О́ńir halqynyń basym kópshiligi astyq ósirýmen, mal sharýashylyǵymen aınalysatyny belgili. Sońǵy jyldary sharýanyń alǵa basqan qadamyn keri ketirip turǵan másele – egin egetin alqaptyń, mal baǵatyn jaıylymnyń jetispeýshiligi.
Ushqan qustyń qanatyn, júgirgen ańnyń tuıaǵyn tozdyratyn dalamyz bolǵanymen, keıingi ýaqytta, ásirese malsaq qaýym tarapynan toqymdaı jerge zar bolyp, janaıqaıyn jetkizýshiler, ony aıtasyz árqıly daý-damaı týdyrýshylar kóbeıe tústi. Shyntýaıtynda, jer daýynyń túpkilikti máselesi bir sátte jınalyp qalǵan joq, uzaq jyldan beri qordalanǵan, ýaqtyly sheshimin tappaǵan qany shyǵyp turǵan másele. Sondyqtan da kúnkóristiń kózine aınalýǵa tıisti jerge qatysty sharýalardyń shaǵymdaryn qaraý jáne oǵan muqııat mán berý qajet ekeni daýsyz. Jerge qatysty basty máselelerdiń taǵy biri, búgingi kúni sharýalardyń qolyndaǵy jerler qanshalyqty tıimdi paıdalanylýda, ıgerilmeı jatqan jerlerdiń kólemi qandaı ekenin naqtylaı bilýmen birge, paı ıeleriniń shartty úlesterine qatysty daýlardy zańmen qalaı retteýge bolady degen másele kópshilikti qatty tolǵandyryp otyr.
– Búgingi kúni prokýrorlar negizinen paıshylardyń jer boıynsha daýlaryna qatysty máselelermen jıi ushyrasyp otyr. Paıshylardyń máselelerin egjeı-tegjeı zerdeleı kelip, olardyń, ıaǵnı, paıshylardyń ruqsatynsyz fırmalar sharýalardyń jerge degen shartty úlesterin bankterge úlken nesıeler alý úshin kepildikke ótkizip jiberý faktilerin anyqtadyq, – deıdi oblys prokýrory Aıdos Maılybaev, – keıinnen paı ıeleriniń jer telimderin kepildikke qoıǵan jekelegen keıbir fırmalar nesıeleri boıynsha qaryzdaryn tólemeı, kepildikke qoıǵan jerlerdi úshinshi tulǵalarǵa satyp jibergen. Basqa jaǵdaıda, adal emes keı kásipkerler, tipti paı ıelerin seriktestikteriniń quramynan zańsyz shyǵaryp jiberip, olardyń jer úlesterin ózderine alyp qalǵan. Sonyń saldarynan aýyl turǵyndary dıvıdend alý múmkindiginen aıyrylyp otyr.
Paı ıelerine qatysty eń kóp týyndap otyrǵan másele – olardyń seriktestik quramynan shyǵa almaýy bolyp keledi. Iаǵnı paı ıeleri seriktestik quramynan shyǵyp, sharýashylyqty óz erkimen júrgizgisi keledi, alaıda seriktestik basshylary seriktestikten shyǵý múmkindigin beretin jalpy jınalystardy ótkizbeı, óz betinshe shyǵý jolyn kesip otyr.
Qazirgi ýaqytta oblystyq prokýratýra osy paı ıelerine qatysty keshendi tekserister júrgizýde. Problemalyq seriktestikterdiń jáne olardyń quramyndaǵy paı ıeleriniń naqty tizimi anyqtalýda. Talap ıeleriniń kótergen máselelerine qaraı taldap tekserý úshin bólek-bólek toptastyrylýda. Bul jerde myna jaıdy durys túsinip alý kerek tárizdi. Keıbir jaǵdaıda paı ıeleriniń kúni búginge deıin sheshimin tappaı qordalanyp qalǵan birqatar máseleni sonaý 2000-shy jyldardyń basynda paıda bolǵan. Olarǵa qatysty qujattar ýaqyttyń ótýine baılanysty muraǵattarda saqtalmaǵan. Bul, árıne, kádimgideı qıyndyq týdyryp otyr. Degenmen prokýrorlar sol ýaqyttaǵy kýágerlermen sóılesý, árqıly mekemelerden qajetti qujattardy jınaý arqyly naqty bolǵan jaǵdaılardyń shyndyǵyn qalpyna keltirýge tyrysýda.
