Qıyn da kúrdeli XVIII ǵasyrda aqylymen, ádildigimen, keńdigimen dosty da, dushpandy da moıyndatqan Tóle bı halqymyzdyń yntymaǵyn arttyrýǵa, Táýke, Ábilmámbet, Abylaı jáne basqa da handarmen, Qazdaýysty Qazybek, Áıteke bılermen birge qazaq memleketin nyǵaıtýǵa erekshe úles qosty. Kóptegen jońǵar bıleýshilerimen, Reseı jáne Sın ımperııasy ókilderimen kezdesip, dıplomatııalyq kelissózder júrgizip, dostyq qarym-qatynasty saqtap qalýǵa áreket jasaǵan tarıhı tulǵa.
El aýzynda Tóleniń danalyǵy men mámilegerligi týraly az aıtylmaıdy. Birde úsh júzdiń ataqty bıleri Arqaǵa jınalypty. Olar Tóle bı aıtqan mezgilden keshigip kelse kerek. Oǵan shamdanǵan qart bıler: «Tóle bı kelse ornymyzdan turmaıyq», dep ýádelesedi. Biraq Tóle bı kelgende oryndarynan turyp ketedi. Tek eki-úsh bı ǵana turmaıdy. Tóle bı kópshilikten keshikkeni úshin keshirim suraıdy. Eki-úsh bıdiń biri sózden utý úshin synaı suraq qoıady:
– Baq – degenimiz ne ?
Baılyq – degenimiz ne?
Bala – degenimiz ne?
Tóle bı ornyna otyrmaı, túregep turǵan boıda:
– Baq uzatylǵan qyz,
Baılyq erıtin muz,
Bala artta qalǵan iz.
О́mirdiń adamǵa jaqsy syıy –
Syılasqan siz benen biz, –
degende bılerdiń bári júregin ustap, qarttarǵa deıin oryndarynan turyp qyzmet jasaǵan eken, deıdi. Bul jerde baq pen baılyqtyń qus qusap qoldan sýsyp ushyp ketetinin, myna jalǵanda bir-birimizdi syılap ótsek, sol syılastyqqa jetetin nárse joq ekenin basyp aıtady, qasyndaǵylardy sol siz-biz desýge shaqyrady. Tóle bıdiń dóp aıtqan sózderi qasynda otyrǵan bılerdiń oıynan shyǵyp júregine jetedi.
Tóle bıdiń ónegeli ómiri men qyzmeti týraly fılologter, tarıhshylar, zańgerler az jazbaǵan. Biz bul maqalamyzda Tóle bı urpaqtary qolynda saqtalǵan tarıhı tulǵanyń tutynǵan zattary týraly aıtpaqpyz. Ońtústik Qazaqstan oblysy Tólebı aýdany Kıelitas aýylyna baryp Tóle bıdiń altynshy urpaǵy Erkinbek Balyqbaıulynyń úıindegi zattarmen tanystyq. Olar bıdiń Qojamjar degen ulynan taraıdy. Qojamjardyń tórt uly bolypty, kenjesi – Kenjebaıdan Balyqbaı, sońǵydan Erkinbekter taraıdy. Balyqbaıuly Erkinbek 1998 jyly qaıtys bolǵan. Erkinbektiń qosaǵy, Balyqbaıkelini Tájigúl apa biraz málimet berip, saqtalǵan dúnıelerdi kórsetti. Bul áýlet qalǵan zattardy kıeli sanap kópshilikke kórsete bermeıdi, shańyraqty kıeli sanap arnaıy kelip túneýshiler de kezdesedi eken. Zııarat etýshilerdiń basym bóligi – nárestesi shetinegender, bala kótermegen áıelder, aýrýdan em izdegender.
