Arab-parsy derekterin­­degi qazaq tarıhy

Mádenı sharaǵa Qazaqstandaǵy Iran Islam Respýblıkasy elshisiniń keńesshisi – mádenı ókildiginiń basshysy Alı Akbar Talebı Matın myrza jáne otandyq arhıv salasynyń bilgir mamandary, sonymen qatar elimizge tanymal arab-parsy tilderiniń ǵalym-professorlary qatysty.

Basqosý barysynda Ortalyqtyń ǵyly­mı qyzmetkerleri – Qazaqstan Res­pýb­­lıkasy Úkimetiniń 2019 jylǵy 20 jel­toq­­sanda № 953 qaýlysymen bekitilgen «Arhıv – 2025» jobasyn iske asyrý jónin­degi 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi is-sharalar jospary aıasynda Iran Islam Respýblıkasy arhıvterinen alyp kelgen ortaǵasyrlyq qazaq tarıhyna qatysty mańyzdy qujattardy kópshilikke tanystyrýmen qatar, aldaǵy kúnderi bul jádigerlerdi restavrasııalaý máselesi talqylandy.

Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵynyń mamandarynan quralǵan delegasııa «Arhıv – 2025» jobasy aıasynda, Mysyr, Úndistan, Túrkııa, Reseı, Majarstan, Iran, Qatar, Tatarstan, Bash­qurt­stan elderine arnaıy ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizip, elimizdiń tarı­hy­na qatysty jalpy sany 7 myńǵa jýyq qu­jat ákelipti. Osy úrdis ary qaraı jal­ǵa­syn ta­ýyp, 2022 jyldyń qazan aıynda Qol­jaz­balar jáne sırek kitaptar ulttyq orta­ly­ǵy­nyń ǵylymı bólimniń bas sarapshysy Almat Absalyqov, restavrasııa jáne konservasııa bóliminiń basshysy Syrym Botabekov bastaǵan jumys toby arnaıy issaparmen Iran Islam Respýblıkasyna baryp, Iran Ulttyq kitaphanasy men arhıvinde jáne Astan Quds Razavı zertteý ortalyǵynda jumys istepti.

«Ortalyq mamandarynyń parsy tilin jetik meńgergeniniń arqasynda aýqymdy izdeý-zertteý jumysy júrgizildi. Nátı­je­sinde, 50-ge jýyq sırek kezdesetin qoljazba saraptalyp, onyń on shaqtysy ortalyqqa ákelindi. Qalǵan jádigerler aldaǵy ýaqytta arnaıy kelissózder nátı­je­sinde alynatyn bolady», deıdi saparlap qaıtqan mekeme mamandary.

Elimizge jetkizilgen kóne qoljaz­ba­lar­dyń qaı-qaısysynda da qazaq tarıhyna qatysty qundy derekter bar ekeni anyq. Onyń syrtynda parsy arhıvterinde saqtaǵan qazaq dalasynan shyqqan ǵulama-ǵalymdar eńbekterinen de talaı dúnıe tabýǵa bolady. Al jetkizilgen qoljazba-kitaptar ishinde mańyzdylary – Tegeran qalasyndaǵy Málik kitaphanasynyń kóne jazbalar qorynan alynǵan jádigerler. Atap aıtar bolsaq:

