Maǵjan Jumabaevtyń 130 jyldyq mereıtoıy maýsymnyń aıaǵyna qaraı týǵan jeri Soltústik Qazaqstan oblysynda keńinen atalyp ótedi. Jýyrda oblysqa kelgen saparynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aqyn toıyna memleket erekshe mán beretinin aıtty. Alashtyń ardaqty tulǵasynyń mereıtoıy aıasynda ǵylymı-praktıkalyq konferensııa, aqyndar aıtysy, t.b. merekelik sharalar josparlanǵan.
Osy dúbirli toı qarsańynda aqyn ómiriniń ashylmaǵan qyrlaryn tanytý maqsatynda arhıvten alynǵan tyń materıaldardy oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz. Olar negizinen Soltústik Qazaqstan oblystyq arhıvinen tabyldy. Jýyrda olardy osynda ótken Saıası qýǵyn-súrgin kúnine arnalǵan ǵylymı-praktıkalyq konferensııada jerlesimiz, tarıh ǵylymdarynyń doktory Búrkitbaı Aıaǵan jarııalady. Bul materıaldyń jaryqqa shyǵýyna oblystyq arhıv basshysy Sáýle Málikova yqpal etti.
О́rkenıettiń órine shyqqan halyq Maǵjan sekildi aqyndarynyń shyǵarmashylyǵyn ǵana emes, ónegeli ómirin, taǵylymdy taǵdyryn, qoǵamdyq isteri men áreketterin, atqarǵan qyzmetin de jetik bilýi kerek. Sonda onyń azamattyq, adamgershilik qyrlary da ashyla túsedi. Ardakúreń aqynnyń jyrlary ultynyń taǵdyryna shyryldap, bolashaǵyna qatty alańdap jazylǵanyn halyq jaqsy biledi. Biraq Maǵjan jyrlarymen ǵana emes, belsendi qaıratkerlik isterimen de halqyna paıdasyn tıgizýge umtylǵan eken (Shirkin-aı, onyń osy áreketteri qazirgi sheneýnikterge úlgi bolsa ǵoı). Ásirese, ashtyq jyldarynda ol qyrylyp jatqan halqyna basyn báıgege tikken batyldyqpen kómek kórsetken.
Bolshevıkter ókimetiniń lańymen Qazaqstandaǵy alǵashqy ashtyq 1921-1922 jyldary bolǵany belgili. «Sol jyldarda Aqmola gýbernııasynda 1 mln 21 myńdaı turǵyn bolsa, sonyń 471 myńnan astamy ashtyqqa ushyraǵan. Sonyń ishinde, osy gýbernııaǵa qaraıtyn Petropavl men Kókshetaý ýezderinde 62 myń qazaq jáne 30 myń orys ashtyq azabyn tartqan. Halyq bir nápaqa tabý úshin qalalarǵa aǵylǵan», deıdi Búrkitbaı Aıaǵan.
Osy jyldarda Maǵjan Qyzyljar qalasynda bolǵan. 1919 jyly Búkilodaqtyq atqarý komıteti «Alash» partııasynyń basshylaryna keshirim jarııalaǵannan keıin ol Qyzyljarda shyǵyp turatyn «Bostandyq týy» gazetiniń redaksııa alqasynyń múshesi bolyp qyzmet etip júrgen. Jergilikti bılik 1922 jyldyń 5 mamyrynda ashtyqtyń zardaptaryn joıý jónindegi tótenshe komıssııa qurady. Ashtyqqa ushyraǵandardyń negizgi bóligi qazaqtar qurap, aqyn komıssııa tóraǵasynyń orynbasary bolyp taǵaıyndalady. Alaıda komıssııanyń istegen barlyq qadamdary men atqarǵan isterine negizinen Maǵjan Jumabaev basshylyq etkeni onyń qol qoıǵan qaǵazdarynan kórinip tur. Keıde ol ózin Komıssııa tóraǵasynyń mindetin atqarýshy, tipti tóraǵasy dep te kórsetken.
«Pomgol», ıaǵnı oryssha «pomosh golodaıýshım» dep atanǵan bul tótenshe komıssııanyń jumysy ulan-ǵaıyr bolǵany qujattardan baıqalady. Onyń gýbernııalyq basshylyǵymen qatar ýezderdegi kishi komıssııalary da bolǵan. Tótenshe komıssııa degenniń ózi oryssha «Chrezvychaınaıa komıssııa», ıaǵnı «ChK» degen sóz. Bolshevıkter ókimetinde ChK-nyń bedeli de, ókilettigi de zor bolǵany belgili. Mysaly, óziniń ókilettigin paıdalanyp Maǵjan PetroKoktyń bastyǵy Ilınge mynadaı telegramma beripti: «Preprovojdaıa prı sem telegrammý za №668 Akmolınskoı gýbernskoı Chrezvychaınoı komıssıı – Pomgol prosıt ne otkazat zavtra je takovýıý peredat v gor. Kokchetav na ımıa ýezdnoı komıssıı Pomgol...» Bul qujatta Maǵjan ózin ChK-nyń bastyǵy dep kórsetken. Al bul jedelhattyń mánisi bylaı. Sol jyldary Petropavl men Kókshetaýdyń arasyna temirjol tartýdyń qurylysy qolǵa alynǵan. Ony qysqasha «PetroKok» deıdi. Artynan Maǵjannyń ózi osy joldy synap, «Shoıyn jol» degen óleń jazǵany belgili. Onda mynadaı joldar da bar:
«Bir qaladan shyǵaryp,
Azǵantaı eldi qaq jaryp,
Shoıynjol sala bastap ed.
