Mal-jannyń qonysyna qolaıly Qarqara – ejelden qut meken. Shóbi shúıgin, sýy móldir, aýasy jupar han jaılaýdyń tarıhyna zer salsaq, Qazaq dalasynyń qunarly bir pushpaǵy sanalatyn bul jer halyqaralyq dárejedegi alys-beris, saýda-sattyq jármeńkesiniń ortalyǵyna aınalǵan. 1916 jylǵy áskerdiń qara jumysyna adam alý týraly aq patshanyń jarlyǵyna qarsy shyǵyp «bala ólgenshe, shal ólsin» dep bas kótergen batyr babalarymyzdyń erlikteri de osyndaǵy «Ereýiltóbe» eskertkishinde tasqa qashalyp jazylǵan. Tarıhı ólkege tabany tıgen jan aldymen babalar rýhyn asqaqtatqan osynaý eńseli eskertkishke aıaldap, Quran baǵyshtaıdy. «Qarqara qalyń qazaq kebesindeı, Albannyń albyrt erke enesindeı. Qaraǵaı qaptaldaǵy, jynys arsha, Qydyrly maldyń qutty kelesindeı. Qarqara jarasymdy jazyq jaılaý, Úı-kúlshe, qurttyń jaıǵan óresindeı» dep jyr júırigi Ilııas Jansúgirov kelisti kelbetin sýrettegen Qarqaranyń qoınaýy qut, jazyǵy syr jasyrǵan jádigerge toly.
Tabıǵatynyń sulýlyǵy talaıdy tamsantqan áıgili Qarqara jaılaýynda bıyl ekinshi ret Almaty oblysy ákimdiginiń uıymdastyrýymen ulttyq salt-dástúrimizdi dáriptegen qymyzmuryndyq meıramy uıymdastyrylyp, «Jolan júırigi» atty respýblıkalyq alaman báıge ótti.
Jazdyń jańbyrly kúnderine qaramaı myń alýan shóbi men kóz súısinter gúli jaıqalǵan jaılaýǵa qazdaı tizilgen aqshańqan úıler erekshe sán berip, toıdyń kórkin kirgizdi. Kerege taýly Kegen aýdanynyń barlyq aýyldyq okrýgteri qurǵan ataýly etnoaýyldarda qazaqy dástúrimiz, ulttyq qundylyqtarymyz ulyqtalyp, toıdyń mán-mazmunyn arttyra tústi. Bul ıgi sharadan Qonaev qalasy men Jambyl, Uıǵyr, Qarasaı, Balqash,
Eńbekshiqazaq, Raıymbek, Talǵar aýdandary da qalys qalmaı, tól ónerimizdi áspettedi. Aq qalpaqty aqsaqaldar men zerli kımeshek kıgen ájeler jaılaýdyń sánine aınaldy. Dúbirli toıǵa olar ózderiniń tartý-taralǵysymen kelip, halyq ánderin shyrqap, kúmbirlete kúı tartyp, kóptiń qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. «Batamenen el kógerer, jańbyrmenen jer kógerer» demekshi, aýdandyq ardagerler keńesi «Batagóıler» báıgesin uıymdastyrdy. Qara sózdiń qýatyn arttyryp, qaımaǵyn qalqyǵan bul báıgede aqsamaıly atalarymyz aq batasyn jańbyrsha jaýdyrdy. Bıe saýyp, bal qymyz ashytýdyń sheberi atanǵan qarqaralyq analarymyz kúbisin maılap, mosysyn saılap, qymyzmuryndyq rámizderin kórsetti. Saltanatty is-sharanyń bastalýynda ultymyzdyń uly murasyn beıneleıtin, án-jyrmen kómkerilgen 50 adamdyq kósh-kerýen ótti.
«Qymyzmuryndyq – atadan jetken dástúr. Bıe baılamas buryn, jelibaý quryp, qazyǵyna aq tamyzyp, jas qulynǵa qaıystan órilgen noqta kıgizip, saýrypyn maılap, baılaıdy. Alǵashqy saýylǵan bıe sútin arshamen ystap, maılanǵan kúbige quıyp pisedi. Osy sátte «tólimiz kóbeıip, aq mol bolsyn, yrys-yntymaq ornasyn» degen tilekpen aýyl-aımaqty jıyp, qymyzmuryndyq jasaıdy», deıdi Kegen aýdandyq analar keńesiniń tóraǵasy Baqytgúl Kóneeva.
Aýdandaǵy 12 aýyldyq okrýgtiń ájeler ansambli «Nan ónimderi», «Sút ónimderi», «Syıtabaq», «Quraq kórpe», «Keste tigý», «Shı toqyp, kıiz basý», «О́rim órý» syndy qolónerdiń san túrinen sheberlikterin pash etti. Otbasy ınstıtýtynyń jumysyn nasıhattap, urpaqqa ata-babamyzdyń salt-dástúrin úıretýdi maqsat etken aýdandyq analar keńesiniń 137 múshesi osy is-sharanyń joǵary deńgeıde ótýine atsalysyp, basy-qasynan tabyldy.
