Bıyldan bastap áýesqoı balyqshylar úshin biraz jeńildik jasalǵanyn kórip otyrmyz. Alaıda zań jeńildegenimen, jergilikti ózen-kólderde keıingi jyldary balyqtyń azaıa túskenin baıqaýǵa bolady. Buǵan Kereký óńirinde brakoner balyqshylardyń jıi boı kórsetýi men Ertis ózeni boıynda sýquzǵynnyń qaptap ketýi aıtarlyqtaı áser etip otyr. Tek osy jyldyń basynan beri aımaqta balyq aýlaý erejelerin buzǵany úshin 59 azamat jaýapqa tartylyp, somasy 1 mln teńgeniń aıyppulyn tólegen.
Ertis – Baıan óńirinde ózen-kólderde muzdyń kóbesi sógilip, balyq bitken ýyldyryq shashatyn kezeńge ázirlenip jatqan kezeń – bul. Jalpy oblysta balyq sharýashylyǵyna jaramdy sý aıdyndarynyń aıtarlyqtaı qory bar. Elimizdegi eń uzyn ózen Ertisti qospaǵanda, Qanysh Sátbaev atyndaǵy sý arnasy men onyń 8 sý toraby, 215 sý aıdyny balyq sharýashylyǵyn damytýda asa mańyzǵa ıe.
Pavlodar oblysynyń jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń málimetinshe, bulardyń ishinde tek 59 sý aıdyny 32 paıdalanýshyǵa bekitilgen. Negizi óńirdiń ózen-kólderinde 20-dan asa balyq túrleri bar, sonyń ishinde orys bekiresi, súırik, kókshubar, paıdabalyq, shortan, torta, aqqaıran, aq amýr, ońǵaq, taban, altyn tústi móńke, sazan (tuqy), aq dóńmańdaı, kádimgi jaıyn, nálim, bersh, kádimgi kókserke, ózen alabuǵasy kezdesedi. Bekire tuqymdastardy jáne Qyzyl kitapqa engen nelmany aýlaýǵa múlde tyıym salynǵan.
Ýyldyryq shashý kezeńine baılanysty sáýirdiń 15-i men mamyrdyń 30-y aralyǵynda óńirdegi barlyq sý aıdyndarynda balyq aýlaýǵa ýaqytsha tyıym salynady. Osy mezgilde jergilikti balyq ınspeksııasynyń jumysy da qyza túsedi. Sebebi tyıymǵa qaramastan ózen jaǵalaǵandar aý laqtyryp, muz astynan shyǵyp azyq izdegen mol balyqty oljalap qalýdy kózdeıtini belgili. Kánigi balyqshylar mundaı ýaqytta sý aıdyndaryna jolamaıdy. Zańdy buzatyndar – balyq aýlaýdy zańsyz kásip kózine aınaldyryp, brakonerlikpen aınalysatyndar.
Zaısan – Ertis oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasy Pavlodar bóliminiń bas mamany Dáýlet Jaqypovtyń aıtýynsha, bıyl Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi áýesqoı (sport) balyqshylardyń múmkindikterin keńeıtip bergen. Balyq aýlaý erejelerine engizilgen sońǵy ózgeristerge súıensek, balyq aýlaýdy júzege asyrý kezinde bir qarmaqqa ilmekterdiń sanyn shekteıtin norma alynyp tastaldy.
– Osylaısha, áýesqoı balyqshy shekteýsiz ilmekterdi paıdalanyp, qarmaqtardyń barlyq júıesimen (jyltyraýyq, qarmaq, jyrtqysh balyqtardy aýlaýǵa arnalǵan qarmaqtar, spınnıngter), sý asty ańshylyǵyna arnalǵan qarýmen, sondaı-aq bir balyq aýlaýshyǵa úsh danadan aspaıtyn shaıandar men basqa da sý janýarlaryn aýlaýǵa arnalǵan arnaıy aspaptarmen, qaqpandarmen jáne «sekrettermen» júzege asyrýǵa quqyly. Biraq aýlanǵan balyq mólsheri bir adamǵa bes kılodan aspaýǵa tıis degen burynǵy norma qaldyryldy. Bul sý janýarlaryn esepsiz aýlaýdyń aldyn alady. Mysal úshin bizdiń oblysta balyq aýlaý qaǵıdalaryn buzatyndardyń qatary áli kúnge sıremeı tur. Bıyl jyl basynan óreskel qylyq jasaýǵa qatysty 59 áreket anyqtaldy. Olarǵa 1 mln teńgeden asa somaǵa aıyppul salyndy Al byltyr 257 zań buzýshylyq anyqtalsa, onyń ishinde 36 oqıǵa boıynsha óreskel zań buzýshylyq tirkelgen. Barlyǵy 5,1 mln teńge somasyna aıyppul salyndy. Brakonerlerden 82 aý, 17 qaıyq, 3 qaıyq motory jáne 662,5 kılogramm balyq tárkilendi. Eki is boıynsha azamattar 3 jylǵa bas bostandyǵynan shekteldi. Ondaı azamattar bes jylǵa deıin balyq aýlaý quqyǵynan aırylatynyn eskertkim keledi, – deıdi D.Jaqypov.
Sý aıdyndarynyń syryn jaqsy biletinder keıingi 4-5 jylda Ertiste balyqtyń azaıyp ketkenine alańdap otyr. Qarmaqtaryn burynǵydaı jıi qappaıtynyna qapalanady. Negizi másele tek qart Ertiste ǵana emes, oǵan quıatyn shaǵyn ózenderde de qalyptasyp otyr. Bul jaǵymsyz teńdensııanyń sebebi neden bolýy múmkin?