О́tip ketti talaı jyl
Bitti me eken sonaý jol?
Pul jetpeı basta tastap ed.
О́tinishim, inishek,
Sol jaqqa barsań, násip bop
Elge baryp qaıtqaısyń.
Basqan anaý jol jaıyn
Basylǵan anaý el jaıyn,
Ádeıi kórip aıtqaısyń...»
Al Pomgoldyń bastyǵy retinde Maǵjan PetroKoktyń jetekshisi Ilınge kómek qolyn sozýdy buryn da suraǵany kórinip tur. О́ıtkeni temirjol qaı kezde baı kásiporyn ǵoı, olardyń múmkindikteri mol. Sońǵy jedelhatynda da Maǵjan Ilınge osyndaı (takovýıý) kómekti endi Kókshetaý qalasyna da berýden bas tartpasańyz eken dep jazǵan eken. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, ashyqqan halyq qalaly jerlerge aǵylǵan ǵoı, Kókshetaýǵa da olardyń birazy jetken bolar. Maǵjannyń «kómek jetkizińiz» dep shyryldap jatqany solardy qutqarý ekeni sózsiz...
Budan basqa ol Semeı gýbernııasyna Lıýbımov pen Klochkov degenderdi, Aqmola ýezine Beben men Salnıkov degenderdi issaparmen attandyryp, olarǵa ashyqqan halyq úshin astyq, mal alyp kelýdi tapsyrady. Sonymen birge Pomgoldyń quramyna Erdenov, Begıshev, Baıǵazın, Tókibaev sekildi qazaq azamattaryn aldyrady. Máselen, Erdenovti qabyldaý týraly buıryǵynda mynadaı sózder bar: «Dlıa ýsılenııa rabot ýezda ı prıvlechenııa kırnaselenııa v delo borby s golodom Gýbpomgol predlagaet nemedlenno vvestı v prezıdıým Ýpomgola odnogo predstavıtelıa mestnyh kırrabotnıkov. So svoeı storony Gýbpomgol rekomendýet tovarısha Erdenova. Ispolnenıe sego srochno soobshıte Gýbpomgol. Predakmolgýbchkpomgola – Jýmabaev» dep qoly qoıylǵan.
Bolshevıkter ókimetiniń Qazaqstanda qalaı ornaǵanyn osy kúni kózi qaraqty jannyń bári jaqsy biledi. Reseıdiń túkpirlerinen kelgen «shash al dese, bas alatyn» oqymaǵan jumysshylar, tentek sodyrlar, buryn sottalǵan qaraqshylar da bılik basynda bolyp, olar bılikti qandy qasappen paıdalanǵan. Qıt etse sotsyz atyp tastaý, unaǵan dúnıelerdi myltyqpen qorqytyp, tonap alý keńes ókimetiniń alǵashynda jappaı júrip jatqan. Maǵjan Jumabaev solardyń arasyna azdy-kóp qazaqtardy qossa, tym bolmasa jón aıtyp, júgensizdikti azaıta ma degen maqsatpen jergilikti turǵyndardy qosýǵa umtylǵan sııaqty. Maǵjannyń gýbernııalyq halyq sotyna joldaǵan kelesi buıryq jedelhaty osy oıymyzdy nyqtaı túsedi: «Na osnovanıı postanovlenııa Gýbpomgola ot 5-go maıa dlıa pravılnoı ı srochnoı organızasıı pomoshı golodaıýshım sredı kırnaselenııa gýbernıı neobhodımo ýchastıe v rabotah Gýbpomgola lıýdeı, znakomyh s bytom ı ýslovııamı jıznı kırnaselenııa. Gýbpomgol predlagaet Vam srochno otkomandırovat v ego rasporıajenıe na vremennýıý rabotý sotrýdnıka Gýbsovnarsýda tovarısha Jamshına.
Podpısal Predakmolgýbchkpomgola – Jýmabaev. Verno: sekretar».
Maǵjan Jumabaevtyń týǵan halqyna jany ashyp, ashtyqtan qutqarýǵa belsene qatysyp, óziniń qolyndaǵy bıligin paıdalanyp joldaǵan osyndaı jedelhat-buıryqtary sol 1921-22 jyldarda óte kóp bolǵan eken. Sol jyldarda qolyna bılik tıgen keıbireýler óziniń bas paıdasyn ǵana oılap, bastyqtarǵa jaǵynýmen, jaǵdaıyn jaqsartýmen júrip ketkenin de bilemiz. Al ulttyń aqyny kúndiz-túni bel sheshpeı týǵan halqy úshin jumys istegeni qujattardan kórinip tur.
