Aqyn Muzafar Álimbaevtyń áıgili jyryna arqaý bolǵan «Maraldy» ataýy keleshekte Pavlodar aýdanyna berilýi múmkin. Bul – aýdan halqynyń erik-jigerinen týǵan, tarıhı derekterge negizdelip jasalǵan usynys. Jergilikti ólketanýshylar keńes ókimetine deıin ólkede Maraldy bolysy bolǵan. Qazirgi aýdanǵa qarasty aýmaqtyń 60 paıyzy sol tusta bolystyqtyń quramyna engen deıdi.
Pavlodar – oblys ortalyǵynyń dál irgesinde oryn tepken aýdan. Bıyl qurylǵanyna 95 jyl tolady. Sýarmaly jerleriniń moldyǵymen, kúzde tutas aımaqtyń halqyn asyraýǵa jetetindeı asta-tók kartop berýimen erekshelenetin berekeli óńir. Keıingi ýaqytta jergilikti belsendi azamattar men ólketanýshylar aýdannyń ataýyn ózgertýge qatysty usynystaryn jıi bildire bastady. Statıstıkalyq derekter munda keıingi jyldary qazaqtyń úlesi artqanyn dáleldep otyr. О́zge ulttyń kóńiline qarap, qabaǵyn baǵatyn zaman áldeqashan ótken. Qoǵam ókilderi óz usynystaryn aýdan basshysyna jetkizip, kópshiliktiń qoldaýymen Pavlodarǵa tarıhı ataýyn qaıtarýdy bıik maqsat etip ustap otyr. Negizi Pavlodar aýdanynyń ataýyn ózgertý týraly máseleni alǵashqylardyń bolyp qozǵaǵan osy óńirdiń belsendi azamaty, qazirgi ýaqytta aýdandyq qoǵamdyq keńestiń jáne jergilikti «Qazaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy Baqytbek Batkeev edi. Ol osydan 5 jyl buryn sol kezdegi aýdan ákimi A.Babenkoǵa resmı hat joldap, usynysyn naqty derekterge súıene otyryp jetkizgen-tuǵyn. Alaıda memlekettik organdardaǵy jaýapty azamattardyń ózge mekemelerge aýysyp ketýine oraı, bul is aıaqsyz qaldy. Endi, mine, aýdannyń 95 jyldyq mereıtoıy qarsańynda tarıhı turǵydan jańarýdyń ońtaıly sáti kelip turǵandaı.
– Pavlodar aýdanynyń ataýyn ózgertýge tolyq negiz bar. О́zińiz oılap qarańyzshy, óńirde Pavlodar oblysy, Pavlodar qalasy, Pavlodar aýdany, Pavlodar aýyly degen ataýlar bar. Bular ıdeologııalyq turǵydan eskirýmen qatar, bir ákimshilik aýmaqta ornalasqan. Aýdandaǵy halyqtyń denin ózimizdiń qazaqtar qurap otyr. Kezinde Muzaǵań jyrlaǵan «Maraldy» kóliniń jartysy bizdiń aýdannyń enshisinde. Ári ol aýmaq buryn Maraldy okrýgi atalyp, bertin Shaqat okrýgi quramyna engen. Biraq Maraldy aýyly saqtalyp qaldy. Ol kezinde Maraldy bolysynyń ortalyǵy bolǵanyn tarıhı derekter rastaıdy. 1870 jyly ólkede Maraldy bolysy qurylǵanda onyń 60 paıyzy qazirgi bizdiń aýdannyń aýmaǵynda ornalasypty. Bul málimetter 1893-1897 jyldary osy ólkeni zerttegen F.Sherbına bastaǵan ekspedısııa qujattarynan jáne sol kezdegi kartalardan alynǵan. Álgindeı derekterge súıene otyryp, tarıhshy, ólketanýshy, aqsaqaldarmen aqyldasa kele, osyndaı usynys jasadym. Jer-sý ataýlaryn jaqsy biletin ólketanýshylar Habzat Baýjanov pen Dáýren Aıashınov bul usynysty tolyq qoldaıtyndaryn aıtyp, maquldady. Usynysymyzdy aýdan basshysy N.Dychko da jyly qabyldaıdy degen oıdamyn, – deıdi B.Batkeev.
