Dýdın ekspedısııasyndaǵy qazaq ómiri

Solaqaı saıasattyń sur bulty qazaq aspanyna bir emes, birneshe ret kóleńkesin túsirdi. Qýǵyn-súrgin, qoldan jasalǵan ashtyq, zııalylardy tunshyqtyrý, baı­lar­dyń malyn kámpeskeleý syndy surqııa­lyqtardyń el júregine, halyq úmitine salǵan jarasy máńgi jazylmaq emes. Jazylmaıdy da.

Tabıǵattyń keń qushaǵynda qoıyn qurttap, aıranyn urttap beıǵam ómir súrgen qazaq úshin tynysty dala, óris toly mal, tunyq aýa tirshilik kózi boldy. Keıde el arasyna jaý tıse, qolyna soıyl alyp, bel asyra qýyp, namystyń uly bolǵandar da osy halyqtyń ishinen shyqty. Áne, sol kezderde bizdiń dala­myzǵa alystaǵy Amerıkadan, irgedegi Reseı­den, órkenıetke qoly erte jetken Eýro­padan sansyz saıahatshylar kelip, qazaq ómirin, uly dala tósin qyzyqtap, kórgen bilgenin estelikke alyp, qaıtyp jatty. Olardyń keıbiri arnaıy tapsyrmamen kelgenin de jasyrmaı aıtqymyz keledi.

Sóz etkeli otyrǵan taqyryp ta keshegi ómirimizge, ony óz kózimen kórip, apparat kózine túsirgen sheteldik etno­grafqa qatysty bolmaq.

Daryndy etnograf, saıahatshy, Orta­lyq Azııa tarıhy men mádenıetin zert­teýshi Samýıl Dýdın (1863-1929) alǵash­qy ekspedısııasyn 1891 jyly bastaıdy. Kezindegi Orhon ekspedısııasy­nyń qatysýshysy bolǵan jas etnografqa jol siltegen ǵalym Vasılıı Radlov edi. Ol bastaǵan Mońǵol kóne jádigerlerin zertteý jumystary tabysty nátıjege qol jetkizgen. Dýdın úshin ómir ekspedısııadan turatyndaı. Ol jaýapkershiligi mol jumystyń birin aıaqtasa, kelesi biri ony kútip turatyn. 1893-1894 jyldary Dýdın Vasılıı Bartoldpen bir­ge Jetisý óńirine, Tarbaǵataıǵa, Shy­ǵys Túrkistanǵa at basyn burady. Bul ekspe­dısııada Dýdın sýretke jáne foto­rafııa­lyq beıneleý jumysyna jaýapty boldy.

Arada bes jyl ótken soń, ıaǵnı 1899 jyly Dýdın Aqmola, Semeı jáne Jetisý oblystarynda turatyn qazaqtardyń arasyna barady. Ol osy saparynda qa­zaq halqynyń turmysyna, qoǵamdyq ómirine qatysty sırek kezdesetin fotosýretter túsirgen. Sonymen qatar ol sol kezdegi uly daladaǵy tirshilikti apparat kózine túsirip qana qoımaı, keı sýretterdi óz qolymen salǵan. Sondaı-aq «Qazaq ómirinen alynǵan málimetter» atty eńbekke súıene otyryp, ol Ortalyq Azııanyń sándik-qoldanbaly ónerine arnalǵan birneshe basylymdyq týyndylar daıyndady. «Qyrǵyz oıý-órnegi», «Qyrǵyzdardyń aǵash oıýy» jáne «Ortalyq Azııa kilemderi» sııaqty eńbekter onyń óz kózqarasy boıynsha jazylyp, basylymdarǵa jarııalandy.

