Bir janrda jazýǵa qoly jetpeıdi, ekinshi janrda jazýǵa tákapparlyǵy jibermeıdi. Áıtpese detektıv – oqyrmany kóp janr. Janrdyń ishindegi eleýlisi deýge de bolady. Bul janrdaǵy shyǵarmalardy jalpy halyq súıip oqıdy. Biraq qazaq ádebıetinde tap osy janr kenjelep qalyp otyr. Qazirge deıin ol tek Kemel Toqaevtyń ǵana janry sııaqty elestetemiz. Bir jaǵynan, bir janrdyń júgin bir ǵana esim arqalap kelgeni de ras. Árıne, bir adamnyń bir janrǵa aınalǵany – ult ádebıeti úshin úlken qubylys. Alaıda onyń jolyn jalǵaıtyn mektep qalyptaspaǵany alańdatady. Soǵan qaraǵanda detektıv jazý da ońaı emes. Bul – búgingi ádebıettiń áńgimesi. Osy oımen jazýshy Kemel Toqaevtyń janryn talqylaýǵa jınaldyq. Aýdarmashy Zamanbek Ábdeshov pen jazýshy Asqar Altaı keldi.
– Detektıv janryna qalam tartyp júrgen qazaq jazýshylary bar ma? Qazir detektıv jazyp júr dep kimderdi aıta alasyz?
Zamanbek ÁBDEShOV: – Bul salaǵa qalam tartqan jazýshy Kemel Toqaev bolǵany barshaǵa aıan. Osy janrda birneshe kitaby bar. Sol kezde Ishki ister mınıstrliginiń shytyrman oqıǵaly detektıv janryna arnaǵan arnaıy syılyqtaryn alyp júrdi. Mysaly, ol kisiniń bir kitaby 450 myń danamen shyqqan eken. Birde sol kezdegi baspa isiniń bastyǵy Sherıazdan Eleýkenov: «Áýezovtiń shyǵarmalary da bundaı tırajben shyqpaǵan edi» dep aıtyp qalypty. Sodan keıin marqum Ǵabıden Qulahmet degen azamat boldy. Ol «Úıiri joq kókjal» degen romanyn bastyryp, ekinshisin jazaıyn dep pe, álde bastaǵan kezde me, dúnıeden ótip ketti. Odan keıin meniń esimde qalǵany osy kúnge deıin kóp eskerilmeı kelgen, Ishki ister mınıstrliginde polkovnık bolyp qyzmet istegen Qabden Saýyrkenov degen kisi. Sol kisiniń osy janrda bir-eki kitaby boldy. Kópshilik oqyrman ol kisiniń kitabyn oqydy ma, oqymady ma, anyq bilmeımin. Biraq baspasóz betterinde áńgime kóp qozǵalǵan joq.
– Aseke, qazaq jazýshylarynyń ishinde detektıv janrynda jazyp júrgen kimder bar?
Asqar ALTAI: – Qazaq ádebıetinde, bizdiń qatarlastarymyzdyń ishinde Talaptan Ahmetjan bolyp edi. Birinshi ret onyń «Qylburaý» degen povesimen tanysqan edim, óte jaqsy jazylǵan týyndy. Ádebı synnyń sylbyrlyǵy kesirinen detektıv janry týraly múldem aıtylmady. Biraq Talaptan shyǵarmasy – qazaq ádebıetindegi detektıv janrynda Kemel Toqaevtan keıingi shoqtyqty shyǵarma deýge keledi. Kórkemdik talap turǵysynan shyǵarmasyn Talaptan óte jaqsy oryndap shyqty. Odan basqa Álibek Faızýllaev degen bir azamat azdap qalam tartty. Onymen birge Zııash Tóleýova sııaqty taǵy bir-eki avtordy ǵana ataýǵa bolady.
– Nege az?