VI ǵasyrda ómir súrgen ataqty ımam Hasan ıbn Álı ıbn Abı Talıbtiń (paıǵambardyń s.ǵ.s. nemeresi) kýfı kallı­gra­fııasy negizinde óz qolymen kóshirgen Quran kitaby; Ortaǵasyrlyq tanymal oqymysty, dáriger, fılosof kózi tirisinde ǵylymnyń 29 túrimen aınalysyp, artyna 450-den astam eńbek qaldyrǵan Ibn Sınanyń arab tilinde jazylǵan «Ardjýza fı Tıbb» («Emdeý týraly báıitter») atty eńbegi; Orta ǵasyrda ómir súrgen ataqty ensıklopedıst – ǵalym, óz zamanynda: tarıh, geografııa, arab fılologııasy, matematıka, mehanıka, geologııa taǵy basqa ǵylym salasyn zerttegen ál-Bırýnıdiń aspan álemi astronomııaǵa negizdep jazǵan «Istııab výdjýh al mýmkınat fı sana’a al Isterlab» atty kitaby; Quran Kárimdi túrik tilinde tápsirlep túsindirgen XVI ǵasyr murasy «Tıbıan tafır Kýran» atty tápsir kitaby; XVI ǵasyr týyndysy hám deshti Qyp­shaq – Qazaq handyǵy tarıhyna qa­tys­ty qundy dúnıeler jınaqtalǵan, s­o­nyń ishinde qazaq handarynyń sheji­re­si­ne­ qatysty derekter berilgen «Ahsan at Tava­rıh» atty shejire kitap. Bul týyn­dy­­nyń avtory – qyzylbastar memleketin bı­­leý­shi Sefevıdter áýleti tusynda ómir súrgen áıgili tarıhyshy – Hasanbek Rýmlý; Sefevıdter áýleti tusynda ómir súrgen ataqty saraı tarıhshysy, arty­na­ kóptegen qundy tarıhı jazbalar­ qaldyrǵan ǵulama Iskanderbek Mýnshıdiń Shıba­nıdter men Sefevıdter qarym-qatynasy jáne Qazaq handyǵy týraly qundy derekter jınaqtalǵan «Tarıh-ı alam ara-ıı Abbası» («Álemniń bezen­di­rý­shisi Abbastyń tarıhy») atty kitaby; Horasan, Aýǵanstan jáne Ortalyq Azııa elderiniń XVI-XVIII ǵ. tarıhy qamtylǵan parsy oqymystysy Naýrýz Vaız Bastamıdiń «Ferdaýs at Tavarıh» atty qundy týyndysy; Shaǵataı, oǵyz, qypshaq sózderi men dıalektileriniń negizinde XVIII ǵasyrda jazylǵan «Farhang týrkı-farsı» atty sózdik; Brıtandyq belgili parsytanýshy – akademık Charlz P.Melvılldiń aıtýyn­sha, 1340 jyly jazylyp, 1344 jyly jaryq kórgen Hamıdýlla Mýstaýfıdiń «Nahdjatýl Kýlýb» atty qundy eńbegi ákelinipti. Bul kitap, Elhan ımperııasynyń (Qulaǵý memleketi – 1217-1265 j. Máraǵa, Iran) geografııasy men tarıhı oqı­ǵa­laryn sıpattaıtyn birden-bir derekkóz bolyp sanalady; Chagnını Horezmıdiń XIV ǵasyrda jazylǵan «Kıtab Kanýncha» atty medı­sı­nalyq eńbegi. Bul kitapta Altyn Orda ulysynyń medısınalyq ahýaly týraly málimetter kóp. О́ıtkeni avtor Joshy ımperııasynyń quramynda bolǵan Horezmde dúnıege kelgendikten, sol dáýir oqıǵalaryn shynaıy sýrettegen; IH-H ǵ. jazylǵan Zakarııa Razıdiń «Mýfıdýl Has fı ılm al Havas» atty týyndysy. Bul jádiger Iran Islam Respýb­lı­kasynyń Meshhed qalasyndaǵy Astan Kýds Razavı kitaphana qorynda saqtalyp kelgen. Qoljazba eki bólikten turady. Birin­shi bóligi joǵalǵan, al ekinshi bóliginiń kóshirmeleri saqtalǵan. Onyń mazmuny – sharýashylyqqa zııandy jándiktermen kúresý tásili, ósimdikter men jemisterdi paıdalanýdyń joly, dárilik shópter men kókónister, sondaı-aq jylan, shaıan, t.b. jándikter arqyly emdeý sharalary jóninde málimetter bar.

Kópshilik úshin súıinshi jańalyq: «Joǵarydaǵy qundy qujattardyń bar­lyǵy kóne parsy jáne arab tilinde. Bulardy qazaq tiline aýdarý isi jalǵasyp jatyr», deıdi Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyǵy dırektory Jandos Boldyqov.