О́ńirlik jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń bólim basshysy Jasulan Jumashev bul jaısyzdyqtyń naqty sebebin tap basyp aıtý múmkin emes ekenin aıtady. Ǵalymdardyń sózine qulaq túrsek, balyq resýrstary sanynyń tómendeýi nemese ósýi – ár 5-7 jyl saıyn qaıtalanyp turatyn tabıǵı qubylys. Balyq resýrstarynyń kóbeıýin qamtamasyz etý úshin jyl saıyn basqarma mamandarymen balyqtandyrý, sý janýarlarynyń jaýyn azaıtý sharalary júrgiziledi. Al ǵylymı uıymdar sý paıdalanýshylardyń bekitilgen sý aıdyndaryn tekserip, bıologııalyq negizdemelerdi usynady. Ǵylymı negizdemelerdiń nátıjesinde balyq jáne ózge de sý janýarlaryn aýlaý boıynsha lımıtter bekitiledi. Mınıstrliktiń buıryǵyna sáıkes, Pavlodar oblysynda ol 2020 jyly 122 tonnany qurasa, burnaǵy jyly – 119 tonna, byltyr – 98 tonna bolypty. Lımıt kóleminiń azaıýyn sý resýrstaryn paıdalanýshylar durys qabyldap otyrǵanǵa uqsaıdy.
Taǵy bir úlken qaýip – sýquzǵyn. Balyq resýrstarynyń azaıýyna keıingi jyldary Ertis boıynda sýquzǵyndarynyń qaptap ketkeni áser etip otyrǵany jasyryn emes. Sýquzǵyndar popýlıasııasynyń tym kóbeıip bara jatqanyna alańdaǵan jaýapty basqarma byltyr zertteý jumystaryna Álkeı Marǵulan atyndaǵy Pavlodar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdaryn tartqan. Nátıjesinde oblys aýmaǵynan 4 600-den asa sýquzǵyn sanalypty. Olar kúnine shamamen 2-2,5 tonnadan asa balyqty jep qoıady. Sondyqtan bıyl Pavlodar oblysynyń ákimdigi qustardyń sanyn azaıtýdy uıǵaryp otyr. Jyrtqysh qustardyń sanyn retteý úshin olardy atý, jumyrtqalaryn jáne uıalaryn buzý sharalary kózdelgen.
Úshinshi másele, keıingi ýaqytta Ertistiń boıynda jaz boıy ersili-qarsyly aǵylyp jatatyn motorly qaıyqtar kóbeıgen. Olardyń kóbi el kózinen jyraq jerge baryp, túrli aý quraldaryn salady. Aqtoǵaı aýdanynyń turǵyny Saıat Bektemisov Mútkenov aýyly tusynda túngi ýaqytta motorly qaıyqqa mingen brakonerler aǵynǵa jiberiletin aýlardy (splav) jıi qoldanatynyn aıtady. Mundaı aýlar jolynda kezdesken balyqtyń barlyǵyn jınap alady. Aǵyn aýlaryna áýestengen brakonerlerdi baqylaý, jolyn kesý múmkin emes. Sebebi balyq ınspektorlary kóbine sýda emes, jerde júretindikten, brakonerlerdiń qaıda baryp túsetinin qadaǵalaý qıynǵa soǵady. О́tken jyly Aqtoǵaı aýdanynda memlekettik ınspektorlar balyq qorǵaý zańnamasyn buzý boıynsha 50-ge jýyq faktini anyqtaǵan. Sonyń ishinde tórt azamat bekire tuqymdas balyq túrlerin (súırik) aýlap júrgen jerinen ustalǵan.
Bıyl atalǵan óńirde brakonerlik faktilerin anyqtaý jáne jolyn kesý baǵytyndaǵy jumystar kúsheıe túsedi dep sendirdi Zaısan – Ertis oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasynyń mamandary. Bul balyq ınspeksııasynda nebári 9 memlekettik ınspektor qyzmet etedi. 2014 jyly Balyq sharýashylyǵy komıtetin Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıtetimen biriktirgenge deıin bul qurylymdyq mekemedegi 14 adam shtatta eńbek etken. Sondyqtan atalǵan baǵyttaǵy qorǵaý sharalary kúsheıe tústi dep aıtý qıyn. Pavlodar bóliminiń bas mamany Dáýlet Jaqypov oblystyń sý aıdyndarynda balyqtyń ýyldyryq shashý jáne kóbeıýi kezeńinde aýlaýǵa tyıym salynǵany týraly halyq arasynda túsindirý jumystary keńinen júrgiziletinin jetkizdi. Quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderimen birlesken is-sharalar sheńberinde QR zańnamasynda qoldanýǵa tyıym salynǵan aýlaý quraldaryn (onyń ishinde mononıtıden jasalǵan sıntetıkalyq balyq aýlaý torlaryn) satatyn oryndardy anyqtaý maqsatynda monıtorıng uıymdastyrylady. Brakonerlerge qarsy kúresý maqsatynda kóktemgi jáne kúzgi kezeńde «Ýyldyryq shashý» balyq qorǵaý aksııasy ótkiziledi. Sondaı-aq jyl saıyn sáýir-mamyr aılary aralyǵynda sý aıdyndaryn ıesiz tastalǵan balyq aýlarynan tazartý jáne jaǵalaý aýmaqtaryn jınaý maqsatynda «Taza sý aıdyndary» tabıǵat qorǵaý aksııasy jalǵasyn tabady.
Mamandar buǵan qosa jyl saıyn Ertis ózenin balyqtandyrý boıynsha jumystar turaqty júrgiziletinin aıtady. 2021 jyly 1 mln dana tuqy shabaqtary sýǵa jiberilipti. Al byltyr 194 myń dana ekijyldyq tuqylar bosatylǵan. Bıylǵy meje – 38 myń balyq.
Pavlodar oblysy