XVIII ǵasyrdaǵy ádebıetimizdiń iri ókilderiniń biri – Shal (Tileýke) Qulekeuly. Búginge jetken murasyn salmaqtaǵan zertteýshiler aqyndy Buqar jyraýdan keıingi jampozdardyń biri ekenin aıtady.
«Túsedi óleń dese qaıǵy-sherim,
Shyǵady aıqaılasam ashy terim.
Basylmas aýyzymdy ashqan,
men bir kórik,
Barady yqylasyńa kóńilim erip»,
dep jyrlap ótken Shal aqynnyń óleńderinde ózi ómir súrgen zamandaǵy ádiletsizdik, teńsizdik, adam, qoǵamdyq qatynastar jónindegi kózqarastary anyq kórinedi. Aqynnyń shyǵarmalarynan halyq júregine jol tapqan, el-jurtyna jaqyn poezııany anyq ańǵarasyz.
«Ashý – dushpan bolǵanda,
nəpsi – jaýyń,
Aqyl – turǵan aldyńda asqar taýyń.
Júrekke ashý kelip tolǵan shaqta,
Deneńniń bile almassyń aýrý-saýyn.
Oılasań myń bir pəle tilden týǵan,
Sheshender top ishinde tildi býǵan.
Bir adam qatelikpen sóz sóılese,
Jabylyp myń bir pəle sony qýǵan»,
degen aqynnyń óz ortasyndaǵy adamı qarym-qatynastyń álsireýine adam bolmysyndaǵy jaǵymsyz qylyqtardyń áser etetinin óleńmen órnekteı otyryp jetkizýi tyńdaýshyny beıjaı qaldyrmaıdy. Aqyn nápsini jaý, ashýdy dushpanǵa teńeıdi. Ashý júrekti kirletetinin, orynsyz sóz basqa qıyndyq ákeletinin aıtady. Túsinikti jaıt, biraq osyny aqyn kelisti uıqaspen, sheber kestelengen óleń joldarymen jetkizgen. Sondaı-aq aqyn sabyr saqtaý, tilge abaı bolý musylmanshylyqtyń basty sharty ekenin meńzeıdi.
Jalpy, Shal aqynnyń ıslam dininen mol habary bar, dinı saýatty, ózi de osy joldy ómirlik ustanym etken adam bolǵanyn týyndylarynan qıyndyqsyz baıqaýǵa bolady.
«Iman – qoı, aqyl – qoıshy, nəpsi – bóri,
Bórige qoı aldyrmas erdiń eri,
Taıaqty qatty ustap qoıshy tursa,
Jolamas eshbir pəle shaıtan-peri...
Jarlyǵy eki bolmas haq qudaıym,
Janynda serigi joq taq qudaıym,
Janymdy alsań, qudaıa, ımanmen al,
Shaıtannyń qazasynan qaq, qudaıym». Bul shanshylyp túsken shýmaqtardan Qudaıdyń jalǵyz ekenine, onyń jarlyǵy buljymaı oryndalatynyna senimi berik, baqıǵa ımanyn serik etip attanýdy maqsat etken, shaıtannyń azǵyrýynan shyn saqtanǵan ımandy adamnyń sózi.
Aqynnyń óleńderine ózek bolǵan ǵıbratty sózder, fılosofııalyq tereń tujyrymdar, jaqsy men jaman, asyl men jasyq, adam ómiriniń qaltarysy men bultarysy jónindegi tolǵamdar janyńdy baıytady. Ásirese, aqynnyń jastyq pen kárilik, balalyq pen qarttyq kezeńderdi sıpattaǵan tereń mazmundy paıymdary adam ómiriniń ár belesin aınytpaı sýretteıdi. Máselen, aqyn myna tómendegi
«On bestegi jasym-aı,
Jarǵa oınaǵan laqtaı,
Jıyrmadaǵy jasym-aı,
Kólge bitken quraqtaı,
Otyzdaǵy jasym-aı,
Taýdan aqqan bulaqtaı.
Qyryqtaǵy jasym-aı,
Qyrymdaǵyǵa kóz salǵan,
Baılaýly turǵan qur attaı»,
degen aqyn qyryqqa deıingi ómirdi qyzýy mol shaqqa, elýdi qaıta kóshken elge, alpysty qońyr salqyn kúnge, jetpisti qarańǵy tuman túnge, seksendi qazýly turǵan orǵa, toqsandy kórge, ólim aldyndaǵy sátke teńeıdi. Osylaısha qyzyl túlkideı qyzyqtyryp kelip, ýaqyty kelgende qoldan sýsyp shyǵyp keter ómirdiń baıansyzdyǵyn tápsirleıdi.
Shal aqynnyń ǵıbratqa toly, shıyrshyq atyp turǵan shyǵarmalaryn aqyldyń keni dese bolǵandaı. Adamı qasıet, ar-ujdan, namys jáne basqa da taqyryptardy qozǵaǵan aqynnyń jaqsylyqqa úndep, jamandyqtan jırenýge shaqyrǵan izgi oılary qazaqtyń murasy. Osynaý mura qazaq halqy turǵanda mán-mańyzyn joımaıdy.
«...Qaıǵy oılaǵan jigittiń
Keń dúnıesi tarmen teń,
Ýaıymshyl adamnyń
Aldy tuıyq jarmen teń,
Jetesi jaman bozbala
Toqsandaǵy shalmen teń.
Jaqsynyń aıtqan aqyly
Qazýly sara jolmen teń,
Jamanǵa aıtqan aqylyń
Aǵyp ketken selmen teń...».
Shal Qulekeuly syndy jaqsylardyń sózine zeıin qoıaıyq. Olardyń aıtqan aqylyn qur bosqa aǵyp ketken sel etpeıik.