OSCE mıssııasy oń baǵalady

Jalpy saılaýdy EQYU bıýrosynyń demokratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyqtary jónindegi mıssııasy atynan elimizdiń ár óńirinde 300-ge jýyq baıqaýshy qadaǵalaǵany belgili. Mıssııa basshysynyń málimdeýinshe, daýys berý tıimdi uıymdastyrylyp, tutastaı alǵanda, rásimder saqtaldy. Al, saılaý ótkizý organdary saılaýshylarǵa buqaralyq aqparat quraldarynda keń kólemde aqparat berdi.

Buǵan qosa múmkindigi shekteýli adamdardyń saılaýǵa qatysýyna, saılaý ótkizý organdarynyń daýlardy sheshýiniń úderistik negizderine jáne ákimshilik sot óndirisin engizýge qatysty eleýli tehnıkalyq ózgerister bar ekeni de atalyp ótti.

Málimdemede aıtylǵandaı, Ortalyq saılaý komıssııasy (OSK) saılaýǵa daıyndyqty zańnamada belgilengen merzimde tıimdi júrgizdi. OSK tikeleı efırde ashyq otyrystar ótkizip, óz sheshimin qabyldanǵan kúni jarııalady.

DIAQB SBM ózi qatysqan tómengi deńgeıdegi komıssııalar úshin uıymdastyrylǵan oqý sabaqtaryn da oń baǵalady; komıssııa músheleri tájirıbeli, al komıssııalar jaqsy jabdyqtalǵan. OSK saılaýshylardy aqparattandyrý boıynsha qazaq jáne orys tilderinde jalpyulttyq jáne barsha jurtty qamtıtyn ınklıýzıvti aqparattyq naýqan júrgizdi. Ártúrli múgedektigi bar adamdardyń qoljetimdiligin jeńildetken birqatar shara rızashylyqpen qabyldandy.

Saılaýshylar tizimderi jurt­shylyqqa qoljetimdi boldy. DIAQB SBM-men áńgimelesýshiler saılaýshylar tizimderiniń dáldigine qatysty eleýli alańdaýshylyq bil­dirmedi. Tirkelgen kandıdattardyń esh­qaı­sysy jınalystar bostandyǵyna qatysty alańdaýshylyq bildirgen joq. Kóp ret tańdaý jasaýǵa jol bermeý úshin alǵash ret elektrondyq úkimet portaly arqyly saılaýshylardyń tirkelý mártebesin tekserý qajet boldy.

Sonymen qatar saılaý úderisin uıymdastyrýǵa áıelder qaýymynyń keńinen tartylǵany, sonyń ishinde sot júıesinde, aýdandyq jáne oblystyq sottarda, tómengi saılaý organdarynda kóbirek qamtylǵany, baıqaý júrgizilgen saılaý ýchaskelerinde ýchaskelik saılaý komıssııasy (ÝSK) músheleriniń basym kópshiligi áıelder bolǵany, sonyń ishinde tóraǵa mindetin atqarǵany da aıtylyp ótti.

DIAQB qadaǵalaǵan barlyq buqa­ralyq aqparat quraly jańalyqtarda saı­laý naýqanyn teńdeı kórsetý týraly zań erejelerin saqtaǵany da atap kór­setildi.

Kandıdattarǵa memlekettik bıýdjet esebinen efır ýaqyty men baspa alańy­nyń teń úlesi berildi. Monıtorıngke alynǵan 578 buqaralyq aqparat quralynda teń jazyp-kórsetý prınsıpi saqtaldy. Monıtorıng júrgizilgen tele­vızııalyq stansalar ádette ózderiniń jańalyqtar baǵdarlamalarynda saılaý dodasyna qatysýshylardyń qyzmetin kórsetý úshin birdeı kólemdegi efır ýaqytyn qamtamasyz etý jónindegi mindettemelerin oryndady. Kóptegen arnada jańalyqtar sýrdoaýdarmamen kórsetildi. Zańnamada daýlardy saılaý ótkizý organdary men sottardyń sheshýi qa­rastyrylǵan, sondaı-aq aqylǵa qo­nymdy merzimder belgilengen. Oń ózgeris retinde jýyrda qabyldanǵan sot tóreligin sıfrlan­dyrý bastamalary shaǵymdardy qaraý úde­risin jeńildetip, memlekettik organ­dardyń den qoıý qabiletin arttyrǵanyn aıtýǵa bolady. Múgedektigi bar adamdardyń saı­laýǵa qatysýyna, saılaý ótkizý organ­darynyń daýlardy sheshýiniń úderistik negizderine jáne ákimshilik sot óndirisin engizýge qatysty aıtarlyqtaı oń qa­damdar jasalǵan. OSK saılaýǵa daıyndyqty tıimdi jáne zańda belgilengen merzimde júrgizdi. OSK turaqty túrde tikeleı efırde baıqaýshylar, BAQ ókilderi jáne partııalardyń senimdi ókilderi qatysqan ashyq otyrystardy, al sodan keıin baspasóz brıfıngterin ótkizdi. Sheshimder qabyldanǵan kúni onlaın jarııalanǵany – quptarlyq jaıt. Tómen turǵan komıssııalardyń músheleri tájirıbeli boldy, komıssııalar jaqsy jabdyqtalǵan jáne óz jumystaryn tıimdi júrgizdi. DIAQB saılaýdy baqylaý mıssııasy (SBM) baıqaǵan oqý sabaqtaryn beınerolıkter men ınteraktıvti róldik oıyndarmen tolyqtyrylǵan aqparatty, jan-jaqty jáne ınnovasııalyq sabaqtar dep baǵalady. OSK sondaı-aq DIAQB-nyń burynǵy usynymdaryna sáıkes daýys sanaý rásimderi týraly paıdalanýshyǵa yńǵaıly broshıýra shyǵardy.

