О́ris tarylsa, óńir ál-aýqaty qalaı ósedi?

Ertis-Baıan óńirinde halyq sırek qonystanǵanyna qara­mastan jaıylym jerler máse­lesi keıingi ýaqytta ózekti bola túsken. Buǵan negizgi sebep – dándi daqyl ósiriletin tanap­tardyń ulǵaıýy. Jyl saıyn ósimdik sharýashylyǵyndaǵy sýarmaly, aýyspaly jerlerdiń kóbeıýi týraly tapsyrma óz deńgeıinde júzege asyp keledi. Deı turǵanmen, soltústiktegi aýyldardyń barlyǵy daqyl egip, bıdaı men kartop satyp kúneltedi deýge kelmeıdi. Jeke aýlasynda júzdegen mal ustaıtyn, ala jazdaı sıyr saýyp, qurt-irimshikten túsken tabysqa kúneltip otyr­ǵandar da barshylyq. Al túlik basynyń ósýi men qosalqy sha­rýa­shylyqtardyń keńeıýi óristerdiń tarylýyna soqtyryp otyr.

Tórt túlik jyly qora­da usta­latyn qysqa ýaqytta biline qoı­maǵanymen, kóktem týa eldi me­ken­derdiń aınalasy­nyń barlyǵy jeke sharýashy­lyq­tardyń ıeligine ótip ketkenin jergilikti halyq sezine bas­taıdy. Aınala jaıqalǵan egin, tórt túlik tuıaǵyn qıys bassa, bireý­diń bıdaıyn taptap ketýi aıaq astynan. Sondyqtan aýyldarda mal basyn kóbeıte almaı otyrǵandar kóp.

Byltyr Memleket basshysy­nyń tap­syrmasy boıynsha qalalar men aý­dandardyń ákimdikteri jer­lerdi túgendep shyqty. Sóıtip, 36 eldi mekende 282 myń gektar mal óri­si jetpeıtini anyq bolǵan. Ha­lyq­tyń muqtajdyǵyn eskere oty­ryp, 111,8 myń gektar jer qaı­taryl­dy. Onyń ústine 51,8 myń gektar alqap­ta jeke aýlalar mal jaıýy úshin aýyldyq okrýg ákim­deri men aýylsharýa­shylyq óni­min óndi­rýshi­ler arasynda 56 me­morandým jasa­lypty. Osylaı­sha, máseleniń salmaǵy biraz jeńil­degendeı bolyp kóringen.

– Byltyr Aqsý qalasynyń aýyldyq aımaǵy boıynsha 17 myń gektar, Ekibastuz qalasy boıyn­sha – 126,1 myń, Aqtoǵaı aýdanynda – 13,7 myń, Baıanaýyl aýda­nynda – 24 myń, Tereńkól aýdanynda – 16,9 myń, Maı aýdanynda 93,4 myń gektar jerler memleket menshigine qaıtarylǵan. Biraq óńir boıynsha qaıtarylǵan jalpy kólemi 111,8 myń gektar­dyń 67,2 myń gektary ǵana eldi meken­derdiń (aýyldardyń) mańyn­da ornalasqan. Kórip otyrǵany­myzdaı, shalǵaıdaǵy kóp jerler paıdalanýsyz uzaq turyp qalǵan. Al aýyldar mańyndaǵy jerler kóbine-kóp ıgerilgen. Qaıtarylǵan ýchaskelerdiń jaıylymǵa jaramsyz dep tanylǵany joq, barlyq jer ýchaskesi aýyl sharýashylyǵy aınalymyna qaıta tartylatyn bolady, – deıdi Pavlodar oblysy jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Murat Hamıtov.

Búgingi tańda qalalar men aýdan­dardyń arnaıy jer qor­laryn­da shamamen 480 myń gektar ja­ıylym bar. Al Pavlodar, Ýspen, Sharbaqty, Aqqýly aýdandarynda bos jaıylymdar múlde joq. О́ńir boıynsha bıyl 139 myń gektar jaıylym jetispeıtini málim bolyp otyr.

