Shekara shebindegi qaqtyǵys

Solardyń qatarynda 20 jas­taǵy Dáýlet Eleýsizov te boldy. Búginde О́skemen qa­la­synda turyp jatqan ardager – eki saǵatqa sozylǵan sol shaı­qasta aman qalǵandardyń biri.

Shyǵys Qazaqstan obly­sy­nyń Aqsýat aýdanyna qa­ras­ty Oıshilik aýy­lynyń tý­masy Dáýlet Eleýsizov qul­dy­rań­da­ǵan qulyn shaǵynan gazet-jýrnal oqýǵa qumar bolyp ósti. Ár merzimdi basylymda jarııalanǵan jańalyqtardy qalt jibermeı oqyp qana qoı­maı, sońǵy betindegi sóz­jum­ba­ǵyn da sheship tastamasa, kóńili tyn­shymaıtyn.

– Birde tájik-aýǵan shekara­syn­daǵy qaqtyǵys jaıynda jazylǵan maqalany kózim shaldy. Onda aýǵan sodyrlarynyń ozbyrlyǵy týraly aıtylypty. Mende sol kezden bastap qanypezer jaýlarmen kúressem, beıbit eldiń shekarasyn qorǵasam degen arman paıda bolǵan edi. Bul balań oıymnyń keıin shyn máninde júzege asaryn kim bilgen? – deıdi keıipkerimiz.

Ol 1993 jyly qarasha aıynda áskerge shaqyrylyp, Shymkent qa­la­syndaǵy 5485 áskerı bólimde aza­mat­tyq boryshyn óteıdi. Bir kúni tájik-aýǵan shekarasyn kúzetýge barýǵa nıet­tilerdi iriktep jatqanynyn estip, ózi baryp tirkelipti. Alaıda ke­ńes odaǵynyń ydyrap jatqan tusy bol­ǵan­dyqtan, bulardyń tájik-aýǵan shekarasyna attanýy uzaqqa sozylyp, tek 1995 jyly ǵana dittegen jerge jetedi.

– Aldymen ushaqpen Dýshan­be qalasyna qonyp, ári qaraı tik­ushaqpen shekaraǵa taban tire­dik. Bastapqyda Podkýnov aýy­ly mańyndaǵy shekara aý­ma­­ǵyn jiti qadaǵalaýǵa aldyq. Aǵy­sy qatty Pıandj ózeni eki eldiń arasyn bólip tur. Arǵy jaǵynda aýǵan jurty bol­sa, bergi jaǵy mamyrajaı kún keshken tájik aýyldary. Taý­ly aımaqta biz joǵarydan tó­men qaraı úsh topqa bólinip, baqylaý jasadyq. Bul ýaqytta bizge tıisti aýmaqta oqys oqıǵa bolmady. Bir aýysym taýdyń quzar shyńyn pana tutsa, kelesi top taýdyń saıly-jyraly tusyn baqylady. Bir kúni «ÝAZık» kóligimen kelgen áskerı adamdar basshylyqqa bizdiń basqa jaqqa aýysatynymyzdy aıtyp ketipti. Ony biz keıin rota basshylarynan estidik. Bir jerde jata berýden jalyqqandyqtan, áýelgide biz úshin bul qýanyshty jańalyq boldy. Sóıtip, 7 sáýir kúni tańǵa jýyq ortalyq jasaqqa kelip, sol jerden Reseı men Tájikstannyń rotalary bizdiń kolonnaǵa qosyldy, – deıdi D.Eleýsizov.

