Bir-aq kúnde shashy aǵarǵan kelin

Qoly­na qarý alyp soǵysqan jaýyn­ger­lerdiń minez-qulqynyń ózgergeni óz aldyna, olardyń ornynda qal­ǵan jetim-jesirdiń psıhologııasyna aýyr soqqy, jazylmas jaraqat ákeletinin soǵys týraly jazylǵan shyǵarmalardy oqyǵan saıyn tereńirek túsinemiz. Soǵys jer betine ashtyq ákeledi, beı­bitshilik pen ymyrany buzady, sábılerdiń balalyǵyn tonaıdy, qylshyldaǵan qyz-jigittiń jastyǵyn jalmaıdy, adamnyń rýhyn jalańashtap, bastapqy qasıetterinen aıyrady, qıra­tady, buzady, izgiliktiń ornyna zulymdyq egedi... Tabıǵı tepe-teńdikti buzǵannan sumdyq ne zaýal bar jer betinde? Osyndaı qyryp-joıý, qaǵyp-soǵýdyń shy­­ǵyndary óz aldyna, sana men rýhqa tıgizgen zardabyn esh­kim, eshqashan toltyra almaıdy. Adam rýhy men sana-sezimin mer­tiktirgen sol aqparattar qan­da saqtalyp, urpaqtan urpaq­qa kóshetini týraly Talasbek Ásem­qulovtyń «Ash­tyq jáne so­ǵysynda» aıtylady. Oı men nıet buzylǵan soń júre bit­ken ádet qanǵa sińbeı qoıa ma? Áde­­bıet­tiń, kórkem týyndynyń kóp qyzmetiniń biri de álgindeı dúnıe­lerdi tap basyp, halyqtyń kózin ashyp berý shyǵar.

Shyńǵys Aıtmatovtyń «Bet­pe-bet» povesinde jap-jas Seı­deniń shashy bir-aq túnde aǵaryp ketedi. Keshe ǵana boıjetken, keshe ǵana jar súıgen, keshe ǵana náresteli bolǵan kelin, al­ǵash sábı kórgen tumsa, jarymen qosylǵanyna bir jylǵa da tolmaǵan arý Seıde, jasy jıyrmaǵa da tolmaǵan jap-jas Seıde, Ysmaıylyn jan-tánimen súıgen, sertine adal, bo­lashaǵyna senimi zor, esh alań­syz Seıdeniń bir-aq túnde shashy aǵaryp shyǵady poveste. Oǵan túnniń de, kúnniń de, qorshaǵan ortadaǵy ekologııalyq ahýaldyń da esh qatysy joq. Besiktegi ná­res­tesiniń de, Seıde jumysqa ket­kende ólmeli kúıde otyrsa da sony baǵyp qalǵan kári enesiniń de, tańerteńnen kún batqansha tıtyqtatqan aýyr eńbektiń de kesiri emes. Tipti biz soǵys bas­talmaı turyp bes-alty aı buryn Seıdemen shańyraq kóterip, jańadan tam salǵan, soǵys oty burq etkende áskerge alynyp, maıdan dalasyna attanyp bara jatqan jerinen aýylyna qashyp kelgen Ysmaıyldyń ózin kinálaı almas edik. Alaıda shyǵarmany oqyp otyrǵan kez kelgen oqyrman ony opasyz, satqyn retinde tanýy múmkin. Múmkin emes, anyq solaı dep oılaıdy. Biraq biz báribir soǵysty kinálaımyz. Dú­nıejúzilik jer-sý, azyq-túlik kóz­derin bóliske salyp, neǵurlym kóbirek qamtyp qalýdy oılaǵan ımperııalardyń basyndaǵy ashkóz bıleýshilerdiń pıǵylynan týǵan qantógisti jazyqty sanaımyz. Jer betindegi nebir alapat qyrǵyn men keseldiń artynda adamzattyń jaman pıǵyly turǵanyna osyndaıda kóz jetkizemiz.

