Shahardaǵy saıajaılar beıqamdyqtyń saldarynan jıi órtenýi qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Sáýir aıynda bes birdeı baý-baqsha seriktestiginiń aýmaǵynda iri órt shyǵyp, turǵyndardyń talaı jyl mápelep ósirgen jemis aǵashtary men erte kóktemde salǵan kóshetteri kúlge aınaldy. Turǵyndar muny jergilikti organdardyń qaýqarsyzdyǵynan kóredi.
Keıingi jyldary óndiristi shaharda baý-baqsha ustaıtyndardyń qatary kúrt sıregen. Kóptegen baý-baqsha seriktestikterindegi jer ýchaskeleriniń teń jartysyna deıin ıgerýsiz bos jatyr. Jastar, jas otbasylar ala jazdaı bel jazbaı eńbektenýden qashady. Baý-baqsha búginde tek zeınet jasyndaǵy adamdardyń súıikti isi ǵana bolyp qalǵandyqtan, jergilikti ákimdik jerlerdi túgendep, bos jatqan ýchaskelerdiń kadastryn joıyp, memleket ıeligine alýǵa tıis edi. Alaıda jer qatynastary bóliminiń isi de shalaǵaı bolyp, óńdeýsiz ári ıesiz jatqan saıajaılar tizimi uzaryp barady. «Saıajaıda adam az júrgendikten qaýipsizdik pen baqylaý, kúzet máseleleri de kóp eskerile bermeıdi», deıdi tótenshe jaǵdaılar qyzmetiniń mamandary. Jıilep ketken órttiń sebebi de osydan shyǵyp otyr.
Pavlodar qalalyq tótenshe jaǵdaılar basqarmasynyń bastyǵy Rınat Valıshanovtyń aıtýynsha, sáýir aıynda shahardaǵy baý-baqsha kooperatıvterinde 5 iri órt tirkelgen. Atap aıtqanda, «Metallýrg», «Iаblonka», «Iýjnoe», «Entýzıast» jáne «Neftıanık» seriktestikterinde taraǵan órtten saıajaı ıeleri qatty zardap shekken. Mysal úshin «Metallýrg» baý-baqsha kooperatıvinde 300 ýchaske, sonyń ishinde qoldanystaǵy 90 ýchaske túgi qalmaı kúıip ketken. Al «Iаblonka» baqshalyǵynda 106 ýchaskeni (35-i qoldanysta) qyzyl jalyn sharpyǵan.
«Barlyq órt oqıǵasy boıynsha kináli tulǵalar izdestirilip jatyr. «Metallýrg» boıynsha órttiń taralýyna sebepker azamat anyqtaldy. Ol osy jerdegi saıjaıdyń ıesi, zeınet jasyndaǵy adam bolyp shyqty. Qystan qalǵan kúl-qoqys pen shóp-shalańdy órtep, baqylaýsyz qaldyrǵan. Saldarynan órt ózge ýchaskelerge shyǵyp ketken. Álgi baý-baqshalyqta órttiń aýmaǵy 30 gektar jerge deıin taraldy. Basqarmaǵa qarasty órt sóndirý bólimderindegi barlyq 200 qyzmetker, 35 órt sóndirý tehnıkasy, jergilikti ákimdiktiń sý tasıtyn kólikteri men orman qorǵaý qyzmetiniń mamandary birlesip júrip, órtti áreń aýyzdyqtadyq. Kináli adamnyń zeınet jasynda ekenin eskere otyryp, oǵan 30 myń teńge mólsherinde aıyppul salý qarastyryldy. Baıqaıtynymyz, saıajaılardy maýsymǵa daıyndap júrgenderdiń barlyǵy – qarııalar. Olar qystan qalǵan ósimdik qaldyqtaryn jaqqanda beıqamdyq tanytatynyn kózimiz kórip júr. Aýa raıynyń jaǵdaıyn esepke almaıdy. Sońǵy aptalarda sekýndyna 28 metrge deıin ekpindi jel soǵady degen eskertýler kún saıyn kelip jatqanyna qaramastan, ashyq jerge ot jaǵady. Daýyl álgindeı órtterdi órshitip jiberedi. Onyń ústine saıajaılarǵa ázirge sý berilmegen, sýǵa qosý sharalary 10 mamyrǵa deıin jalǵasady», deıdi R.Valıshanov.
