Dokto kimge tıesili?

Dokto – Ońtústik Koreıadaǵy Ýllyndo aralynan shyǵysqa qaraı 87,4 km, al teńizden 216 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan aral. Eki aral men 89 kishigirim tas alqalarynan quralǵan bul araldyń koreı tilindegi ataýy Dokto. Al japondyqtar bul araldy Takeshıma dep ataıdy. Nelikten bir aral eki túrli atalady deısiz ǵoı? Onyń sebebi Japonııa men Koreıanyń myńdaǵan jyldy qamtyǵan tarıhynyń jelisinde jatsa kerek.

Tarıh betterin aqtarsaq, Dokto aralyn alǵash ashqan Ýsangýk memleketi eken. Al Ýsangýk – qazirgi Ońtústik Koreıanyń ejelgi ataýy. Demek Dokto araly áý bas­ta Ońtústik Koreıaǵa tıesili ekeni anyq. Alaıda 1625 jyly dál osy aralǵa Japonııa memleketi Takeshıma degen ataý beredi. Osylaısha, eki memlekettiń yntymaqtastyǵy 1693 jylǵa deıin jalǵasady. Osy jyly Ýllyndo aralyna balyq aýlaýǵa shyqqan koreı balyqshylary An Ion Bok pen Pak Odýndy oıda joqta japon áskeri tutqynǵa alyp, Japonııaǵa kúshpen aıdap ákeledi. Balyqshylardyń «kesirinen» osy sátten bas­tap eki memlekettiń arasynda Ýllyndo daýy paıda bolady. Osydan keıin Japonııa memleketi Dokto aralyna eki jylda bir ret «tekserý» júrgizip turatyn bolǵan.

1695 jyly Japonııa bıligi Ýllyndo jáne Dokto araldary qaı memleketke tıesili ekenin bilý úshin turǵyndar arasynda saýaldama júrgizedi, onda basym kópshiligi bul aral­dyń Ońtústik Koreıanyń jeri eken­digin aıtady. Sodan soń Japo­nııanyń ózi Doktony Koreıanyń jeri ekenin resmı túrde mo­ıyndaıdy. 1770 jyly jaryq kórgen Koreıa ensıklopedııasynda da Ýllyndo Koreıanyń jeri retinde beınelengen.

1905 jyly Japonııa men Reseı arasynda soǵys bastalady. Sol sátte áskerı kúshti daıyndaıtyn jer qajet bolǵandyqtan, Dokto aralynyń qojaıyny joq dep, ózara jerdi tartyp almaq bolady. Ol kezde Ońtústik Koreıa Japonııanyń bıligine táýeldi edi. Sondyqtan Japonııa Dokto aralyn koreılerdiń ruqsatynsyz óz maqsattary­na qoldanady. Al Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin San-Fransısko beıbitshilik kelisiminde «Japonııa Ko­reıanyń táýelsizdigin mo­ıyn­­dady. Demek Chedjýdo, Komýndo jáne Ýllyndo araldary tolyǵymen Koreıaǵa tıesili» dep kórsetilgen. Atap ótetin jaıt, atalǵan qujatqa sáıkes Chedjýdo, Komýndo araldary qazirgi kezde Ońtústik Koreıanyń aýmaǵy bolyp eseptelinedi. Alaıda Dokto aralynyń taǵdyry áli de belgisiz kúıinde qalyp otyr.

Tarıhı derekterge sáıkes Dokto men Ýllyndo Koreıa memleketine tıesili bol­ǵanymen, Japonııa munymen keliser emes. Tipti resmı kezdesýler de bul máseleniń túıinin sheshe almady. Máselen, ótken jyly Vashıngtonda Japonııa, Ońtústik Koreıa men AQSh-tyń qatysýymen josparlanǵan baspasóz máslıhaty birer kún qalǵanda kenetten toqtatyldy. Birlesken baspasóz máslı­hatynyń ótpeý sebebi resmı jarııalanbady. Degenmen beıresmı derekkózderge súıenetin bolsaq, bul jaǵdaı Koreı polısııa basshysynyń Doktoǵa baǵyttalǵan saparyna Japon úkimetiniń nara­zylyq bildirýine baılanys­ty týyndaǵan. Bul jaǵdaı Japonııanyń áli de Doktony Koreıaǵa tıesili ekenin moıyndamaı keletinin kórsetse kerek.

Negizi Dokto aralynyń máselesi tek Koreıa men Japo­nııaǵa ǵana tıesili emes. Bul álemniń problemasy. О́ıtkeni qazirgi tańda kúsheıip kele jatqan Soltústik Koreıanyń «sesine» jaýap berý úshin memleketter ózara jaqsy qarym-qatynasta bolýy qajet. AQSh, Ońtústik Koreıa men Japonııa birikken jaǵdaıda ǵana Soltústik Koreıanyń mysyn basa alady.

Dokto aralyn baryp kórý ekiniń birine berile bermeıtin múmkindik. Koreıada oqyp júrgenimniń arqasynda men bul múmkindikke ıe boldym. Munda bilim alyp júrgen ózge shet memleketterden kelgen stýdenttermen birge Dokto aralyna attandyq. Dokto basqa araldarǵa qaraǵanda óziniń taý-tastarymen erekshe. Kemeden túsken boıda koreıler «bul bizdiń jer» dep qýanyshtaryn jasyrmady. Tipti kishkentaı balalaryn ertip, otbasylarymen kelgender de bar. «Biz qaıdamyz?» dep suraǵan balasyna anasy: «Biz Dokto aralyna keldik. Bul bizdiń jerimiz, biraq japondyqtarmen biraz kelispeýshilikter bolyp jatyr» dep túsindirdi. Mundaı dıalogtardy estip, koreılerdiń shynymen patrıot, óz eline degen sheksiz mahabbatty sezinetin erekshe halyq ekenine kóz jetkizdim.

«Sonda Doktoda qazir turatyn adam bar ma? Olar japondyqtar ma, koreıler me?» degen kezekti suraqtar mazalaıdy. Qazir­gi tańda bul aralda koreı polısııa qyz­met­kerleri ǵana jumys isteıdi. Eskerte kete­tin jaıt, áskerı kúshter emes, polısııa qyzmet­kerleri. Eger Dokto aýmaǵyna áskerı kúsh­ter kelse, mundaǵy beıbitshilikti saqtaý qıyn­dyq týǵyzady dep tártip saqshylaryn ǵana «qonys­tandyrǵan». Aral bizdi jaıdary aýa ra­ıymen qarsy alǵanmen, Doktonyń ózine tán bir yzǵary sezildi. Ol tarıh qatparlary­nyń yzǵary ma, álde ábden kóńili qalǵan koreılerdiń renishi me,ony ajyratý qıyn.

Jyldar ótse de Dokto máse­lesi sheshimin taba alar emes. Araldyń máselesi sheshil­se, Shyǵys Azııanyń jaǵdaıy bir qadam alǵa basatyny aıqyn. Saıa­­sattyń salqynyn sezinip otyr­ǵan Dokto «óz eline» resmı túrde qabyldansa, árbir tirshi­lik ıesin tabıǵaty da jaıma-shý­aǵymen qarsy alatyny sózsiz.

Adel TО́LEÝBEKOVA

SEÝL