Pavlodar aýdanynda tarıhy 150-200 jyldan ary ketetin aýyldar bar. Zarıa, Iаmyshev sekildi keńsharlar tyń ıgerý jyldarynan keıin qurylǵanymen, ol jerlerde oǵan deıin de el qonystanǵan. Mysal úshin Zarıa aýyldyq okrýginiń Jertumsyq eldi mekeni byltyr 175 jyldyǵyn atap ótti. 1955 jyly Ǵylym akademııasynyń arheologteri aýmaqta qazba jumystaryn júrgizip, Podstepka men Dolgoe aýyldarynyń arasyndaǵy eski qorymnan Saq dáýirine tıesili batyrdyń múrdesin tapqan. Arheologterdiń zertteýine súıensek, batyrdyń saýyt-saımany, kıim-keshegi jáne er-turmandarynan zergerlik ónerdiń sol kezdiń ózinde joǵary deńgeıde damyǵanyn baıqaýǵa bolady. Kónekóz qarııalar bul aımaq kezinde Zerger eli atalǵanyn da aıtady. Odan bólek 250 jyldyq tarıhy bar Qaratoǵaıda erterekte 200 úıden turatyn aýyl jáne 200 bala oqıtyn medrese bolǵan. Al Olgınka aýylynyń tarıhı ataýy Basqudyq.
О́lketanýshy Dáýren Aıashınovke habarlasqanymyzda, ol HIH ǵasyrda bul ólkege sámek rýlarynyń jıi qonystana bastaýymen 1820 jyly Básentıin-Sámek bolysy qurylǵanyn jetkizdi. Al arada 50 jyl ótkende ol Maraldy bolysy dep atalady. Keıinirek Básentıinniń biraz aýyldary men qypshaqtyń Qosaıdar bolysy basyn qurap, Uryq bolysy qurylady. Basqudyq bolysy da 1898 jylǵa deıin Maraldy bolysynyń quramynda bolǵany málim. Qazirgi Keńes, Zarıa, Kemeńger, Shaqat, Efremovka, Olgınka aýyldyq okrýgteriniń jerleri Maraldy quramynda bolypty. Ol arhıvten alynǵan, 1893 jyly jasalǵan kartada kórsetilgen. Sondyqtan tarıhı derekter men jer ataýlary bul usynystyń tolyq negizdi ekenin aıǵaqtap tur.
Aıtysker aqyn, ólketanýshy Beıbit Bójen de bul usynys jerde qalmaýy kerek dep esepteıdi. «Ádemi de kóńilge qonymdy ataý. Maraldy burynǵy Sámek-Básentıin bolysy, keıin Maraldy bolysy ataldy. Bul jerdi ejelden qazaqtar jaılaǵan. Keıin qarashekpendiler, pereselender kelgen. О́zge ult ókilderiniń salmaǵy basqan soń, tarıhı ataýlar da umytylǵan. Endi ol ataýlar qaıtarylýy kerek», deıdi ol.
Maraldy aýylyna kezinde dırektor bolǵan, aýdannyń Qurmetti azamaty Tólegen Imanalıev aqsaqal men Maraldy aýylynyń baıyrǵy turǵyny Qazı Shegebaev ta bul usynysty tolyq qoldap otyr. El-jurt úshin tutas aýdannyń Maraldy atalýy úlken mártebe ǵana emes, urpaǵymyz úshin úlgi-ónege dep sanaıdy. О́ńirdiń mereıtoıy qarsańynda bul óreli bastama ońymen júzege asyp ketse, halyq úshin zor qýanysh bolatynyn jetkizdi.
Osylaısha, jergilikti jurt pen qoǵam ókilderi tarıhı jáne mádenı-rýhanı turǵydan Maraldy ataýy ábden laıyqty degen túıinge kelip otyr. Pavlodar – ıdeologııalyq turǵydan eskirgen, otarlyq júıeni eske salatyn ataý, jer-sý ataýlaryn aýystyrý áýelgi kezekte memlekettik saıasat, ulttyq ıdeologııa aıasynda júrgizilýge tıis dep esepteıdi kópshilik.
Pavlodar oblysy,
Pavlodar aýdany