Onyń aıtýynsha, kóptegen saıajaı ıeleri jerge menshik quqy bolmaǵanyna qaramastan zańsyz qurylys júrgizip, shaǵyn ǵımarattar turǵyzatyny málim. О́rt saldarynan osyndaı shaǵyn úılerdiń kóbi túgi qalmaı janyp ketken. Qazirgi kúni órtten kelgen shyǵynnyń kólemi anyqtalyp jatqanymen, saıajaı ıeleriniń barlyq shyǵyny óteledi deýge bolmas. Sebebi saıajaı seriktestikterinde tek jerdi paıdalanýǵa arnalǵan akti ǵana bar. Al qurylys salǵandar ony zańdastyrmaıtyny, sáıkes qujattar almaıtyny málim. Naqty dáleldeıtin qujat bolmaǵan soń ótemaqy talap etý de qısynsyz.
Negizi baý-baqshalarda órttiń shyǵýy jyl saıyn qaıtalanady. Tótenshe jaǵdaı qyzmetiniń mamandary buǵan bos jatqan jer ýchaskeleriniń baqylaýsyzdyǵy da áser etedi dep esepteıdi. Keıingi 4-5 jylda jergilikti ákimdik ókilderi bos jatqan aýmaqtardy túgendeýdi úzbeı júrgizip, anyqtaý ústinde. Resmı statıstıkaǵa súıensek, qala mańyndaǵy baý-baqsha seriktestikterinde shamamen 43 myńdaı jer ýchaskesi bar bolsa, sonyń jartysynan kóbi óńdelmeıdi eken. Aınalasyna shóp pen qalyń qamys ósip ketken mundaı baqshalarǵa órt tıse, keýip turǵan ýchaskeler qaý ete qalady.
«Iаblonka» baý-baqsha seriktestiginiń tóraǵasy Gúlnar Jaqypova órttiń saıajaı aýmaqtarynda tez tarap ketip jatqanyna qala ákimdiginiń nemquraıdylyǵy sebep dep sanaıdy. О́ıtkeni jer qatynastary bólimine 2018 jyly tutyný kooperatıvi bos jatqan 1,5 myń jer ýchaskesin qaıtaryp beripti. Arada 5 jyl ótkenine qaramastan jaýapty mekeme olardyń kadastrlyq nómirin joımaǵan, memleketke qaıtarý rásimin múlde júrgizbegen.
«Osy ýaqyt ishinde bos jatqan aýmaqtardy qalyń qamys basyp ketti. Negizi qamys máselesi bizdiń kooperatıv úshin óte ózekti, ýaqtyly shaýyp, órtep otyrmasa, tez taralady. Bul joly qalyń qamys ósken jerlerden órt sóndirý kólikteri óte almady. Al qamysqa órt tıse, ony sóndirý óte qıyn ekenine kózimiz jetti. О́rt sóndirý qyzmetiniń tehnıkalary men mamandary bizge kómektespese, saıajaılarymyzdan aıyrylar edik. Qala ákimdigine kóktemniń basynan beri qamystardy joıý týraly ótinish jasap kelemiz. Alaıda aýa raıynyń qolaısyzdyǵyn syltaýratqan sheneýnikter máselemizdi sheshpeı otyr», dep qynjylady G.Jaqypova.
Atalǵan seriktestikte qazirgi kúni 2,5 myń jer ýchaskesi qoldanysta tur. Alaıda bos jatqan aýmaqtardyń sany da jyl ótken saıyn ulǵaıyp keletin kórinedi. Jergilikti baǵbandar endi bir 10 jylda bul jerde baqsha isimen aınalysatyn adam tappaı qalamyz ba dep alańdap otyr. Saıajaılarda durys ınfraqurylymnyń joqtyǵy, kúzet máselesiniń tolyqqandy sheshimin tappaýy, tabıǵı jáne tehnogendik apattardan qorǵalmaýy baý-baqsha kooperatıvterin búginde tyǵyryqqa tirep otyrǵany baıqalady.
PAVLODAR