Iá, shyǵarma Ysmaıyldyń soǵysqa barmaı aýylyna qashyp kelýinen jáne eshkimniń kózine túspeı, aýlaqtaǵy úńgirde tyǵy­lyp jatyp alýynan bastalady. Bar pále sodan, Ysmaıyldan bas­talatyndaı kóringenimen, onyń sońynan qalmaǵan soǵysty qaı­da qoıamyz? Tipti shyǵarmanyń qyzyǵymen soǵysty umytyp, Ys­maıyldy jamandap ketýińizde múmkin-aý. Ysmaıyl myńnan bireý bolsa da, el bolǵan soń, mun­­daılar bolmaı turmaıdy. Aına­lyp kelgende, soǵysqa deıin tolyq orta bilim de almaǵan, tipti azamattyq kózqarasy qalyptasyp úlgermegen qyrǵyz (meıli qazaq bolsyn) aýylynyń perzenti alaquıyn zamana tónip bergende, neni paıymdap, ne nárseniń anyq-qanyǵyna bara alǵandaı. Otan qorǵaý, ony kim úshin, ne úshin, kimnen qorǵaýy kerek, bild­i me eken? Ári ketse eskishe hat tanyp nemese eki-úsh klastyq bilim alǵan aýyl balasynyń álem týraly dúnıetanymy men kóz­qarasy qandaı boldy dep oılaısyz ol kezde? Joǵary oqý ornyn bitirip, jer kórip, el tanyǵan azamat bolsa bir sári. Aýyldan uzap shyqpaǵan, orta mektepti de tolyq bitirmegen, jıyrmaǵa endi jýyqtaǵan bozbala nemese jıyrmadaǵy jas jigit. Otan degen ol úshin týǵan aýyly, otbasy emes pe? Onyń ústine úılengenine alty aıdan aspaǵan. Jazýshy Seıde men Ysmaıyldyń bas qurap, úı turǵyzyp jatqandaǵy kezderin, eń bir qyzyqqa toly shaqtaryn: jupyny turyp jatsa da, bas­pana kóterip, eńbekke qushtar, ómirge yrza ekendikterine arnaıy toqtalyp, áserli sýretteıdi ǵoı. Ysmaıyl úshin Seıde, Seıde úshin Ysmaıyldan asqan baqyttyń keregi joq bolatyn. Sondaı bir tátti shaqtyń qumarynan shyǵyp ta bolmaǵan, ómirde odan basqa túk kórmegen Ysmaıyl soǵystan qashpaǵanda kim qashady?

Kúıeýin qatty súıetin Seıde ony jasyryp baǵady. Sońyna deıin jasyrady, Ysmaıyl tyǵy­lyp jatqan úńgirge túnde urlanyp tamaq aparyp joldasyn asyraıdy. Túnde balasyn da ıiskep ketip júredi. Biraq qashqyn jigit bara-bara tamaqqa toımaıtyn bolady... (Eńbeksiz jata bergen adam kimge aınalary osy jerde anyq baıqalady) Qys bolsa qaqap tur. Sýyq. Tańnan túnge deıin kolhoz jumysynan bas kótermeı, ólim qonaǵa kelip qulaıtyn Seıde túni boıy Ysmaıyldyń jaǵdaıymen bolady. Alaıda Seıde budan diń­kelemeıdi. Tipti ony salmaq kórmeıdi de. Ony ishinen jeıtini – aýyldaǵy basqarma men jesirler Ysmaıyldyń qashyp kelgenin bilip qoıa ma degen kúdik. Kezdesip qalǵan adamnan qýystanýmen, tizesi qaltyraıdy da júredi. Bir kúni bireý turyp: «jap-jas bop seniń munyń qalaı? Bizdiń kúıeýi­miz maıdanda soǵysyp jatqanda, seniki tyǵylyp osynda júr eken ǵoı?», dep aıtyp qala ma degen oı mazalap bitedi. Artynsha muny Ysmaıyldy izdegen áskerıler tergegende de satpaıdy kúıeýin. Sóıtse de úreılenýmen bolady. Basqa sharýamen basqarma shaqyryp qalsa da, kóshede kórshi áıel kezdese ketse de kúıeýin jasy­­ryp júrgenin betine salyq qyla ma dep qýystanýmen júredi. Jazýshy sondaı qysylǵan kúıin senimdi dıalogtarmen jetkizgende eriksiz bas shaıqaýmen bolasyz. Ári áskerı komıtet Ysmaıylǵa izdeý salǵan soń el budan kúdik­tene bastaıdy ǵoı. Seıdeniń erik-jigeri men mahabbatynyń be­rik­tigi sol, sonda da syr aldyrmaıdy. Aıtýǵa ońaı bolǵanmen bul – ekiniń biriniń qolynan keler is pe edi? Biraq munyń bári Seıdeni qajytpaıdy. Bar oıy – kóktem týa enesi men balasyn alyp, Ysmaıylmen alystaǵy shat­qaldan asyp, kúıeýiniń naǵa­shylarynyń arasyna baryp sińý. Oǵan Ysmaıyl sendirip qoıǵan.