Balyqbaı kelini Tájigúl apa Tóle bı shekpeniniń jurnaǵyn ustap tur
Birinshi zat – Tóle bı shekpeniniń jurnaǵy. Qyzyl tústi shekpen qaldyǵynyń uzyndyǵy – 80 sm, eni – 40-56 sm, qalyńdyǵy – 1,5 mm. Bir kezderi Balyqbaıdyń ákesi Kenjebaıdyń báıbishesi kıeli shapandy sógip shalbar etip tigipti. Shapandy sókken kúnniń ertesine qatty jańbyr jaýyp, sol nóserden Kenjebaıdyń myń jylqysy qyrylyp qalady. Shekpenniń kıesi urǵanyn bilgen báıbishesi shalbardy qaıta sógipti. Odan keıin bul zatty kıeli tutqandar tábárik dep qıyp ala beripti. Tek sońǵy 20 jylda Tájigúl apa aq mataǵa orap sandyqqa saqtap keledi. Shekpen qazaqta ádette túıe júninen toqylatyn bolǵan. Shekpenniń usaq bóligi 2008 jyly 15 shildede Qazaqstannyń Túrkııadaǵy Bas konsýly Abýtalıp Ahmetovtiń arnaıy hat jazyp suraýymen Túrkııaǵa saraptamaǵa jiberilgen. Ystanbuldaǵy Institut Für marktökologie atty mekemeden kelgen jaýapta mata baıyrǵy kóne toqyma stanogynda jasalǵany, ol taza júnnen (100 paıyz) turatyny, boıaýy organıkalyq ekeni, shóp tamyrlarynan jasalǵany aıtylady. Shekpenniń kóne buıym ekenin saraptama kórsetip tur.
Ekinshi zat – Tóle bıdiń kıiz úıi esiginiń mańdaıshasy. Mańdaısha da qasterlenip úıdiń bir bólmesinde saqtalady eken. Ol aǵashtan jasalǵan, túsi qara. Mańdaıshanyń jalpy qalyńdyǵy – 5 sm. Beti jyltyr, bir bólikteri juqalaý etip oıylǵan, bir oryndary qalyńdaý etip jasalǵan. Ol ádettegi esik mańdaıshalary sııaqty sozyńqy tórtburysh pishindi emes. Mańdaıshanyń jalpy uzyndyǵy – 1,1 metr. Mańdaıshanyń eki sheti dóńgelene etip aıaqtalǵan. Orta beline qaraı kóterińki. Osy jerdegi eni – 12,5 sm. Al eki shetindegi eni – 12 sm. Mańdaıshanyń sol jaǵynda dóńgelek temir bekitilgen, dóńgelek dıametri – 2,5 sm. Temir sheńber jalaý bekitýge arnalypty.
Tóle bı máıiti jýylǵannan soń betine jabylǵan seısep. Ortada Erkinbekuly Omar (babanyń 7-urpaǵy)
Úshinshi zat – Tóle bı qaıtys bolǵanda babanyń denesi jýylǵannan soń betine jabylǵan mata. Qyzyl maqpal mata betin kórkemdep sary, kók, aq, sur tústi jiptermen ósimdik ispetti órnekter salynǵan. Jamylǵy-seıseptiń qaldyǵynyń bir jaǵynyń uzyndyǵy – 1,70-1,55 metr, eni – 119 sm. Bul áýlette babalardan qalǵan dep sanalatyn taǵy bir zat – qoljazba Quran. Onyń muqabasy qaptalǵan teri betine qalyppen shyǵystyq órnek túsirilgen. Qaǵaz betine 15 qatar qara sııamen arab jazýy túsken.
Tóle bıdiń ónegeli ómirin óskeleń urpaqqa tanytý kerek. Eń aldymen Reseıdegi, Qytaıdaǵy, О́zbekstandaǵy muraǵattardan Tóle bı týraly baıyrǵy jazba derekterdegi málimetterdi alyp, qujattar jınaǵyn basyp shyǵarǵan durys. Tóle bıdiń sheshendik sózin, bılik sheshimderin jeke dara etip, ǵylymı negizde suryptap, elekten ótkizip basý qajet. Tóle bı urpaqtary arasynda saqtalǵan zattardy jınaqtap sýretke túsirip, olardyń arasynda Tóle bı shejiresin de jeke albom etip shyǵarǵan jón. Tóle bıge qatysty tarıhı qujattardy jınap, Túrkistan oblysyndaǵy Tóle bı aýdanynda arnaıy mýzeı salýdy, ony týrıstik nysanaǵa aınaldyrýdy oılastyrý qajet-aq.
Gúljanat BAISARIEVA,
Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri
Túrkistan oblysy