Qazaqtyń úlken aqyny Qadyr Myrzalıev «Naǵyz qazaq, qazaq emes, Naǵyz qazaq – dombyra» dese, daýylpaz jyrshy Ilııas Jansúgirov: «Dombyra, sende min bar ma?, Minsiz bolsań — til bar ma?, Til joq deýge bola ma, Tilden anyq ún barda?, Dombyranyń, kúshi mol, Kómeıinde kúı barda!» degen eken.
Sol sııaqty qazaqtyń maıtalman etnograf – jazýshysy Aqseleý Seıdimbek, «úndi jurtynyń qaıratkeri R.Tagor: «Kez kelgen halyq adamzat rýhanııatyna qosqan úlesimen baǵalanady», degenindeı qazaq halqy úshin kúlli adamzat rýhanııatyna qosqan úlesi ne deseńiz, ol onyń – kúı óneri» degen eken. Osy oraıda qazaqtyń kúı óneri hám onyń aspaby dombyra jaıly aıtar bolsaq, qytaı jazbalarynda: «Túrkiniń orkestrin ákelip han saraıynda oınattyq» deıdi. Plýtarh jazady: «Saqtyń áskerleri sadaqtyń adyrnasyn shertip otyryp, án salady». Sol sııaqty, mońǵoldyń kóne shejire – jazbalarynda kereı Toǵyryl hannyń saraıynda syrttan kelgen elshilerdi kúı oınap qarsy alatyn jetpis kisilik ansambli bolǵany jaıly aıtylady.
Onyń syrtynda, 1927 jyly Rýdenko deıtin arheolog skıfterdiń qorǵanynan qobyz aspabyn tapty. Ol bizdiń jyl sanaýymyzdan 5000 jyl buryn jasalypty. Álgi qobyzǵa Vasılev deıtin sheber rekonstrýksııa jasap shyqty. Bizdiń qazirgi qobyzdan aýmaıdy. Sońǵy jyldary eýrazııalyq aýmaqta júrgizilgen qazba jumystarynan osydan 2 nemese 2,5 myń jyl burynǵy ulttyq mýzyka aspaptarymyzdyń ózi bolmaǵanda kózi tabylyp jatyr. Ulytaýdaǵy Janǵabyl ózeniniń boıynan 1946 jyly akademık Álkeı Marǵulan balbal tas taýyp zerttedi. Balbaldyń jaýyrynynda qobyz, qońyraý bar. El ony «Baqsy tas» dep ataıdy. Munyń ózi-aq 1600 jyldyń arǵy jaǵyn meńzep tur.
Osy derekterden biz Uly dalany en jaılap jatqan babalarymyz kúı ónerin keremet áspetetenin ańǵaramyz. О́ıtkeni kúı óneri – basqa halyqtarda atymen joq. Jazýshy Aqseleý Seıdimbek 2002 jyly jary kórgen «Qazaqtyń kúı óneri» atty kólemdi eńbeginde, biz biletin keıbir kúıdiń tarıhy 2 myń jyl buryn tirkelgen. Rım tarıhshylary «túrkiler qaǵandaryn kúı shertip oıatady» dep jazǵany jaıly baıandapty.
Aqseleý Slanulynyń paıymynsha, qazaq topyraǵynda mýzyka óneriniń 5 iri mektebi bar. Olar:
Syr boıy mektebi. Bularda oǵyz-qypshaq saryny bar. Iri ókilderi – Turmaǵanbet, Balqy Bazar, Shoraıaqtyń Omary, Kete Júsip, t.b. Bular ándi kúı sııaqty tarta beredi. Búgingi ókili – Almas Almatov. Atyraý – Batys Qazaqstan mektebi. Jetisý mektebi. Altaı, Tarbaǵataı, Shınjan, Baı-ólke mektebi. Arqa mektebi. Bul mekteptiń ókilderi – Táttimbet, Yqylas, Súgir, Mádı, Aqan, Birjan, Balýan Sholaq, Estaı, t.b.Qazaq kúıin bylaı bólip qaraýǵa negiz bar:
Qońyr án men qońyr kúıler («Sary jaılaý»). Tik án, tik kúıler ( «Aq kıik», «Jez kıik»). Boılaýyq kúıler («Kishkentaı», «Zar qosbasar»). Kóneden kele jatqan tarmaqty kúıler bar. Ertede 365 kúnde 365 kúıdi 365 bala tartady eken. Osylardan eń jaqsy 9 kúıdi tańdap alyp, basqasyn umytqan. Bular búgingi «Toǵyz taraý», «Aqqý» sekildi sıkldi kúıler bolǵan.Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, Uly dalanyń negizgi endigin en jaılaǵan babalarymyz jyldyń tórt mezgilinde josyp júrgendikten arhıtehtýra jáne beıneleý ónerimen aınalysa almady. Biraq olar sóz óneri men saz ónerin damytty. Sóz óneri – telegeı teńiz dastandar bolsa, saz óneri (mýzyka) adamzat tarıhyna qosqan uly murasy. Biz ǵalamǵa maqtansaq, mýzykamen maqtana alamyz. Sebebi onyń janrlyq tektiligi, baıyrǵylyǵy, sazdyq úni eshqandaı halyqta kezdespeıdi. «Aqsaq qulan» kúıiniń 10 túri jetken. Asan qaıǵynyń «El aıyrylǵan» kúıi HVI ǵasyrdyń murasy. Qaztýǵannnyń «Saǵynysh» atty kúıi jetti. Abylaıdyń «Qara jorǵasy» HVIII ǵasyrdyń týyndysy.