Bir mańyzdysy, Dýdınniń túsirgen fotosýretteri men Túrkistan general-gý­ber­­natory Petr Mıhaılovıch fon Kaýf­­mannyń buıryǵymen jasalǵan bu­ryn­ǵy «Túrkistan albomyna» shyqqan foto­­sýretter jınaǵy arasynda kóptegen al­shaqtyq bar. Qazaq dalasyna jasal­ǵan ekspedısııany Uly Petr antropolo­gııa jáne etnografııa murajaıy uıym­das­tyrǵan, sol úshin de Dýdınniń túsir­gen fotosýretteri «Túrkistan albo­myn­da­ǵy» saıasılandyrylǵan foto­sýretterge múl­de uqsamaıdy, tipti onyń eń­bekteri shy­naıy etnografııalyq qun­dylyq bere­di. Shyndyǵynda, Dýdınniń túsirgen sýretteri sol kezdegi Semeı óńi­rin meken­degen qazaqtardyń ómiriniń bir sáti retinde tarıh betinde qaldy. Sonymen birge bul eńbek HIH ǵasyrdyń sońyndaǵy qazaqtardyń kıim-keshekterin, kúndelikti kásibin, sándik-qoldanbaly óneriniń qalaı bolǵanyn bizge jetkizedi.

Samýıl Dýdınniń fotosýretterinen biz ótken ǵasyrdaǵy qazaq halqynyń erlerge, áıelderge jáne balalarǵa arnal­ǵan kóptegen kúndelikti kıimderiniń eski úlgilerin kóre alamyz. Baıyptap qarasaq, kóne jádiger sanalatyn erlerdiń kıim úlgisi retinde qazaqy tumaq pen kise, ıaǵnı bylǵary beldik apparat kózine túsken. Sýrette turǵan eki er kisiniń ba­syn­daǵy qazaqy tumaq kıizden, túlki terisinen jasalǵanyn kórýge bolady. Bul bas kıimdi HH ǵasyrda, ásirese mal­­shylar qysta kıgeni málim. Qysqy kıim­der qatarynda qalyń ton, qoı teri­sinen tigilgen shekpen, toqyma matadan jasalǵan qystyq kıim birge berilgen. Al erlerdiń sánin keltiretin bylǵary kise ǵalym Shoqan Ýálıhanov atap ótkendeı, HIH ǵasyrdyń aıaǵynda erekshe sándik sıpatqa ıe bolǵan ulttyq kıimniń bir belgisi. Áne sol kezderde kisemen qatar maqta belbeý de sándik buıym retinde qoldanyldy.

Dýdın qazaqtar men qyrǵyzdar arasynda keń taraǵan qalpaqty da apparat kózinen tasa qaldyrmaǵan. Qalpaq jińish­ke kıizden tigilgen jáne onyń túsi ıesi­niń keskin-kelbetin shamalaýǵa múmkindik beredi. Anyǵyraq aıtsaq, baılar aq tústi, al kedeıler qara, sur jáne qońyr tústi qalpaqtar kıetinin de derekter dáleldeıdi. Al el basqarǵan bı-tóreler jibek nemese altyn jippen órnektelgen barqyt qalpaq kıgeni shyndyq. Bul jádigerler bizge halqymyzdyń ejelden baı da baqýatty turmys keshkenin, óz stıli bar kıim-keshek mádenıeti bar ekenin aıǵaqtaıdy.

Al taǵy bir sırek kezdesetin foto­sýrette Dýdın qazaq qyzdarynyń ulttyq kıimin óz ereksheligimen bergen. Uıań da názik eki qazaq qyzy apparat aldynda basyn tómen qaratyp tur. Ústerinde­gi jarasymdy kóılekteri men ulttyq erek­shelikke ıe bas kıimderi qazaq qyz­darynyń ózgeshe ıbasyn, ádemiligin sıpat­tap turǵandaı. Dýdınniń atalǵan eks­pe­dısııasy týraly qalam terbegen Reseı ǵylym akademııasy Shyǵystaný ınstıtýtynyń qyzmetkeri Snejana Ata­nova bul fotosýret týraly: «HIH ǵasyr­da óte sándi bolǵan rýfelder qyzdar men jas áıelderdiń kóılekterin bezendirý úshin paıdalanyldy. Ol kezde qazaq qyz­darynyń bas kıimderi (bórikteri) júnnen toqylatyn», dep sıpattama beredi. Aıtsa aıtqandaı, sulý kórikterine ádemilik syılaǵan bas kıimder qazaq dalasynyń qyzdaryn ózgeshe áspettegeni baıqalady.

Kelesi sýrette sol tusta Reseıden jet­­kizilgen gúldi matadan tigilgen kóılek kıgen qyzdar beınelengen. Dýdın bul týyndysyna «Qazaq áıelderi, Semeı óńiri, Saýmalkól, 1899 jyl» degen túsinikteme beripti. Sýretke túsken egde áıel ústine kamzol kıip, aq tústi kımeshek baılaǵan. Jasy 40-tan asqan, qatarda turǵan áıel de dál sondaı qarapaıym kesteli kımeshek kıgen. Jas qyzdar túrli tústi adras matasy bar shapan jamylǵan.