Asqar Altaı: – Detektıv janry úlken logıkalyq oılaý júıesine táýeldi. Qylmysty oqıǵa eken dep kósiltip jaza berýge bolmaıdy. Keıbireýler sony shatastyrady. Bul – qylmys týraly janr emes, sol qylmysty ashý týraly janr. Detektıvke úlken izdenispen, bilimmen kelý kerek.
– Degenmen de, alysty aıtpaı-aq, kórshi Reseıde osy janrdyń baǵy janyp tur emes pe?
Zamanbek ÁBDEShOV: – Baǵy janyp tur. Meniń aıtaıyn degenim mynaý: sony bizdiń jazýshylar jazaıyn dese, bilimi jetpeýi múmkin, másele sonda. О́ıtkeni ǵylym men tehnıka qaryshtap damyp ketken zamanda uıymdasqan qylmysty, ıa bolmasa syrttan kelgen jansyzdy áshkereleý jaǵynda birdeńe jazatyn bolsa, adam sony óte muqııat bilýi kerek. Al bilmeıtin bolsa anadan, mynadan bir estip jazǵanyń túkke de turmaıdy. Mysaly, Iýlıan Semıonovti alaıyq. «Tóraǵaǵa arnalǵan bomba», «Kóktemniń on jeti sáti», taǵy da basqa detektıv janryndaǵy birtalaı shyǵarmasy boldy. Isaev degen barlaýshyǵa qatysty kóptegen derekti bilgen. Buny o bastan oqyp, úırenip, qupııa qaýipsizdik salasynyń qujattarymen muqııat tanysyp, onyń oqymaǵan pálesi joq, sonyń ishine kirip otyryp jazǵan. Sonyń arqasynda dúnıege kelgen bul nárseler. Al bizdiń jazýshylardyń jazǵany qarabaıyr bolyp shyǵýy múmkin. Ásirese osy zamanda bul ońaı emes. Jansyzdy qandaı ádispen, tehnıkamen ashty, sonyń bárin meńgerý kerek. Ondaı bizde maman joq. Aleksandra Marınına degen jazyp júr, mysaly. Polısııalardyń ómirinen jazady, sebebi ol ózi podpolkovnık. Sosyn sol jerdegi adamdardy, buryn qyzmet istegenderin de ishine kirgizip, qoparyp turyp jazady. Al osyndaı múmkindigi bar azamattar bizde joqtyń qasy. Sondyqtan buny qıynsynady da ózi biletin aýyldyń ómiri, mahabbat taqyrybyn jaza beredi.
– Álem ádebıetinde detektıv janrynyń bastaýynda turǵan ataqty úsh jazýshyny aýyzdan tastamaımyz. Artýr Konan Doıl, Agata Krıstı, Jorj Sımenon úsheýi. Jańa ǵylym men tehnıka jetistikterin sebep qyp aıtyp qaldyńyz. Degenmen, Agata Krıstıdiń «On qara domalaǵy» oqıǵalardy birinen-birin týyndata sýyrtpaqtap, shytyrman sıýjettiń ózimen-aq bolmystaǵy tereń psıhologııany túrtpektep asha otyryp, detektıv janrynyń keıipkeri fantastıkadaǵydaı robot emes, adam ekenin kórsetip ketti emes pe?
Zamanbek ÁBDEShOV: – Durys qoı ol. «Jazýshy» baspasynyń aýdarma redaksııasynda uzaq jyldar jumys istedim. Qazir biz áńgime jasap otyrǵan detektıv janryna ol kezde de ekinshi sortty dúnıe dep qaraıtyn. Aýdarmanyń ózine ol janrdy kirgizbeýge tyrysatyn. Endi keńes ókimeti kezindegi ádebıettiń maqsaty jańa adam tárbıeleý ǵoı. Keńes adamyn tárbıeleý. Oǵan detektıvtiń ne qajeti bar degen kózqaraspen qaraıtyn. Baıaǵyda Gorkııdiń ózi balasyna: «Mynandaı ádebıetterdi oqy. Biraq saǵan Konan Doıldy oqýdyń qajeti joq», dep aıtqan eken. Sol zamannan bul ádet bolyp qalǵan sııaqty. Tipti, bul býrjýazııalyq ádebıet bolyp esepteledi. Iýlıan Semıonovtiń shyǵarmalary saıası detektıv boldy. Bizdiń jazýshylar ekinshi sort dep batyly barmaı qalǵan ba, áıteýir qashqalaqtap janrǵa jolamaıdy. Asekeń aıtyp otyr ǵoı, keıingiler birdeńe jaza bastady dep. Solardan birdeńe shyqpasa, bilmeımin.