Bulardyń bet alǵan baǵyty sheka­ra­nyń zańsyz esirtki, qarý-jaraq saýdasynyń qyzǵan tusy bolsa kerek. Ol sonysymen de qaýipti edi. Alǵashqyda eshqandaı bóten oı joq, basqa da rotalardaǵy jerlesterin keziktirgen jandar jol-jónekeı án aıtyp, áńgimelesip máz-maıram bolyp otyrady. Bir kezde uzyn-sonar kolonna Pshıharv shatqalyna jetkende kilt toqtaıdy. Kólikten túsken barlaýshy top mańaıdy sholyp kórmek bolyp taýǵa órmelep ketedi. Bul ýaqytta Dáýlet júk kóliginde qarýlas serikterimen qosylyp án shyrqap otyrǵan edi. Bir kezde gúrs etip qatty jarylǵan daýys aınalanyń álem-tapyryǵyn shyǵarypty.

– Granatometpen atylǵan zymyran oǵy kolonnanyń basyndaǵy kólikti kúl-talqan qylyp jaryp jiberdi, – deıdi ol. – Biz de júk kóliginen japa-tarmaǵaı jantalasyp syrtqa shy­ǵýǵa kiristik. Biraq bir-birimizdi ıte­ri­sip jatqanda meniń aıaǵym esikke qy­sy­l­yp qalmasy bar ma? Qasymdaǵy dos­ta­ry­mnyń bári syrtqa shyǵyp ketkende men jalǵyz qalyp qoıdym. Osy kezde taý basyndaǵy granatomettiń taǵy bir gúrs etip atqan ot ushqynyn kózim shalyp qaldy. Iаǵnı birneshe sekýndtan keıin onyń oǵy da bizge jetip, taǵy bir kóliktiń astan-kesteńin shyǵarmaq. Men aıaǵymdy áreń shy­ǵa­ryp aldym da, kólikten jerge se­kirip túsip, tyǵylatyn qaýipsiz jer izdep jan-jaǵyma qaradym. Qa­sym­daǵy sarbazdardyń bári biz otyrǵan kóliktiń artyna baryp boı tasalapty. Olardyń janyna baraıyn desem, adamnyń kóptiginen tyǵylatyn oryn qalmapty. Sosyn bizden birneshe metr jerdegi áskerı jabdyqtar men azyq-túlik tıelgen kólikke júgirip jetip, aldyńǵy dóńgeleginiń astyna domalaı kettim. Sol-aq eken, gúrs etip jarylǵan daýys shyǵyp, jalt qarasam, jańa ǵana ózimiz otyrǵan júk kóligi jarylyp ketti...

D.Eleýsizov qulaq shyńyl­dat­qan dybys birazǵa deıin basylmaǵanyn, bir kezde kózin ashsa, janynda bolǵan sarbazdardyń bári jan-jaqqa shashylyp qalǵanyn aıtady. Biriniń basy ju­lynyp ketse, endi biriniń ishek-qar­ny aqtarylyp qalypty. Arasynda tiri qal­ǵandary, biraq aýyr jaraqat al­ǵandary da bar eken. «Sol kezde eger esikke aıa­ǵym qysylyp qalyp, ish­te qa­lyp qoımaǵanymda men de sol sar­baz­dardyń arasynda bolar edim ǵoı. Osy sát áli meniń esimnen ketpeıdi. Bul da taǵdyr shyǵar, sonyń arqa­syn­­da ajal aranynan aman qal­dym. Áıt­pe­se, qa­sym­daǵy ­ja­­­­ý­yn­­gerlermen birge me­niń de kúl-talqanym shyǵar ma edi?», deıdi ol.

Azyq-túlik pen qarý-jaraq tıelgen kóliktiń júrgizýshisi buny sabyr­ǵa shaqyrǵandaı: «Bul mashına olarǵa kerek, muny atpaıdy», dep myrs etip kúlip qoıady. Rasynda da, Dáýlet ja­sy­rynǵan kólikke qaraı jaý oǵy ba­ǵyttalmady. Alaıda shatqalda tur­ǵan kolonnany jaý áskeri kelesi bet­tegi taýdyń ústinen atqylap, oqty jań­byr­sha boratyp jatqan edi. Tipti bas kóterý múmkin emes. Abyroı bolǵanda, keshke qaraı qosymsha kúsh kelip jetip, bular jaý shabýylyna toıtarys berip, qarsy shabýylǵa shyǵady.