Bul kezeńde óńirge bastapqyda jer­­gilikti matadan qymbat turatyn reseı­lik maqta matalary ene bastady. Nátı­jesinde, sol kezdegi qazaq dalasyndaǵy turmystyq kıimder jergilikti orta­azııa­lyq jáne reseılik matalardan, sonymen qatar aımaqqa ákelingen aǵylshyn, úndi jáne ırandyq toqyma buıymdarynan tigiletin edi. Dýdın túsirgen taǵy bir fo­to­da Saýmal­kól aýylyndaǵy qazaq baıy­­nyń áıeli jáne balasy qosa beril­gen. Kıizúıdiń ishki kórinisteri, qaz-qa­tar jınalǵan kórpe-jastyq, oıýly syr­maqtar da kózge ottaı basylady. Keshegi qazaq turmysynda kem bolsa bolmaıtyn bul zattardyń qadiri men qasıeti qazir azaıyp bara jatqanyn ashyq aıtqan da durys shyǵar.

«Kıizúıdiń ishinde jáne syrtynda» degen taqyryppen berilgen toptamada jeti qazaq qyzynyń at ústinde turǵan beınesi tur. Shamasy aýyl qyzdary sýretke túsiremin degende, azdap qysylǵany olardyń júzderinen, keıipteri men at ústinde otyrystarynan aıqyn bilinedi.

Osy sýretti sıpattaǵan aǵylshyn ti­lindegi materıalda «Qazaqtardyń ıkem­diligi olardyń mádenıeti men qol­ónerine ózgeshe áser etti» delingen. Al biz Dýdınniń «Aýyldaǵy qyzdar toby» atty fotosýreti eki ǵasyr burynǵy qa­zaq kóshpendileriniń ómirge degen qush­tarlyǵyn aıqyn kórsetip, olar­dyń kúndelikti ómirin ǵana emes, sonymen qatar qorshaǵan ortany da túsinýge múm­kindik beretini sózsiz ekenin sezinemiz. Keń dala, kórkem tabıǵat, kóńilderi adal aýyl qyzdary ózderi mingen attyń ústinde qandaı qııalǵa erik berip turǵanyn kim bilsin!? Biraq olardyń júzinde adal­dyqtyń, izgilik pen ómirge degen sheksiz mahabbattyń lebi esedi.

Saıyn saharada emin-erkin ómir súr­gen qazaqtardyń jaz jaılaýǵa kóship, kıizúı tigip, sonda mal ósirýi, tabıǵattan tynys alyp, jaz qyzyǵyn kórýi Dýdın sııaqty zııaly ǵalymdy qyzyqtyrsa kerek. Onyń kelesi sýreti jaılaýda kıiz­úıin jyǵyp jatqan qazaq malshysyna arnalady. Snejana Atanova jarııalaǵan aǵylshyn tilindegi maqalada ol bul týraly: «Kóshpendilerdiń jaıly úıi bolǵan kıizúıdiń dıametri 4 metr, bıiktigi 3-4 metr konýstyq shatyrly qurylys. Kıiz­úıge qalyńdyǵy 2 sm keletin aq kıiz tóseledi; bosaǵa tusta kıizdiń bir bóligi jippen matalady, bul osy úıdiń esigi», degen túsinigin jazady.

