedi bizge Qarasaı aýdany boıynsha memlekettik kirister basqarmasynyń basshysy Aıgúl Joldybek.
Aýdandyq kiris basqarmasynyń boljamynsha, «Altyn Orda» bazarynyń aýmaǵyndaǵy 2019-2020 jyl aralyǵyndaǵy taýar aınalymynan túsetin qarjy kólemi 400 mln teńge shamasynda bolýy tıis. О́ıtkeni bazar aýmaǵyndaǵy saýda núkteleriniń sany men olardan alynatyn alymnyń jobasyn salystyrǵanda osynsha qarjy jınalýy tıis eken. Mysalǵa, qazir bazarda 5 050 shamasynda saýda núktesi bolsa, olar ortasha kólemde 40 myń teńge jaldaý aqysyn tólep otyr. Demek, kompanııanyń bir jyl ishinde tapqan tabysy men bıýdjetke aýdarýy tıis mindetti tólemderiniń arasynda aıyrma bolýy múmkin. Aldyn ala belgili bolǵan málimet boıynsha, kompanııa bıýdjetke 100 mln teńge shamasynda salyq tólegen.
Mundaı málimetti Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi de taratyp otyr. Jaqynda mınıstrlik ókili «Altyn Orda» bazarynyń aýmaǵy Kurylys LTD JShS-niń menshigi ekenin jarııalap, qazir bul aýmaqty Altyn Orda QazTrade Ltd JShS jalǵa alǵanyn rastaǵan bolatyn. Bir anyǵy, bazar aýmaǵynyń ıesi sanalatyn Kurylys LTD JShS-niń quryltaıshysy – Bolat Nazarbaev. Iаǵnı bul seriktestik ekinshi kompanııaǵa jalpy aýmaǵy 218 151 sharshy metr bolatyn jerdi jalǵa berip otyrǵan kórinedi. Derek boıynsha, bazardaǵy bir aı ishindegi taýar aınalymynyń ortasha kólemi 147 mln teńgege jýyqtaıdy. Al saýda orny qaqpasynan kún saıyn 500 avtokólik júk artyp enetin kórinedi. Tutynýshy qatary da az emes, shamamen kún saıyn 8 myńnan15 myńǵa deıin adam «Altyn Ordadan» saýda jasaıdy-mys.
– «Altyn Orda» bazarynda 5 050 saýda orny bar. Olardy 45 440 adam jalǵa alady. Jaldaý quny orta eseppen 42,5 myń teńgeni quraıdy. Sondaı-aq bazar aýmaǵynda «Altyn Orda» qonaqúıi ornalasqan. Osyndaı esepke súıene otyryp, mınıstrlik bazar ishki saýda erejelerimen belgilengen talaptarǵa sáıkes kelmeıtinin, saýdanyń kóleńkeli aınalymy bar ekenin málimdeıdi. Alaıda vedomstvo bazar jumysyn birden toqtatý jaǵymsyz saldarǵa ákelýi múmkin dep esepteıdi. Mysaly, bazardaǵy saýda jáne jumys oryndarynyń sanyn qysqartý ol jerdegilerdiń narazylyǵyn týǵyzady. Sondaı-aq taýar aǵyny Qyrǵyzstannyń Dordoı bazaryna kóship, saýda oryndarynda apatty jaǵdaılardyń paıda bolýyna ákelýi múmkin. Jaqyn mańdaǵy bazarlar úlken taýar aǵynyna tótep bere almaıdy. Almaty oblysynda 84 bazar, Almatyda 45 bazar jumys isteıdi. Biraq olarda artyq oryndar joq, – delingen mınıstrliktiń habarlamasynda.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń málimetinen uqqanymyz, qazir «Altyn Orda» bazarynyń jumysyna qandaı da bir shekteý engizilmeıdi. Demek, bazar aýmaǵynan nápaqasyn taýyp júrgen saýdagerler men tutynýshylardyń alańdaýyna negiz joq. Alaıda bazardaǵy kóleńkeli saýdany retteý kezek kúttirmeıtin is. О́ıtkeni bazar aýmaǵyndaǵy saýdany ákimshilik pen satýshylar emes, «úshinshi kúshterdiń» retteıtini týraly sóz bar. Muny bizge aty-jónin jarııalamaýdy ótingen shaǵyn kásip ıesi de aıtty. Kásipker alty jylǵa jýyq bazarda et satady eken. Bastapqyda jaǵdaı qalypty bolǵan kórinedi. Kele-kele bazarǵa óz ónimderin ákelip ótkizetin sharýalardyń isine deldaldar aralasa bastaǵan. Olardyń betimen ketkeni sondaı, adal malyn soıyp, kóterme baǵamen satýshyǵa ótkizýge kelgen kezinde aıaqasty paıda bolatyn deldaldar toby ónimge óz baǵalaryn belgilep, odan qymbatqa ótkizýge shekteý qoıyp otyrǵan. «Olar eshkimdi tyńdamaıdy jáne aıamaıdy. Bizge et ákelgen adammen tikeleı saýdalasyp, ortaq baǵada alǵan tıimdi ǵoı. Al olar mal ıesinen arzanǵa alady da, bizge kóterme baǵamen satýǵa beredi. Buǵan kónbegen sharýalardy bazar mańyna jolatpaı qoıady. Biz de birden syrttan alýǵa qorqamyz. Bul jerde talaı tóbeles, uryp-soǵý, qorqytý bolǵan. Bárimiz oryndy jalǵa alyp otyrmyz, kúnkórisimiz bolǵasyn qarsy kele almaımyz...», deıdi muńyn shaqqan kásipker.