Mıssııa atap ótken taǵy bir másele – múgedektigi bar adamdardyń saılaý úderisine qatysýyna jan-jaqty jaǵdaı jasalýy.

Málimdemede kórsetilgendeı, OSK óńirlik kommersııalyq emes uıym­dardyń ókilderimen birlesip, múge­dektigi bar adamdardyń saılaý úderisine qoljetimdiligin jáne qatysýyn arttyrý boıynsha birqatar bastamany qolǵa aldy. OSK otyrystarynyń tikeleı translıasııalary jáne saılaýshylarǵa arnalǵan aqparattyq beınerolıkter sýrdoaýdarmamen kórsetildi. OSK sondaı-aq tómen turǵan saılaý komıs­sııa­laryna osy taqyryp boıynsha ar­naý­ly sessııalar men semınarlar ótkizdi jáne ÝSK múshelerine múgedektigi bar adam­darǵa saılaý kúni qalaı tıim­di kómek kórsetý týraly naqty usy­nym­dar ázirledi. Sondaı-aq júrip-tu­rýy shek­teýli saılaýshylardyń saılaý ýchas­kelerine kedergisiz qol jetkizýin jáne kózi nashar kóretin saılaýshylar úshin Braıl blankilerin berýdi qam­ta­masyz etti.

DIAQB SBM saılaý naýqany aıasynda baıqaý júrgizilgen úgit-nası­hat alańdarynyń jartysynan kóbi fızıkalyq múmkindigi shekteýli adamdar úshin qoljetimdi boldy. Saılaý naýqanynyń sıpaty onlaın da, betpe-bet te oń nemese beıtarap boldy. DIAQB SBM saılaý naýqany kezinde ulttyq azshylyqtarǵa qatysty qandaı da bir kemsitýshilik rıtorıkasyn habarlaǵan da, baıqaǵan da joq. OSK keshendi veb-saıt júrgizedi jáne saılaýshylarǵa qazaq jáne orys tilderinde keńinen aqparattyq baǵdarlama júrgizdi. Saılaý naýqany bastalǵannan beri saılaýshylardy saılaý kúni týraly habardar etetin jáne saılaýǵa qatysýdy yntalandyratyn birqatar aqparattyq beınerolık ártúrli BAQ arqyly taratyldy nemese habarlamalar arqyly, negizinen, OSK Telegram-arnasynda taratyldy. Kóptegen ÝSK DIAQB SBM uzaq merzimdi baıqaýshylaryna saılaý kúni men saılaý ýchaskesiniń nómiri kórsetilip basyp shyǵarylǵan shaqyrýlardy saılaýshylarǵa berý úshin úı-úıdi aralaǵandary týraly habarlady. Kóp ret daýys berýge jol bermeý maqsatynda alǵashqy shara retinde ÝSK saılaý kúni saılaýshylar tizimine qosylǵan barlyq saılaýshynyń tirkelý mártebesin elektrondy úkimet portaly arqyly tekserýge mindetti boldy.

Mıssııa «Saılaý týraly» Zań men ­Ákimshilik rásimdik-úderistik kodeks­te saılaýǵa baılanysty daýlardy sheshýdiń aqylǵa qonymdy merzimderi belgilengenine de jekeleı toqtaldy.

Málimdemede kórsetilgendeı, sońǵy jyldary zańnamaǵa sıfrlandyrýdyń eleýli bastamalary engizildi, sonyń ishinde saılaý ótkizý organdaryna, quqyq qorǵaý organdaryna jáne sot­tarǵa saılaýǵa qatysty shaǵymdardy ji­berýge arnalǵan onlaın portaldy qurý bar. DIAQB SBM-men barlyq áńgi­melesýshi bul shaǵym berý rásimin aıtar­lyqtaı jeńildetkenin jáne memle­kettik organdardyń den qoıýyn arttyr­ǵanyn atap ótti. Sot otyrystary kópshilik úshin ashyq boldy. Saılaý kúni boıy OSK daýys berý barysy, sonyń ishinde saılaýshylardyń qatysýy týra­ly jańartylǵan aqparatty bólisti.

Tutastaı alǵanda, mıssııanyń baǵa­laýynsha, saılaý tynysh jaǵdaıda ótti. SBM baıqaýshylary 1 131 baıqaýdyń 95 paıyzynda daýys berý úderisin oń baǵalady.