Asqar ALTAI: – Detektıv – úlken janr. Biraq bizde keńes zamanynan qalǵan bir kózqaras bar, ıaǵnı detektıv janryn jazyp júrgen adamdardy mensinbeý. Shyn mánisinde bul durys emes. Mysaly, Kemel Toqaevtyń «Kúmis kezdik» degen sekildi shyǵarmalaryn oqydyq. Kórkemdik jaǵy basqa eshqandaı shyǵaramadan kem emes. «Sońǵy soqqysy» da sondaı. Agata Krıstıdiń «On qara domalaǵyn» alyp qaraıyqshy. Bul shyǵarmada fılosofııalyq-psıhologııalyq astar bar. Aýyr psıhologııalyq astar. Sonysymen qyzyqtyrdy. Adam balasy qıyn kezde adamgershiligin qanshalyqty saqtaı alady? Agata Krıstı osy jaǵynan utqan. Buǵan ol birden kelmegen. Oǵan deıin qanshama dúnıe jazǵan, olar, árıne, týra osy shyǵarmasy sııaqty bolmaǵan. Detektıv janry arqyly ózin moıyndatqan jazýshy deýge bolady. Mysaly, meniń sotta isteıtin bir joldasym bar. Birde sol «keremet materıal jınap qoıdym» dedi. Biraq men bas tarttym. О́ıtkeni men detektıv janryna mashyqtanǵan jazýshy emespin. Osy salaǵa jazýshylar nege kelmeıdi? Bul salaǵa menińshe, jýrnalıster kelýi kerek. Jazýshy Kemel Toqaev tájirıbesi osyny kórsetedi. Aıtqandaıyn, qazir jemqorlyqqa qarsy kúres, ádilet salasyndaǵy ádiletsizdik janyp turǵan taqyryp qoı.
– Agata Krıstıdiń «On qara domalaǵy» kompozısııalyq qurylymy da sheber qııýlastyrylǵan shyǵarma. Tipti úlken romandy bir demmen oqyǵandaı áserde qalasyz. Áýeli oqyrmandy alda bolar shytyrman oqıǵaǵa keıipkerlerimen birge daıyndap alady, sıýjet jelisine eliktire ilestirip otyrady. Shyǵarmanyń kórkemdik sheshimin avtormen birge izdegendeı kúı keshesiz. Joǵarydaǵy men aıtqan úsh jazýshy detektıv janryn ekinshi sortty ádebıet demeı-aq, zamanynda shyńǵa kóterdi. О́zimizge jaqyn bolmasa da, kári qurlyqta týǵan sol zamandaǵy qaharmandar Sherlok Holmsty, komıssar Megreni bilmeıtin qazaqtyń balasy joq. Osynyń bári qandaı janrda jazylsa da, shyǵarmanyń oqyrman suranysyna saı kelgendiginen emes pe? Aınalamyzda qylmysty oqıǵalar kóp bolyp jatqan kezde, ony zerttemeý, jazbaý jazýshy úshin, ádebıet úshin úlken kemshilik sııaqty kórinbeı me?
