Qazaqstannyń halyq jazýshysy Sherhan Murtazanyń «41-jylǵy kelinshek» atty oımaqtaı bolsa da, áıel janynyń qaltarys-bultarysyna tereń boılaǵan áńgimesin oqyǵanda, kóz aldyma ózimniń týǵan ájem keledi. Meniń ájem de – soǵystyń jesiri. Atam 1942 jyly áskerge alynyp, adam qany qısapsyz tógilgen Stalıngrad maıdanynda iz-túzsiz habarsyz ketken. Mine, sodan beri seksen jyl ótse de eshqandaı derek joq. Ájem soǵys jyldarynda kolhozdyń qara jumysyn atqara júrip, eki qyzy men bir ulyn eshkimnen kem qylmaı jetkizip, atamnan «bir jaqsy habar bolady-aý» degen úmitpen ómir súrip, 75 jasynda dúnıeden ozdy.
Bas-aıaǵy jınaqy, nyǵyz, kórkem jazylǵan áńgime bas keıipker – Hadısha atynan baıandalady.
« – Sen meni tanymaı qaldyń ba, nege úndemeısiń, Maqsut?
Ol til qatpady. Bosaǵada turdy da qoıdy.
– Bir-birimizdi kórmegeli otyz jylǵa jýyq boldy, Maqsut.
Sen soǵysqa ketkende, men jıyrma segizde edim ǵoı.
Ol úndemedi».
Osy shaǵyn ǵana dıalogtan shyǵarmadaǵy oqıǵa jelisin ǵana emes, bas keıipkerdiń jan dúnıesi men onyń júreginde shemendelip qalǵan qaıǵysy men qasiretin túsinip, janyńyzdy muń baýraıdy. Sum soǵystyń aıaqtalǵanyna biraz jyldar ótse de, óziniń asyl jaryn óldige jorymaı, sol jaqqan oshaǵynyń otyn óshirmeı otyrǵan aıaýly ananyń qaıraty men muqalmas jigerine tánti bolasyz. Úbirli-shúbirli bolyp otyrǵan jalǵyz qyzynyń qolyna barmaı, «ózim ólgenshe Maqsuttyń shańyraǵyn qulatpaımyn» dep otyrǵan Hadıshanyń bolmysyn avtor kóńilińdi selt etkizer utymdy detaldar arqyly aıshyqty kórkemdegen. Qara shańyraq – halqymyz úshin óte qasıetti uǵym ekendigin qalamgerdiń astarlap aıtqan oıynan túsinesiz.
Sherhan Murtaza shyǵarma jelisin shırata túsý úshin aýyldaǵy aǵaıyn arasyndaǵy keıbir kózge kórine qoımaıtyn kórinister arqyly, keıipker beınesin nanymdy sýretteıdi. Budan qazaqy minezdi de kóresiz.
Myna bir úzindige zer salyńyz:
«Oı, aljyǵan basym, birdi aıtyp, birine ketkenim... Bári anaý Shalabaıdyń qyzy Kúláıdan shyqty ǵoı. Kúláı kúıeýimen kelip tústi. Aýyl bolyp jıyldyq. Kúıeý men Kúláı alyp kelgen qorjynnyń aýzyn ózim ashamyn ǵoı dep otyrǵanmyn. Ata jaǵynan alǵanda, menen jaqyn kimi bar Shalabaıdyń? Atalastan osy Maqsuttyń úıinen jaqyn eshkimi joq qoı, bile-bilse. Bilmedi. Aıdaladaǵy Aqshaı kempir ustady qorjynnyń aýzyn. Aqshaı kempirdiń búginde murnynan esekqurt túsedi. Shaly qasynda, úsh birdeı kelini qyzmetin istep tur. Shıfrlap segiz bólmeli úı saldyrǵan, balalarynyń bas-basynda motosıkli bar. Shalabaı, shirkin, seniń iniń, meniń qaınym ǵoı, qaıyn bolmaı qata qalǵyr, qorjyndy maǵan ustatýǵa jaramady».