Aınalasynyń barlyǵy baý-baqsha men egistikke toly Pav­­lodar aýdanynda mal óris­teri­niń tapshylyǵy jergilikti turǵyn­dardyń bas aýrýyna aınalǵan. Aýdan turǵyny Qusaıyn Jeńisov egin sharýashylyǵynyń qarqyndy damýy mal ustaýǵa kedergi eke­nin aıtady. Balalarymen birge ata­kásipti jandandyrý úshin bıyl «Aýyl amanaty» jobasy aıasynda mal satyp alýǵa yntalanyp otyr eken. Alaıda jaıylym tap­shy­­lyǵy bul josparyn tolyq júzege asyrýǵa múmkindik bermeıtinin ishi sezedi. Sondyqtan bolashaqta jaıylym jerleri mol ózge aýdannan sharýashylyq quryp kórem be degen úmiti zor.

Aýdan basshysy Nıkolaı Dych­konyń aqparynsha, byltyr eldi mekenderdiń paıdasyna nebári 465 gektar ǵana jaıy­lym qaıtarylypty. Al bıyl sha­­ma­­men 2 myń gektar alynady de­gen jospar tur. Biraq jer­gilik­­ti halyq mal óris­teri­niń asa ke­ńeıe qoıatynyna sengisi joq. Aı­tý­­­laryn­­sha, jaıylymdar men shabyn­dyq­tar kó­bine eldi me­ken­derden shalǵaı jer­ler­de, mal tuıaǵy basa qoımaıtyn aýmaq­­tar­­dan usynylady. Mundaı tıimsiz jaıy­lym­dar jalpy statıstıkany jaq­sart­qa­nymen, shyn máninde turǵyndarǵa ákelgen paıdasy joq.

Mundaı máseleniń baryn Te­reń­­kól aýylynyń turǵyny Gúl­­nar Jaıabaeva da jetkizdi. Jer­gi­­lik­ti ga­zette eńbek etetin jýr­na­lıst ja­ıy­lym tapshylyǵy jónin­de sha­ǵym aıtyp keletinder qatary keıin­gi jyl­dary kóp ekenin tilge tıek etti.

– О́zge aýyldardy qoıyp, aýdan orta­ly­ǵynyń ózinde bálenbeı gektar jer jet­peı­tinin bilemiz. Jer daýyna qatys­ty jaıt­tar­dan jıi estıtinimiz, jaǵdaıy kel­gen­­der kezinde myńdaǵan gektar jer­ler­di alyp tastap, ózderi qalaǵa kóship ketken. Álgin­deı jerlerdiń kóbi ıgerilmegen. Ákim­­d­­ikter ondaı jerlerge kóbine tıise almaı­dy. Sebebi qujaty túp-túgel du­rys. Ne elge paıdasy joq, ne egin egilmeıtin mun­daı jerler ha­lyqtyń muqtajdyǵy úshin qaı­ta­rylýy kerek dep esepteımiz. Mun­­daı másele Baıqonys, Berego­voı aýyl­dyq okrýg­terinde de qalyptasyp otyr, – deıdi ol.

Tereńkól aýdandyq jer qaty­nas­tary bóliminiń bas mamany Nazgúl Ál­deshova­nyń aıtýyna qaraǵanda, tek byl­tyr óńir boıynsha 11 myń gektar jer qaı­­tary­lypty. Olardyń 9,8 myń gektary eldi mekenderge jaqyn ornalasqan. Qazir­gi kúni Vernenka, Baıqonys, Kalınov­ka, Tereń­kól, Beregovoı aýyldyq okrýg­terin­de jetis­p­eýshilik bar. Bir ǵana Tereńkóldiń halqy­na 15,3 myń gektar jaıylym qajet. Jal­py, aýdan boıynsha 230,8 myń ga jaıy­lymdyq jer bar bolsa, onyń 107,2 myńy jeke sharýa­shylyqtarǵa bekitip beril­gen. Aýdan boıynsha 16 jer paıda­laný­­shymen 20,1 myń ga alańda aýyl sharýa­shylyǵy janýarlaryn jaıý úshin memo­ran­dýmdar jasalǵanyna oraı jaıylym tap­shylyǵy joq dep sendirdi bólim basshysy.