Mysaly, qazir «Altyn Ordanyń» et pavılonynda sıyr etiniń kılosy 2 500-2 600 teńgeniń arasynda satylyp jatyr. Al satýshylar etti 2 200 teńgeden alady. Bul – deldaldar qoıǵan kóterme baǵa. Iаǵnı satylymǵa kelgen mal etiniń ár kılosynan túsetin 300-400 teńge aralyǵyndaǵy aqsha ortadaǵy «úshinshi kúshtiń» qaltasyna quıylyp jatqany anyq. Jalpy, mundaǵy saýdagerlerdiń barlyǵy Prezıdent pármeninen keıin bazardaǵy jaǵdaıdyń retteletinine senimdi. Ásirese, toıymsyz deldaldardyń isine tyıym salynsa, taýar baǵasy arzandap, tutynýshylardyń qaltasyna túsetin salmaq azaıar edi deıdi kásipkerler. Sondaı-aq bazar aýmaǵynda jalǵa beriletin oryndardyń da jaǵdaıy syn kótermeıdi. Satýshylardyń kóbi qysy-jazy ashyq aspan astynda taýar satýǵa májbúr. Tipti, azyq-túlik, et jáne et ónimderi satatyn oryndardyń ózinde tıisti talaptar saqtalmaıdy. Bul da bazar ákimshiliginiń taıaý arada sheshýi tıis máselesi ekeni sózsiz. Qazir bazar aýmaǵynda zamanaýı saýda kesheniniń qurylysy bastalǵan. Onyń tolyq iske qosylýyna áli 5 jyldaı ýaqyt ketetin kórinedi.
Osy jerde «Altyn Orda» bazary tóńiregindegi shýdyń buǵan deıin de udaıy aıtylyp júrgenin eske salǵymyz keledi. Máselen, Almaty qalasyna kiretin kúre joldyń boıyna ornalasqan saýda orny sol mańdaǵy kólik keptelisi jıi bolatyn aýmaq sanatynda bolǵany ras. Tipti, byltyr iske qosylǵan keń jolaqty tas joldyń qurylysy osy bazardyń tusyna kelgende toqtap, birneshe jyl boıy qozǵalyssyz turǵanyn kózimiz kórgen. Aqyry memleket bazarǵa tıisti keıbir saýda núktelerin kóshirý men arnaıy kópir men jol qıylysyn salýǵa májbúr bolyp, buǵan 12 mlrd teńge kóleminde bıýdjet qarjysy jumsalǵan degen derek bar.
Aıtpaqshy, bazar ornalasqan aýmaqtaǵy salyq túsimderin qadaǵalaıtyn Qarasaı aýdandyq kiris basqarmasynyń mamandary bizben qoshtasyp turyp el arasyndaǵy alypqashpa áńgimege tezirek núkte qoıylsa degen emeýrin tanytty. О́ıtkeni qazir «Altyn Ordadaǵy» alań jurt «bazar jabylsa kúnimizdi qalaı kóremiz?» degen saýalǵa jaýap izdep júrgen kórinedi.
– Jyl basynda Qarasaı aýdandyq memlekettik kirister basqarmasynyń talabymen aýdandyq sot «Rynok Altyn Orda» JShS-niń jumysyn toqtatqan bolatyn. Turǵyndar arasynda osydan keıin túsinbeýshilik bolǵan sııaqty. Adamdar jabylǵan kompanııany jumys istep turǵan «Altyn Orda» bazary dep oılaıdy. Biraq bul jaı ǵana ataýdyń sáıkestigi edi. Al bazarǵa Kurylys LTD JShS men Altyn Orda QazTrade Ltd JShS ıelik etedi. Sot sheshimimen jabylǵan «Rynok Altyn Orda» JShS atalǵan bazarǵa 2000 jyldardyń basynda ıelik etkeni ras. Qazirgi ıelik etip otyrǵan kompanııalar úsh jyldan asa ýaqyt jumys istep keledi, – deıdi Qarasaı aýdany boıynsha memlekettik kirister basqarmasy basshysynyń orynbasary Anarbek Seıitov.
Toqeterin aıtqanda, «Altyn Orda» bazarynyń aınalasyndaǵy zańsyzdyqty retteý ázirge Almaty oblysy men megapolıstiń atqarýshy bıligine syn bolyp tur. Iаǵnı saýda ornyndaǵy jaǵdaıdy ońaltý men kóleńkeli ekonomıkamen kúreske qatysty qandaı da bir ustanym jarııa bolǵan joq.