– Tastan-tasqa ortekedeı qarǵyp úı­ren­gen dushmandar endi bizden qashýdyń ama­lyn qarastyryp, bas saýǵalap, zym-zııa joq boldy. Biraz ýaqyt ótken soń, bizge jaralylarǵa kómektesý kerek eken­digi aıtyldy. Aýdan ortalyǵynan kelgen mashınalarǵa jaraqat alǵandardy ta­sy­dyq, al qaza bolǵandardy alýǵa ol kúni múm­kindik bolmady. Tań atqansha dushman jaq­ty ańdý­men boldyq. Biraq eshqandaı oq atyl­mady. Qulaqqa urǵan tanadaı ty­nysh­­tyq ornady sol túni. Erteńinde tań­ǵa jýyq oqqa ushqan sarbazdardy jı­nas­tyr­dyq, – deıdi keıipkerimiz.

Pshıharv shatqalyndaǵy sol qyr­ǵyn­da kolonna quramynda bolǵan júz shaqty sarbazdyń otyzdan astamy jaralanyp, on jetisi qaza tapty. Osy oqıǵadan keıin de D.Eleýsizov tájik-aýǵan shekarasynda eki aı bolypty. Zańsyz esirtki, qarý-jaraq saýda jasaýshylar ózenniń ústinen uzyn tross kerip qoıyp, ári-beri esirtki men qarý-jaraq ótkizip turǵan eken. Sol shynjyr jip baılanǵan qadaý­lardy aınalasyndaǵy qıyr­shyq tastarymen birge jaryp jiberip, zańsyz saýdanyń jolyn kesedi. Biraz kúnnen keıin basshylyqtan adamdar kelip: «Eger munda qalýǵa qo­ryqsańdar, keri qaıtýlaryńa ruq­sat», deıdi. Alaıda Dáý­lettiń keri qaıtyp ketýge namy­sy da, ary da jibermeıdi. «Meni aýyl­dan attandyrǵan ákem: «Ás­ker­den aýylǵa qashyp kel­seń, sıraǵyńdy syndyramyn», degen edi. Sondyqtan men bul jerden abyroımen qaıtýdy maqsat tuttym. Sońǵy eki aıdy aman-esen ótkerip, elimizge qaıta oraldyq», deıdi ol.

Tájik-aýǵan qaqtyǵysynyń arda­geri Otan aldyndaǵy boryshyn abyroıly atqaryp kelgen soń, О́skemen qala­syndaǵy Ulttyq ulannyń «Shy­ǵys» óńirlik qolbasshylyǵyna qaras­ty 6699 áskerı bólimde qyzmet etedi. Qaladaǵy №17 túzeý mekemesinde baqylaýshy bolyp, keıin óńirlik qolbasshylyqqa qarasty 3477 áskerı bólimge aýysyp, qaraýyl bastyǵy qyzmetin atqardy. Al jaýyngerlik qyzmetiniń sońǵy jyldaryn 5518 áskerı bólimde ótkizdi.

Búgingi tańda tájik-aýǵan qaq­tyǵysynyń ardagerleri qam­shy­nyń órimindeı ózara tyǵyz baılanysta. 7 sáýir qarsańynda jıi bas qosyp, sheıit bolǵan bozdaqtardy eske alady. Sonymen qatar árdaıym bilim ordalaryn­da erlik sabaqtaryn júrgizedi. Bala kezden armanshyl aza­mat­tyń taǵy bir armany bar: О́skemendegi saıa­baq­tar­dyń biri­nen tájik-aýǵan qaq­ty­ǵysynyń qur­ban­da­ryna arnalǵan eskertkish-taqta qo­ıylsa ıgi deıdi. О́lsheýsiz erlikke taǵzym etip, qurmet tutatyn urpaq bar­da ajaldyń tyrnaǵynan aman qal­ǵan­ jaýyngerdiń bul armany da oryndalyp qalar.