Etnograf bolǵany úshin be, álde bu­ryn kórmegendikten tańyrqaǵany ma, áıteýir Dýdın qazaqtyń kıizúıine jiti nazar aýdarypty. Onyń óz sáýleti bar ekenin moıyndap ta úlgeripti. Sol úshin de ol kıizúıdiń qurylǵylaryn biriktirý, qurastyrý, kıiz jabý, ishki bezendirý sııaqty ózindik jumystaryn baqylap turǵanyn jasyrmaıdy. Ol sondaı-aq «jyljymaly turǵyn úıdiń» keıbir ele­mentterin, atap aıtqanda, shańyraq, kerege jáne túndikterdiń qalybyn birneshe ret sýretke túsirip, kıizúı bólikteriniń qalaı satyp alynǵanyn zertteıdi. Bir ǵajaby, ol túsirgen bir sýrette ataqty Qoıandy-Botov jármeńkesinde shańy­raq satyp alý sáti kórsetilgen. Sýrette tórt qazaq shańyraq saýdasyn jasap turǵanyn kóre alamyz. Jerge shalqasynan, ekpe­tinen qoıylǵan shańyraqtar, ar jaǵynda qaz-qatar tizilgen aq shańqan boz úıler, shaýyp kele jatqan attyly adamdar kóz­ge shalynady. Atalǵan jármeńke jyl saıyn bir aı boıy, ıaǵnı 25 mamyr­dan 25 maýsymǵa deıin, 1848-1930 jyldar aralyǵynda Taldy ózeniniń ańǵarynda ótetinin de derekterden taýyp oqydyq. Jyl saıynǵy jármeńkeni halyqaralyq dep sıpattaýǵa bolady: bul jármeńkege qatysý úshin Qazaqstannan, Sibirden, Oraldan, Ortalyq Azııadan jáne Qytaı­dan kóptegen saýdager men alarman at sabyltyp baratyn bolǵan.

Dýdınniń foto týyndylary keshegi qazaq turmysynyń qundylyqtaryn, ómir saltyn, dala syryn, tabıǵat tynysyn, tipti bárin eske túsiredi.

Kózge ottaı basylatyn taǵy bir sýrette aýyl áıelderiniń kıizúı tikkende onyń aǵash jaqtaýyn kıizben jaýyp turǵan sáti beınelengen. 1899 jyly túsirilgen bul fotosýret Ashysý ózeniniń jaǵasy dep berilgen. Hakim Abaı aıtqan «Sur bulyt, túsi sýyq» kúzden saqtanǵan aýyl adamdary turǵylyqty úıiniń syrtyn qalyń kıizben orap, sýyqtan qorǵanǵany shyndyq. Sýret te sony óz kúıinde sıpattap tur.

Bizdiń keıipkerimiz Dýdın tek foto­graf qana emes, sonymen qatar ol qa­zaq­­tardyń sándik-qoldanbaly óne­rin ta­nys­­tyratyn zattardy jınap, zert­tegen ǵalym. Áne sol kezderde ol al­ǵash­­qylardyń biri bolyp «Eýro­pa­lyq má­denıettiń» áserinen birte-birte qul­­dyraýǵa bet alǵan dala kóshpeli­leri­niń ózderine ǵana tıesili stıli bar sándik ónerin saqtaý qajettigin aıtqan zııalynyń biri boldy. Ortalyq Azııa ha­lyqtarynyń qolóner sheberligin jan-jaqty sıpattady. Sol úshin de ol Ortalyq Azııa halyqtarynyń qolóner sheberligi jóninde bylaı dep tolǵanady:

«Alýan túrli tústerge degen súıis­pen­shilik pen ózgeshe talǵampazdyq, tur­mystyq buıymdardy áshekeıleýdegi óz­­geshe stıl Ortalyq Azııa halyqta­ry­na ǵana tán. Budan buryn bul úrdis qa­zir­giden de keremet bolǵany shyn­dyq. Sol úshin muny óner turǵysynan osy aımaqta jasalǵan jáne áli de jasa­lyp jatqan barlyq zattyń úlgilerin ­jınaý óte mańyzdy, óıtkeni osy ýaqyt­qa deıin jınaqtalǵan materıaldar áli de jetkiliksiz. Ásirese qazir de tur­mys­­tyq zattardy áshekeılep, ony bas­qa etnostardyń qolónershileriniń kó­me­­gine júginbeı, óz betimen jasaýǵa degen qulshynysyn saqtap kelgen osy etnostardyń qoldanystaǵy zattary óte mańyzdy», dep jazady.

1893-1914 jyldar aralyǵynda Orta­­lyq Azııada bolǵan saparynda ol kóp­tegen qolónershilermen kezdesýge múm­kindik tabady. Olar Qyrǵyz Respýb­lıkasynda (1914 jylǵy Dala general-gýbernatorlyǵyna qarasty aımaq) jáne Jetisý ólkesi, Syrdarııa, Samarqand, Ferǵana oblystarynda ekenin ashyp aıtady. Osy sapar barysynda Dýdın ózi­niń ýaqyty tekke ótpegenine kóz jetkizedi. Tipti ol qazaqtardyń kóshpeli ómir saltyn qaz-qalpynda saqtaǵany; Kórshi ulttar mádenıetiniń barlyq áserine qara­mastan, olardyń ómir saltynda eshteńe ózgermegenine senimdi bolady.

