Álem jáne áleýmettik jeli: Qazaq jastary qaı órede?

Qazir áleýmettik jeli adam­nyń ishki suranysyn aqparattyq turǵydan tolyq qamtamasyz etip otyr. Eshkim álemdik úrdisten tys qalyp jatqan joq. «Álem jeli» dep atalatyn qýatty kúsh­ti kádege jaratyp, qoǵamdy bi­­lim­ge, sanaly bolýǵa jetelep júrgen qazaq jastary da je­ter­lik. Áleýmettik jeliniń áleýe­tin keńinen paıdalanyp júr­gen kózi ashyq jastyń biri – Nur­qo­ja Ersaıyn. Tarıhshy, arheo­log Instagram-da «Derekkoz.kz» paraqshasyn ashyp, jastarǵa jańartylǵan formatta túrki eli­­niń tarıhy men mádenıetin na­­sı­hattap júr. Buǵan qosa You­Tube jelisine «Solai de» aı­da­­ry­men podkastar júktep otyrady.

– Men aýyldyń tynys-tir­shiligin boıyma sińirip, ata-ájeniń qamqorlyǵynda qoı ba­ǵyp, jylqy baptaýmen ósken qyr balasymyn. Týǵan jerim – Ulytaý óńiri Jańaarqa aýdany. Mamandyǵym – restavrator. Qarapaıym tilmen aıtqanda, tarıhı qundylyqtardy qalpyna keltirýshimin. 19 jasymnan bas­­­tap túrli arheologııalyq qaz­­­ba jumystaryna qatystym. Kóp­­tegen ǵylymı jobanyń eks­­­­pe­­­­dı­sııasyna múshe boldym. Je­ke jobalarym da bar. So­nyń biri tolyq qazaq tilin­degi áleý­mettik-qoǵamdyq joba – «Derekkoz.kz». Bul jobaǵa belsene kirisýimniń basty sebebi – Tik Tok áleýmettik jelisin­de qazaq tarıhyna baılanysty jalǵan, kereǵar pikir týdyratyn beınejazbalar taraı bas­tady. Buǵan tózbeı, tarıh­ta naq­ty qalaı jazylǵan fakti­lermen keltirip, vıdeo túsirip, júk­tedim. Áp-sátte qaralym jı­­na­lyp, oqyrmandar arasynda tany­­mal boldym. Meniń mun­da­ǵy basty maqsatym – ózge blo­­ger­ler sekildi aqsha ta­bý emes. Tek ata-babamyzdan qal­ǵan tarıhı qundylyqtardy saq­tap qalý, ony jastar arasynda na­sı­hattaý. О́ıtkeni qazir zaman aǵymymen keı salt-dás­túr­le­ri­miz, otbasyndaǵy, máde­nıettegi qundylyqtar joıylyp barady. Nemese umyt qalyp ja­tyr. Osy oraıda tarıhshy re­tinde «Derekkoz.kz» arqyly ta­rıhı muramyzdy kelesi urpaq­qa amanat etip jetkizgim keldi, – dedi Nurqoja Ersaıyn.

Búginde jobanyń Instagram paraqshasynda 19 myńnan asa oqyrmany bar. Al YouTube je­li­­sine júktelgen ár beınejaz­basy 6 myńǵa jýyq qaralym jı­naǵan. Avtordyń aıtýynsha, bul kommersııalyq joba emes.

– Bul jobanyń qarjylandyrý jaǵyna keletin bolsaq, eshqandaı kómek joq. Maǵan eshqandaı qa­ra­jat ákelmeıdi. Barlyǵyn óz kúshim­men istep júrmin. О́zim ká­­sipkermin. Medıa salasynda jumys isteımin. Áleýmettik je­­­li arqyly qarajat tabamyn. Ártúrli jobalardan túsken qar­jyny osy «Derekkoz.kz»-ge salamyn. Qazir derekti fılmder, suhbat pen áleýmettik jelige arnalǵan qysqametrajdy vıdeo túsiremiz. Bulardy mekteptegi keı muǵalimder Qazaqstan tarıhyn oqytý barysynda paıdalanady. Ustazdar men oqýshylardan rızashylyǵyn bildiretin hattar alyp turamyn. Qazir telefonǵa telmirip, burynǵy­daı kereksiz dúnıelerdi paraqtaıtyn jastar azaıdy, – dedi ol.

