Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń málimdeýinshe, sala qazirgi ýaqytta halyqtyń ál-aýqatyna tikeleı áser etetin salalalardaǵy jemqorlyqty joıýǵa basty nazar aýdaryp otyr. Ol úshin jemqorlyq bolýy múmkin jaǵdaılardy taldaý, oǵan qarsy monıtorıng júrgizý men mádenıetti qalyptastyrý baǵyttaryna kúsh salynyp keledi.
Sonymen qatar sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý jónindegi jumystyń negizgi baǵyty Jemqorlyq táýekelderiniń kartasy negizinde júzege asady. Munda úderisterdiń ashyqtyǵyna, ákimshilik kedergilerdiń bolýyna, zańnamanyń jetilmegenine jáne yqtımal jemqorlyq táýekelderine baılanysty sheshim tappaıtyn ózekti máselelerdiń tizbesi kórinis tapqan.
Halyqtyń turmys jaǵdaıyna tikeleı qatysy bar salalardyń biri – bilim júıesi. Bul sala jemqorlyqqa qarsy kúres qyzmetiniń tikeleı nazarynda. 2023 jyly bilim berý júıesinde sybaılas jemqorlyq táýekelderine syrtqy taldaý júrgizilgen. Nátıjesinde, bıýdjet qarajatyn jymqyrýdyń kóptegen faktisi bıýdjettik ótinimderdi qalyptastyrý úrdisterin avtomattandyrýdyń, zań buzýshylyqtardyń aldyn alý tetikteriniń jáne býhgalterlik eseptiń aqparattyq júıeleri men memlekettik derekqorlardyń ıntegrasııalyq baılanystarynyń bolmaýyna oraı tirkelgen («Ulttyq bilim berý derekqory», «Qazynashylyq-klıent», «Jeke tulǵalar», «Enbek.kz» jáne t. b.).
Qazirgi ýaqytta memlekettik organdar bekitilgen Jol kartasy aıasynda joǵaryda kórsetilgen jemqorlyq táýekelderin joıý boıynsha jumys júrgizip jatyr. Agenttiktiń bastamasymen 2023 jyldyń tórtinshi toqsanynda Pavlodar, Aqmola jáne Túrkistan oblystarynda qoldanystaǵy býhgalterlik júıeler bazasynda sıfrlyq sheshimderdi engizý boıynsha qanatqaqty joba iske asyryldy.
Bıýdjettik ótinimderdi qalyptastyrý úrdisin tolyq avtomattandyrý, kontıngentti esepke alý jáne qyzmetkerlerdiń kelýin baqylaý, avanstardy negizsiz tóleýdi buǵattaý tetikteri (eńbek zańnamasyna sáıkes) jáne qazynashylyq derekterin býhgalterlik júıelermen salystyrý múmkindigi sátti ótti. Sondaı-aq uıym basshysynyń bet bıometrııasy boıynsha tólem qujattaryna qol qoıý, olardy shıfrlaý máselesi pysyqtaldy. Búginde osy sıfrlyq sheshimderdi masshtabtaý jumystary júrgizilip jatyr.
Jalpy, elimizdiń bilim salasy eń jemqorlyq jaılaǵan salalardyń biri ekeni kópten aıtylyp keledi. Buryn ony bári bilse de, elemegen syńaı tanytyp júrgen bolsa, endi halyqtyń qaltasyn qaqqan mundaı keleńsizdikke jol berilmeıdi. Oǵan elimizdiń ár óńirinde ashylyp jatqan jemqorlyq qylmystary dálel. Sonyń biri – jýyrda Aqtóbe qalasyndaǵy №55 mektep gımnazııasynda bolǵan oqıǵa. Aıta ketsek, bilim ordalaryndaǵy jemqorlyq bylyqshylyqtarynyń kópshiligin býhgalterler jasaǵanyn kórýge bolady.
№2 qalalyq sot №55 mektep-gımnazııasynyń bas býhgalterine qatysty úkim shyǵardy. Aldyn alý sharalary aıasynda ashyq rejimde júrgizilgen sot úderisine bilim basqarmasy men bólimderiniń qyzmetkerleri, onyń ishinde Aqtóbe oblysynyń 403 qalalyq jáne aýdandyq mekteptiń dırektorlary, býhgalterleri, pedagogıkalyq quramy qosyldy.
Aqtóbe qalalyq mektebiniń bas býhgalteri asa iri mólsherde bıýdjet qarajatyn jymqyrǵany úshin sottaldy. Ol 8 jyl boıy óziniń banktik shotyna jalaqy retinde zańsyz aýdarymdar jasaǵan, saldarynan memleketke 413,8 mln teńge somasynda zalal keltirgen. Tek bir jyldyń ishinde ol ózine 200 mln teńgeden astam qarajat aýdarǵan, bul búkil mekteptiń jyldyq eńbekaqy qorynyń 30%-yn quraıdy.
Sot úkimimen esepshige 7 jyl bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndaldy, sondaı-aq ol 10 jyl merzimge materıaldyq jaýapty laýazymdardy atqarý quqyǵynan aıyryldy. Úkim zańdy kúshine engen joq.
Bul keıingi aıda tirkelgen jalǵyz qylmystyq oqıǵa emes. Aqpan aıynda Almaty oblysynyń Ile aýdany bilim bóliminiń basshysy jemqorlyq qylmysyn jasady dep kúdikke ilingen bolatyn. Almaty oblysy boıynsha Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet «Almaty oblysy Ile aýdanynyń bilim bólimi» MM basshysyna qatysty sotqa deıingi tergeý júrgizip jatyr.
Ol Ile aýdanynyń orta mektepterinde is júzinde eńbek qyzmetin júzege asyrmaǵan adamdarǵa adamdar tobymen aldyn ala sóz baılasyp, jalaqy aýdarý arqyly 680 mln teńge somasynda bıýdjet qarajatyn jymqyrdy dep aıyptalyp otyr. Sonymen qatar laýazymdyq ókilettikterin asyra paıdalana otyryp, óziniń júrgizýshisin mektep-gımnazııaǵa kásibı baǵdarshy laýazymyna jalǵan jumysqa ornalastyryp, oǵan zańsyz túrde jalpy somasy 4,9 mln teńge jalaqy tólegen.
Sot sanksııasymen kúdikti qamaýǵa alynyp tergeý isi jalǵasyp jatyr. Qylmystyq-prosestik kodekstiń 201-babyna sáıkes ózge aqparat jarııa etýge jatpaıdy.