Aýyldyq okrýgtiń ákimi Juma­baı Qusanovtan surap bilge­ni­mizdeı, Baıqonysta 4 myńǵa jýyq qara mal ustalady. Munda 2 myń gektardaı ja­ıylym tapshy. Aýyldar mańyndaǵy ýchaskelerge «Lysov», «Alekparov», «Týlenov», «Orynbaev» jáne ózge de sharýashylyqtar bıdaı men kúnbaǵys egedi. Bul sýbektiler aınalymdaǵy jerlerin óris úshin bere qoıýy neǵaıbil. Degenmen jergilikti tur­­ǵyndardyń tilegin eskerip, Ádilbek Temir­­baev degen azamat biraz jerin ortaq jaıy­lym úshin paıdalanýǵa usynypty. Osyn­daı túsinistik tanytatyn qamqor jan­dardyń arqasynda másele sheshilip keledi.

Al Aqsý qalasynyń aýyl­dyq aıma­ǵynda byltyr Qoldau sıfr­lyq platformasyna sáı­kes 59,6 myń gektar paı­dala­nyl­maıtyn jer ýchaske­leri anyq­talypty. Onyń 16,9 myńy memleket menshigine qaıtaryl­sa, taǵy 36,6 myń gektardy mem­lekettik organdardyń esker­týinen soń jer ıeleri paı­da­lanýǵa kirisken. Dostyq, Ev­genev­ka jáne taǵy birneshe aýyl ma­ńynda jaıylymdyq jerler jetis­peıtinin eskere otyryp, bıyl shamamen 25 myń gektar jer memleket menshigine ótedi degen jospar bar.

M.Hamıtovtyń sózinshe, bú­gin­gi tańda jaıylymmen qatar, shabyndyqtarǵa qatysty da másele qalyptasyp otyr. Mysal úshin, Ýspen, Sharbaqty, Baıanaýyl, Jelezın, Aqqýly aýdandarynda jáne Pavlodar qalasynyń mańyndaǵy aýyldarda bos shabyndyq alqaptary joqtyń qasy. Pavlodar oblysy boıynsha jaıylymdardyń jalpy aýdany – 8 mln 303 myń, shabyndyqtardyń aýmaǵy 302 myń gektardy quraı­dy desek, onyń ishinde jer paıda­laný­shylarǵa (JShS, ShQ, FQ, jeke tulǵalar) 4,9 mln gektary jaıylym, 175 myńy shabyndyq retinde bekitilgen. Iаǵnı mal sha­rýashylyǵy úshin jaramdy jer­ler­diń basym bóligin sharýa­shy­lyqtar ıelenip otyr. Bul sta­tıs­tıkanyń ózi-aq jeke aýla­lar­dyń tolyqqandy damýyna múmkindik bermeıtinin ańǵartsa kerek. Jańadan sharýashylyq qurǵysy keletinder bos jer taba almaı álekke túsedi. Olardyń jobalary konkýrstyq komıssııalardan utyp shyǵýy da neǵaıbil. Sebebi álgindeı komıssııalar zań boıynsha jerde burynnan eńbek etip kele jatqan sharýalarǵa ba­sym­dyq berýi tıistigi sońǵy zań­na­malyq ózgeristerde kórsetilgen.

Statıstıkaǵa den qoısaq, osydan bes jyl buryn oblystyń jeke aýlalarynda ustalatyn mal sany 832,3 myń bas­ty qurasa, 2022 jyly ol 896,3 myńǵa jetken. Al óńirdiń jer qory kerisinshe 4 mln 116,5 myń gektardan 2 mln 565,4 myń gektarǵa deıin azaıǵan.