Iá, tarıhshy sóziniń jany bar. О́ıtkeni jastar búginde Instagram, YouTube, TikTok-taǵy mánsiz-maǵynasyz beınejazbalardan góri, tanymdyq baǵyttaǵy jazbalar men vıdeo­lardy kórgendi qup kóredi. Oǵan áleýmettik jelilerdegi paraq­shadaǵy oqyrman men qa­ra­lym sany dálel. Máselen «Unknown­kazak» paraqshasyn jas­tar qyzyǵyp oqıdy. Onda 157 myńnan asa oqyrman, beınejaz­balarynda 700 myńnan asa qara­lym bar. Bul – qazaqtyń tarıhy men mádenıetin, ádemi, kór­kem tabıǵatyn tanystyratyn joba. Tarıhty tanytyp, trendte júr­gen avtorlar erli-zaıypty – Dıas jáne Áıge­rim Kamerıdanovtar.

– 2018 jyly osy blogti qurý ıdeıasy keldi. Áýelgide Telegram kanalynan bastaǵanbyz. Adam­dardyń qyzyǵýshylyǵyn kórgen soń Instagram-da paraqsha ashýdy jón kórdik. Jalpy, bizde «qandaı da bir medıa bolý», «ataqty bolý» degen maqsat bolmady. Biz bul jobamen áý bas­ta hobbı retinde aınalystyq. Tarıh, mádenıet, mıfologııaǵa burynnan qyzyǵatyndyqtan, oqyǵan, túıgen, jınaǵan aqpara­tymyzdy basqa adamdarmen bólis­kimiz keldi. Bastapqyda oqyr­­­mandarymyz tek aınala­myz­­­da­ǵy dostarymyz ben ta­nysta­­ry­myz ǵana edi. Al qazir usy­­nyp otyrǵan kontentimizdiń keń aý­qym­dy ózin­dik aýdıtorııa­sy bar. Oqyrman sany kúnde kóbeıip keledi. Bizdiń paraqsha oqyr­mandarynyń 50 paıyzy Almatydan, 35-40 paıyzy Astanadan jáne 10-15 paıyzy ózge óńirlerden. Al jas erek­shelikterine baılanysty aıtar bolsam, bizdi kóbine 23 pen 36 jas aralyǵyndaǵy jastar oqıdy, – deıdi Dıas Kamerıdanov.

Joba avtorlary oqyr­man­­da­ry­men jıi kezdesý uıym­dastyryp turady. Zııatkerlik klýb quryp ta úlgerdi. Jaqynda ǵana Astanada eki ret basqosý ótkizgen. Son­daı-aq blogerler travel kon­tentti de damytýda. Byltyr Qazaq­stannyń Torǵaı óńirinen bastap, Qarqaraly, Ońtústik, Soltústik, Shyǵys óńirlerine deıin saıahat jasapty. Endi olar batys aımaqtyń tabıǵaty men tarıhı jerlerin aralamaqshy.

О́tkendi de, ózektini de tal­qy­lap, jastardyń rýhanı qajet­ti­ligin ótep júrgen taǵy bir pa­­raq­­sha «Dopesoz» dep atala­dy. Bul arna qoǵamdaǵy eń ózekti máselelerdi talqylaıtyn aqparattyq-tanym­dyq alań retin­­de qurylǵan. Mun­­da eki podk­ast júrgizýshisi qan­­daıda bir taqyrypqa qonaq shaqyryp, dıalog ótkizedi. My­saly, soń­ǵy shyǵarylymynda gýmanızm men áleýmettik teorııalar zertteýshisi Ǵalym Júsipbekti shaqyrǵan. Onda dástúrshildik, mádenıet teńdigi men potensıaly, sondaı-aq Reseıdiń áli de otarlaýshy el ekeni týraly áńgimelesedi. Buǵan qosa spıker nelikten barlyq mádenıette ámbebap adam qundylyqtary bar ekeni, asharshylyqtyń genosıd bolǵany nemese bolmaǵany jóninde aıtyp beredi. Qazir bul paraqshaǵa 18 myńǵa jýyq adam tirkelgen. YouTube jelisinde 50 myń oqyrmany, júktegen beınejazbalaryn eń kóbi 400 myńdaı azamat kórgen.

Túıin. Jańa Qazaqstan eli óz qarym-qabiletine qaraı adal ári shynaıy qyzmet etetin, mamandyǵyn jetik meńgergen, ulttyq jáne jalpyadamzattyq mádenı qundylyqtardy syılaıtyn, qattalǵan tarıhyn boıyna sińirgen, kommýnıkatıvti jáne joǵary mádenıetti azamattarmen órkendeıdi. О́ıtkeni sondaı jastar ǵana básekege qabiletti bolyp, zaman men qoǵamnyń jo­ǵary talaptaryna jaýap be­rip, ýaqyttyń kez kelgen syny­­na qarsy tura alady.