Asqar ALTAI: – Iá, bul – úlken kemshilik. О́ıtkeni búgingideı sapyrylysyp jatqan qoǵamda kórkemdik turǵysynan bolsa da, detektıv janry turǵysynan bolsa da aqıqatty ártúrli jolmen berýdiń tásilderi tolyq qamtylmaı tur. Osy turǵydan kelgende bizde detektıv janry múldem joq ekeni aıqyn kórinip qaldy. Ony kórsete almaı otyrmyz. Ana bir jyly Atyraýda bolǵan jarylysqa qazaqtyń azamattary nege bardy? Bul – suranyp turǵan detektıv. Bunyń ar jaǵynda úlken oı jatyr. Osyny asha alatyndaı jazýshylar keletin bolsa, detektıvti sol turǵydan týyndatatyn bolsa, shahıdtiń negizgi fılosofııasynda ne jatqanyn jazatyn bolsa, nege oqymasqa? Osy turǵydan aıtqanda, detektıv – naǵyz suranyp turǵan janr. Sondaı áńgime, povest jazylsa, baspasóz birden basady jáne onyń oqyrmany bolady.
Zamanbek ÁBDEShOV: – Megre dep otyrmyz, komıssar Megreni Jorj Sımenon ómir baqı jazyp ketti. Sol Megre oqyrmannyń sanasynda qalyp qoıǵany sonshalyq, oǵan eskertkish ornatylǵan. Shyn adam sııaqty bolyp ketken ǵoı. «Megre jáne urylar» degen áńgimeni Ábilmájin Jumabaev aǵamyz aýdaryp shyǵarǵan. «Gangstery» degendi qazaqtyń uǵymyna keltirý úshin Ábekeń «urylar» dep jibergen.
– Jazýshy Qurmanǵazy Qaramanuly da aýdarypty.
Zamanbek ÁBDEShOV: – Qurekeń bir jyldary «Jalyn» baspasynda aýdarma redaksııasynyń meńgerýshisi bolǵan. Sol kezden bastap detektıv janrynda talaı kitap aýdarǵan. Basqalardan bir artyqshylyǵy, aǵylshyn tilin biletin. Sol zamanda shetel jazýshylarymen hat alysatyn. Qazir, Qudaıǵa shúkir, aǵylshyn tilin biletin jastar kóp. Olar sol tilde de oqı alady. Sondyqtan bul salada da shepti bermeýimiz kerek.
Asqar Altaı: – Detektıv janryn fılologııa, jýrnalıstıka fakýltetterinde jeke kýrs retinde oqytý kerek. Bul janr múlde kesh paıda bolǵan jáne óziniń avtorlaryn, zertteýshilerin kútip turǵan janr dep oılaımyn. Mysaly, Kemel Toqaev úlken ómirlik tájirıbeden ótip kelip, shaǵyn janrda shyǵarmashylyq barlaý jasap baryp, «Sońǵy soqqyny» jazdy. Myna Agata Krıstıler de sóıtken. Nemese Jorj Sımenondar da sóıtip jazǵan. Ana Konan Doılyńyz da sóıtken. Tipti Konan Doıl bul janrdan ketip qalyp, basqa janrlarda jazyp, keıin qaıtyp oralǵan. Biraq óz janry osy detektıv ekenin túsingen. Osy turǵydan kelgende bizde qalyptasqan mektep joq bolyp tur. Jańaǵydaı kýrs ashsaq, utylmaımyz.
– Janrǵa janashyrlyq tanytqandaryńyz úshin myń da bir rahmet!
Túıin: Búginde detektıv janry jastardy kitap oqýǵa tartýdyń bir tetigine aınaldy. Kitap dúkenderine kirseńiz, eń kóbi – osy detektıv janryndaǵy kitaptar. Biraq kóbi oryssha, aǵylshynsha. Arasynda qazaq tiline aýdarylǵandary da bar. Qansha kerek deseńiz de tabylady. Degenmen óz avtorlarymyzdy ıaǵnı Kemel Toqaev izbasarlaryn izdeımiz. Bul zańdy da. Detektıv janrynyń búginde qandaı ról atqaryp jatqany jurtshylyqqa belgili. Bul qazir jaı janr emes, minezdi, tegeýrindi janr. Minezdi, qaısar janr ózgege emes, ózimizge qyzmet etse eken deımiz.
Áńgimelesken –
Júsipbek QORǴASBEK,
«Egemen Qazaqstan»