– Sondyqtan jaıylymdardyń jetis­peýshiligi máselesin basqadaı joldarmen sheshý kerek. Jeke aýlalarda aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn ustaýǵa shekteý qoıý kerek dep oılaımyz. Qazirgi kúni jeke úılerdegi mal basy 50 nemese odan da kóp bastan asatyn faktiler bar. Bul eldi mekenderdiń aınalasyndaǵy jaıylymdardy utymsyz paıdalanýǵa, júkteme normalaryn, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn ustaý bo­ıynsha sanıtarlyq normalaryn buzýǵa ákeledi. Halyqtyń mal basyn kóbeıtý máselesin sheshý úshin «Jeke aýla týraly» Zań qabyldaý qajet, – dep sanaıdy Murat Qabyljaparuly.

Basqarma basshysy bıyl oblys bo­ıynsha 380 myń gektar jerdi memleket menshigine qaıtarý josparda turǵanyn, alaıda aýyldarda belgili bir shekteýler engizbeı tapshylyq máselesi túbegeıli sheshilmeıtinin aıtady.

«Jaıylymdar týraly» QR Zańynyń 15-babynda: «Kentter men aýyldyq eldi mekender aýmaǵynyń sheginde ornalasqan, memlekettik menshiktegi jaıylym­dar aýyl sharýashylyǵy janýar­larynyń analyq (saýyn) mal basyn kútip-baǵý boıyn­sha jer­­gilikti halyqtyń qajetti­lik­terin qanaǵattandyrý úshin beri­ledi», dep jazylǵan. Eger aýyl­daǵy jurttyń qolyndaǵy saýyn malyn ǵana esepke alar bol­saq, qol­danystaǵy jaıylym­dar barlyq normatıvke syıyp ke­ter edi. Al shyn máninde, halyq ortaq ja­ıy­lymdarda jeke aýla­laryn­daǵy barlyq mal túrin jaıa­dy. Sondyqtan okrýgtiń shalǵaı ýchaskelerinde jáne aýdannyń ózge (dala) okrýgterinde iri qaranyń ur­ǵa­shysynan basqa mal túrlerin jaıý­ǵa zań júzinde ruqsat berilýi ke­rek. Ekinshiden, memleket men­shi­gi­ne qaıtarylǵan aýmaqtar esebi­­nen shalǵaıdaǵy jaıylym ýchas­­ke­­lerin berý nemese rezervke qoıý qajet.

Taǵy bir eskeretin jaıt, Eki­bas­tuz ben Maı aýdandary bo­ıyn­sha byltyr 200 myń gektardan asa bos jer qaıtarylǵanymen, olardyń basym bóligi búginde paıdalanýsyz jatyr. Sebebi ol aýmaqtarda eldi mekender sırek. Halyq az turatyn mundaı óńirlerde kóshi-qon baǵdarlamasy aıasynda mal baqqysy keletin azamattardy qonystandyrsa abzal. Jer paıdalanýdyń teńgerimin buzatyn olqylyqtar jergilikti komıssııalarmen eskerilip, oblysqa olardy ıgerý boıynsha usynystar jasalýǵa tıis dep esepteımiz.

Atap óterligi, óńirde jer komıssııalary músheleriniń jeń ushynan jalǵasyp, shóbi shúıgin shabyndyqtardy tamyr-tanystaryna úlestirý faktileri de tyıylmaı tur. Byltyr osyndaı birneshe derek tirkelgen. Komıssııa otyrystarynyń barlyǵy beınejazba efırlerimen qamtylyp, keıin ınternet resýrstaryna júk­telýge tıistigi týraly talap durys oryn­dalmaıdy. Oblys ákimi Asa­ıyn Baıhanov jýyqta jaýapty organ­darǵa komıssııalarǵa múshe aza­mat­tardyń biliktiligin kóterý­di tap­syrdy. Jeke aýlalar­da tórt túlik­tiń sany jyl saıyn ósip kele jat­qanyn eskersek, taıaý arada óris­terge qatysty túıt­kil odan ári kúr­delene túsetini anyq. Son­dyq­­tan má­selege basqa qyry­nan úńilip, j­ańasha sheshimder qabyl­danýy kerek.

Pavlodar oblysy