Osyny oqyp otyryp, alaqandaı aýyldaǵy adamdardyń bolmysyn, qarym-qatynasyn, olardyń dúnıege degen kózqarasynan avtordyń sheberligi aıqyn kórinedi. Hadıshaǵa qaınysy Shalabaı men Aqshaı kempirdiń ersi qylyǵy qatty batady. Qaınysy jeńgesine qyzynan kelgen káde-joralǵy salǵan qorjynnyń aýzyn ashtyrmaı, ony búginde balalarynyń arqasynda bolyp-tolyp otyrǵan Aqshaı kempirge ashtyrady. Buǵan Hadısha qatty qorlanady. Tipti Aqshaı kempirdiń oǵan doldanyp aıtqan «qaqbas, qýbas» degen sózi súıeginen ótedi.
« – Áı, Aqshaı, – dedim men de. Qanym qaraıyp ketti. – Aldy-artymdy jalmap, jalmaýyz bolaıyn dep qudaıdan tilegen joqpyn, dedim. – Maqsut kóppen birge áskerge ketti. Seniń baıyń Quraqbas qusap áskerden qashyp, úsh jyl boıy taýda taǵy bop júrgen joq dedim. Qyzym Janat bolsa, turmysqa shyqty, qudaıǵa shúkir, qazir balaly-shaǵaly, – dedim. – О́zim bolsam, Maqsuttyń otyn óshirmeı, tútinin tútetip otyrmyn. «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da – ajaldy óledi». Kebenek kıgen, áıteýir, bir keledi. Maqsut úıden kebin kıip attanǵan joq qoı, – dedim. – Ony men semiz dep soıǵan joqpyn, etti dep satqan joqpyn, men qaıdan qaqbas bolamyn, – dedim».
Shyn máninde, týyndyda Hadısha obrazy qaı jaǵynan alsańyz da sheber somdalǵan. Avtor óz keıipkeri arqyly qansha qaıǵy-qasiret kórse de eshqashan jany qınalyp moıymaǵan qazaq analarynyń jıyntyq beınesin bederlegen. Bir jaǵynan, áńgimedegi oqıǵa keıipkerdiń túsi arqyly órbıdi.
« – Shynnan taǵy da tús pe? – dedi ózine-ózi. – Shynnan Maqsut bir til qatpady ma? – dedi ózine-ózi. Al shyndyǵynda, Hadısha Aqshaıdan kórgen qorlyǵyn aryz etip aıtqanda, sol túste Maqsut saı-súıegi syrqyrap egilip edi. Qanshama jubatý sózder aıtyp edi Hadıshaǵa. Biraq ólgenderdiń kózinen esh ýaqytta jas shyqpaıdy. О́lgenderdiń sózin tiriler esh ýaqytta esite almaıdy».
Qazaq ádebıetine shuraıly da shymyr jazylǵan týyndylarymen olja salǵan qabyrǵaly qalamger týraly asa kórnekti jazýshy Tahaýı Ahtanov: «Sherhan áńgimelerinde sarǵaıǵan saǵynysh ystyq pen sýyqtaı oqýshy júregin qaryp ótetin qýanysh pen kúıinish syzattaǵan úmit pen syzdaǵan muń sııaqty adam seziminiń nebir ıirimderi baıqalady» dep aıtqan eken.
Oıymyzdy jınaqtaı kelgende, Sherhan Murtaza shaǵyn bolsa da kótergen júgi aýyr «41-jylǵy kelinshek» atty áńgimesinde sum soǵystyń qasiretin tartqan jalǵyz Hadıshany ǵana emes, sol sekildi asyl jarlary qandy qyrǵynda erlikpen kóz jumǵan myńdaǵan qazaq áıelderiniń basyndaǵy aýyr qaıǵyny shynaıy beınelegen. Bir sózben aıtqanda, bul týyndyny kórkem sózben soǵystan eri oralmaǵan ardaqty analarǵa soǵylǵan eskertkish deýge bolady.