Kelesi kezekte onyń muraǵatynan oıýly syrmaq jáne tekemetterdiń, aıaq qap jáne basqa da kıiz ben teri buıymdarynyń fotosýretteri kórinis alady. Fotograf bulardy joǵaryda aıtqan óz kózqarasyn dáleldeý úshin arnaıy túsirgen de bolý kerek. Ol úshin dalalyq mádenıettiń ózgesheligi men ulttyq stıldegi kelbeti onyń saparyna shabyt syılaǵan sııaqty. Qazaq órkenıetiniń qaı tusyn alyp qarasaq ta, maqtanysh pen mahabbatqa laıyqty qundylyqtardy taýyp alarymyz haq. Dalaǵa sán bergen, ıesine jylý syılaǵan kıiz úılerdiń qoshqar múıiz oıý-órnektermen ádiptelýi de Dýdındi beıjaı qaldyrmaıdy. «Mynaý netken ǵajap kórinis» dep eriksiz apparatyn soǵan qaraı týralaı bergen.

Ashyq materıaldan Dýdın túsirgen kıiz úıdiń esigi beınelengen sýretti kórgen Snejana Atanova: «Túrli-tús­ti kıiz ónimderi «О́mir aǵashyn» eske túsiredi, tipti qoldanylǵan oıý-órnektiń uqsastyǵyn da atap ótý mańyzdy. Qoshqar múıizdiń kórinisin quraıtyn bul týyndynyń tómengi bóligi ata-babalardyń shejiresi, al joǵarǵy bóligi úlken qazaq otbasynyń bolashaq urpaqtary sııaqty. Dál osyndaı kórinis sáýkele dep atalatyn bas kıimniń kúmis áshekeıleri men qalyńdyqtyń toı kıimindegi jibek kesteden de kezdesedi» dep sýretteıdi.

Qazaqtyń oıý-órnegi týraly jazbasynda Dýdın kıiz basý ónerinen ke­ıin paıda bolǵan keste týraly óz oıla­ryn ortaǵa salady. Tipti ol qazaq qol­óneriniń ózegi bolyp tabylatyn bara­ban, qarapaıym úlgi jáne kóldeneń tigis ­dep atalatyn úsh negizgi keste tigisin ­atap kór­setedi.

Zertteýshi ǵalym atap ótkendeı, qa­zaq kestelerinde ósimdikterdiń beınesin kórsetetin oıýlar basym. Buny dáleldeý úshin Dýdın «kesteli shalbar» dep atalatyn fotosýretin alǵa tartady. Eski qazaq dalasynda mundaı shalbardy tek aýqatty qazaqtar ǵana kıetin. Qabyrǵaǵa ilinip turǵan qara barqyt shalbardyń sapasy men tigilý jaǵdaıy tym keremet ekenin birden bilýge bolady. Oıýlary ornynda, túsi ózgermegen ulttyq kıim sol ǵasyrdyń sánin aıqyndap tur.

Bizdiń jazbamyzǵa sebepker bolǵan ǵalym ári fotosýretshi Samýıl Dýdınniń foto­sýretterinde beınelengen qazaq hal­qynyń orasan zor mádenı murasy týraly túsinikter bir maqalanyń kólemine sııar emes. Al qazaqty bilgisi kelgen, keshegi tarıhynan habardar bolǵysy keletin kez kelgen adamǵa Samýıl Dýdınniń foto kolleksııasy jol silteı alady. San ǵa­syr buryn paıda bolyp, áli kúnge de­ıin jalǵasyp kele jatqan mádenı qun­dylyqtarymyz týraly sheteldik zııaly qaýym ókilderi óz kózqarastaryn aıtyp, ólmeıtin muralarǵa degen qyzyǵý­shy­lyǵyn bildirse bul biz úshin úlken qýa­nysh bolmaq. Mádenıettiń bir aty – kór­setý. О́z qundylyqtarymyzdy ózgelerge kórsetýge qulshynatyn kez keldi.