Kórshi jesir Totoı bolsa, úsh balamen tisiniń sýyn soryp ash otyrady. О́zi aýrý. Kóktemge salym el úzilýge aınalǵan kóterem shaq, balalary ash. Bar úmiti – úıindegi jalǵyz sıyr buzaýlasa, balalarynyń aýzy aqqa ilikpek. Áne-mine buzaýlaýǵa taıaý turǵan sıyr bir kúni túnde qoradan joǵa­lady. Kúlli aýyl bolyp izdeıdi ony. Sebebi Totoı ózi aýrý, balalary ash, onyń ústine kúıeýi soǵysta óldi degen qara qaǵaz kelgen, ózi ólmeli kúıdegi jetim-jesir, ash-aryqqa ony aýyldaǵylar bildir­meı jasyra turǵan. Sıyrdy, ásirese, janushyryp izdegen – Seı­de edi. Kórshisiniń jaǵdaıy óte múshkilin, onyń ústine kúıeýi soǵysta ólgenin, al óz kúıeýi ty­ǵylyp munda júrgendikten Seıde ózin birtúrli kináli sezi­netin. Sóıtip, ólip-óship kelip otyrsa, tún ortasy aýǵanda aıaýly Ys­maıyly kirip keledi. Jarty qap jas eti bar qolynda. Ústinen otqa qaqtap jegen ettiń ıisi múńk etedi. Qapshyqtaǵy etti kúıeýi jerge tastap jibergende Seıdeniń júregi qosa úzilip túskendeı edi deıdi jazýshy. «Osy jetimderdiń aýzyn qańsytqansha, ózimizdiń qunajyndy soıǵanyń jaqsy edi ǵoı», degen Seıdeniń sózine Ysmaıyl: «Bylshyldama! Aqy­maq bolma, óz qamyńdy oıla! Kóp sóılemeı etti asyp jeńder, súıegin janǵa kórsetpeı jerge kómińder», dep jaýap qatady.

«Tań qylań berip, úı ishine kómeski jaryq túse bastady. Bólmege jaryq túsken saıyn pesh­tiń túbinde besikke asylyp otyrǵan býryl shashty áıel tere­zedegi bir núktege qadala túsip otyr». Budan keıin Seıde býy­nyp-túıinip, balasyn alyp kete bergende, qalǵyp-múlgip otyr­ǵan enesin kóredi. «Tórkinińe kete­siń be?» deıdi enesi bilgendeı. «Ke­tem!» deıdi bárine tózip kelgen Seıde.

Qaıran Seıde úıden uzap, aýyl shetine shyǵa sońyna basqar­ma men eki soldat túskenin kórip, tórkinine baratyn jolǵa emes, Ysmaıyl jatqan úńgirge taman burylady. «Anaý qamystardyń arasynda» dedi ol Myrzaqulǵa (basqarma). Myrzaqul Ysmaıyl-d­yń mekenine jete bergende myl­tyq daýsy shyǵyp, attan aýyp túsedi. Ony kórgen Seıde balasymen kúıeýiniń úńgirine týra júredi. Eki soldat eki buryshta barmaýyn ótinip aıqaılasa da, tyńdamaıdy. Jazýshy aıtady sonda: «Ol qazir ólimge emes, adamnyń asyl qasıeti úshin, balasyn kerilgen keýdesine qysa túsip, basyn joǵary kóterip ketip bara jatty. Sóıtkenshe bolǵan joq, qamys arasynan shıneli alba-julba, bet-aýzyn túk basqan kisi ytqyp shyǵyp, myltyǵyn qos qolymen joǵary kóterip, qal­shyldap áıelge umtyldy. Betin las ter jýǵan, jaýatyn bult­taı túnergen Ysmaıyl, Seı­dege jaqyndap, betpe-bet kelgende óziniń aldynda burynǵy Seıde emes, alyp kúshti, óz artyq­shylyǵyn, adaldyǵyn ábden tú­singen, býryl shashty qandaı da bir ǵajaıyp áıeldiń turǵanyn kórdi. Sol sátte Seıde oǵan asqar taýdyń basynda turǵandaı boldy. Ol ózin sol zańǵar shyńnyń etegindegi eleýsiz tómpeshikteı sezindi. Ysmaıyl Seıdeniń betin jýǵan jasty kórip, qolyndaǵy myltyǵyn anadaı jerdegi tasqa laqtyryp jiberdi de, qolyn kóterip, vıntovkasyn kezenip kele jatqan soldattarǵa qarsy júrdi».