Ashtyq taqyrybyn zerttep júrgen ǵalymdarymyzdyń kóbi qazir alǵashqy ashtyqqa kóńil aýdara qoımaıdy. Bálkı, onyń bir sebebi osy M.Jumabaev sııaqty azamattardyń janqııarlyq áreketteriniń arqasynda ashtyqtyń kólemi jaıylmaǵandyǵynan da shyǵar. Ol tipti eldiń Semeı sııaqty qalalarynan ashtyqqa ushyraǵandarǵa astyq, mal, altyn-kúmis sııaqty zattar da jınatqan. Bir mezgildik ystyq tamaq beretin ashana da uıymdastyrady. Mysaly, oǵan myna buıryq kýá bola alady: «Zav. materıalnoı seksıeı prı gýbsobese: Prıprovojdaıa prı sem spısok golodaıýshıh kırgız, nahodıashıhsıa v g. Petropavlovske (okololo trehsot chelovek) gýbkompomgol predlagaet v speshnom porıadke organızovat otdelnýıý stolovýıý. Prıchem segodnıa je komandırovat v kommýnalnyı otdel predstavıtelıa dlıa podyskanııa podhodıashego na to pomeshenııa. Ob ıspolnenıı donestı Komıssıı nemedlenno.
Zampredgýbkompomgola M.Jýmabaev. Sekretar».
Osyndaı buıryq-jedelhatty qazaqtar (kırgızdar dep jazylypty) úshin shyn janashyr adam ǵana jazary belgili. Basqalardyń tap bulaı jany kúımes edi...
Sonymen birge aqyn gýbernııalyq «Mır trýda» gazetine oryssha maqalalar jazyp, ashtyqtyń qaýpi men aýqymy týraly únemi dabyl qaǵyp otyrǵan. Mysaly, 1922 jyldyń 11 maýsymynda shyqqan maqalasynda bylaı deıdi: «...S osenı 1921 goda nasha Akmolınskaıa gýbernııa sdelalas arenoı smertnogo shestvııa nemogo sarıa. S teh por kırgızy nasheı gýbernıı na pochve goloda perejıvaıýt te je ıspytanııa ı stradanııa kakovym v techenıe dvýh let podvergnýty ıh bratıa v verhnıh gýbernııah Kırgızskoı Respýblıkı».
Gazette «Pomgoldyń» jumysy týraly da aıtyp, qaı jerden, kimnen, qandaı kómekter kelip jatqanyn da kórsetip otyrǵan. Maǵjan aımaqtarǵa issaparǵa jiberilgen qazaqtardan ashtyq qaı jerde kúrt ekenin, qaı jerdegi kólemi qandaı ekenin anyqtap otyryp, jergilikti bılikke jedelhat-buıryqtar jiberip otyrǵan. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, ChK-nyń buıryqtary sózsiz oryndalatyn. Oryndalmasa naqty sharalar jedel qoldanylatyn.
Maǵjan Orynbordaǵy ortalyq ókimetke de birneshe jedelhat jazyp, ashtyqtan japa shegýshilerge kómek berýdi suraǵan. Mysaly, Orenbýrg SK Pomgol. Po postýpaıýshım svedenııam golod v Petropavlovskom ı Kokchetavskom ýezdah Baganalınskom, Argınskom raıonah Atbasarskogo ýezda prınımaet ýjasneıshıe razmery, ımeıýtsıa slýchaı trýpoedstva, poetomý v podtverjdenıe predydýshıh telegramm Gýbpomgola prosım o kategorıcheskom vozbýjdenıı hodataıstva pered VSKPG ob okonchatelnom prıznanıı ýkazannyh raıonov golodaıýshımı».
Aqynnyń osyndaı isteri onyń adamgershilik, iskerlik, patrıottyq qyrlaryn asha túsip, maǵjantanýǵa súbeli úles qosary sózsiz. Sondyqtan onyń Pomgolda istegen qyzmetterin arnaıy zerttep, qol qoıǵan qujattaryn jınaq etip shyǵarý keler kúnderdiń úlesi.
Maǵjan Jumabaevtyń ultyna jan aıamaı qyzmet etkeni, árıne, qyzylkózderge unaǵan joq. Bul joly ony ustamasa da týǵan jerden jyraqqa ketýine yqpal etken. Sol sebepti Maǵjan tústikke qonys aýdarýǵa májbúr bolady. Al 1923 jyly Túrkistan respýblıkasynyń kvotasymen Máskeýdegi Brıýsov atyndaǵy kórkem ádebıet ınstıtýtyna oqýǵa jiberilgeni belgili.
Petropavl