– Eń aldymen, biz bul baǵytta máseleniń ekinshi jaǵyn umytpaýymyz kerek. Jekelegen jaǵdaılarda adal emes kásipkerlerdiń kesirinen, adal, zańdy jumys istep jatqan kásipkerlerge topyraq shashpaýymyz kerek. Eń bastysy, biz zańdylyqty qamtamasyz etýimiz kerek, – deıdi oblys prokýrory. – Bul másele óte muqııat qaraýmen istiń egjeı-tegjeıin tereń zerdeleýdi talap etedi. Bastysy, osy máseleniń aq-qarasyn naqty ajyratqanymyz durys. Qazir bas salyp kásipkerlerden jer úlesterin alyp, paı ıelerine taratyp bereıik dep urandatyp daý shyǵaryp júrgender de az emes. Bul jerde barlyq taraptarǵa da qolaıly jaǵdaılardy qarastyrý – basty mindet. Alaýyzdyq, daý-damaı bolǵan jerde bereke de bolmaıdy. Neǵurlym janashyr kásipkerlerdiń «tastary órge domalap», tabystary molaıyp jatsa, soǵurlym paı ıeleriniń de dıvıdend arqyly alatyn tabystary kóbeıedi. Sondyqtan, eki jaqtyń da múddesin eskerip, adal kásipkerlerge meılinshe qoldaý, kómek kórsetý qajet. Bári durystalady, qalpyna keledi, tek halqymyz túsinistikpen osy kemshilikterdi retteýge kómektesse, biz ashyqpyz.
Jer qatynastaryna baılanysty máseleler boıynsha sońǵy jyldary oblys prokýratýrasy birshama naqty jumysty júrgizip otyr. Byltyrdan beri prokýrorlardyń aktilerimen jer ıelenýshilerge zańsyz berilgen nemese paıdalanylmaı jatqan 253 myń gektar jaıylymdyq jer anyqtalyp, búgingi kúni onyń 100 myń gektary memleketke qaıtaryldy. Qalǵany ıgerile bastady. Osy jyldyń naýryz aıynan beri paı ıelerin seriktestik quramynan zańsyz shyǵarý boıynsha 6 qylmystyq is qozǵalǵan. Mysaly, bir seriktestik 129 paı ıesiniń úlesterin alaıaqtyq jolmen aldymen 7 paı ıesine berip, keıin olardyń da úlesin bir ǵana tulǵanyń enshisine ótkizip alady. Osy áreketke baılanysty qylmystyq is qozǵalyp, tekserilý ústinde. Osyǵan uqsas birneshe qylmystyq is qaralyp jatqanyn da aıta ketýimiz kerek.
Taǵy bir mysal, prokýrorlardyń aralasýynan keıin ǵana bir seriktestiktiń quramynan shyǵa almaı júrgen 80-ge jýyq paı ıesi ózderine tıesili 2,5 myń gektardan astam jerimen bólinip shyqty. Shortandy aýdanynda osyǵan deıin on jyl boıy nebári 8 600 teńge paılyq tólemder alyp júrgen paı ıelerine prokýratýranyń aralasýynan keıin on ese kóp tólem tólene bastady.
Oń nátıjelermen qatar, birqatar qıyndyq ta bar ekenin aıta ketelik. Máselen, birqatar paı ıesi jalpy jınalys hattamalaryn, sot arqyly shaǵymdaný merzimderin ótkizip alǵan.
Elorda mańynda, Býrabaı aýdanynda zańsyz berilgen jerler de anyqtaldy. Olardy qaıtarý úshin sotqa talap-aryzdar engizilip, otyzdan asa azamattyq is qaralýda. Mundaı jumys barlyq aýdandarda júrgizilýde. El ishindegi jerge qatysty daý-damaıdyń bar qyry eskerilip, ádildik saltanat qursa, sharýalardyń da arqa-jeńi keńip, sharýasy alǵa basar edi. Sol kezde birliktiń tini de nyǵaıa túspek. Birligi myqty eldiń, berekesi de mol bolmaı ma?!
Aqmola oblysy