Sonyń biri Uzynbulaq aýlynan kelgen Qaısha Bókeıqyzy kıiz basý ónerine óziniń kelinderi men nemerelerin baýlyp júrgenin aıtady. Qolóner sheberi atanǵan apasynyń janynan bir eli uzamaı, ár qımylyn baǵyp, úırenip qalýǵa tyrysqan nemeresi Medına boıalǵan júndi shıge oraýda eptiligimen erekshelendi.
Atakásipti ákesinen meńgergen 16 jastaǵy Dıas Espergenuly da qaıystan júgen, qamshy, quıysqan syndy at ábzelderin órýdiń san túrli tásili baryn biledi. «Jylqyny alǵash qolǵa úıretken babalarymyzdyń amanatyn urpaqtan-urpaqqa jetkizý – paryzymyz», deıdi jas órimshi.
Qymyzmuryndyqtyń maqsaty – atakásipti, ulttyq salt-dástúrdi dáripteı otyryp, tarıhty taný, ony urpaq sanasyna sińirý bolǵandyqtan atalǵan is-sharaǵa Kegen aýdandyq ólketaný mýzeıiniń jyljymaly kórmesi qatysyp, ondaǵy jádigerler kópshilik nazaryn aýdardy. Sondaı-aq Kegen balalar óner mektebiniń talantty oqýshylary da belsene qatysyp, sýret salý, keste tigip, shashaq toqýdaǵy sheberlikterin kórsetti.
Qymyzmuryndyq qonaqtary aldymen oblysta jetekshi orynǵa ıe aýylsharýashylyq salasynyń ozyq tehnologııalar kórmesimen, odan keıin ulttyq qolóner buıymdarynyń kórmesimen tanysty.
«Barsha jurttyń basyn qosyp, yntymaq pen birlikke úndeıtin qymyzmuryndyqtyń dástúrli túrde Kegen aýdanynda ótýiniń ózindik sebepteri bar. Bul jerdiń topyraǵy qunarly, shóbi shúıgin, jurty jaısań, qymyzy keremet. Osyndaı jobany júzege asyrý arqyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq quryltaıdaǵy «Halqymyzdyń ata-babadan mıras bolǵan mol murasy bar. Ony zaman talabyna saı jańǵyrtyp, jer júzine nasıhattaý kerek», degen tapsyrmasyn oryndap jatyrmyz», dedi qymyzmuryndyqtyń ashylý saltanatynda sóz alǵan Almaty oblysy ákiminiń birinshi orynbasary Nurlan Ábdirahym.
«Sonymen qatar bul is-sharany óskeleń urpaqty, sheteldik týrısterdi tartatyn festıval formatynda uıymdastyrýymyz Memleket basshysynyń «Biz dástúrli qundylyqtarymyzdy qazirgi mádenı úrdistermen úılestirýimiz kerek» degen ustanymyna saı keledi. Sondyqtan qymyz merekesi – berekeli birliktiń, tatý tirliktiń, molshylyq pen qonaqjaılylyqtyń kórinisi, mańyzdy folklorlyq-etnografııalyq mereke», dep atap ótti.
Adam aǵzasyna asa paıdaly qymyz ashytýmen aýdan jurtshylyǵynyń deni aınalysady. Jahandaný úrdisi halqymyzdy ulttyq sýsynnan alystatpaı, qaıta jaqyndata tústi. Búginde qymyzǵa degen suranys artqan.
Almaty oblysynda búgingi tańda jylqy sany 5,8 paıyzǵa ósip, 268 myń basqa jetken. Saýylatyn bıe sany myńnan asady. Qymyz baptaýmen 85 sharýashylyq aınalysyp, táýligine 6 tonnadan astam daıyn ónim ázirleıdi. О́z ónimderin 15 iri sharýashylyq naryqqa shyǵaryp, turaqty túrde saýdalaıdy. Atap aıtsaq, Jambyl aýdanynan «Kúrti», «Ańsar», «Aızere», «Kebekbaev» sharýashylyqtary, Balqash aýdanynan «Adalbaı», «Elnur», «Bekbaýyr», Ile aýdanynan Sadyrbaeva Marııamhan, Tahırov Bolattyń sharýashylyqtary, Kegen aýdanynan «Rýslan» men «Samat», Qarasaı aýdanynan «Dármen», Eńbekshiqazaq aýdanynan «Naýryzbaı» syndy sharýashylyqtar tabandy jumys istep keledi. Dese de, óńirde qymyz óndirisin damytý asa ózekti máselege aınalyp otyrǵany ataldy.
El nazaryn aýdarǵan qymyzmuryndyqqa Qyrǵyzstannyń Ystyqkól oblysy Túp aýdanynyń ákimi Qanybek Ábıev arnaıy kelip qatysty. Ol óz sózinde baýyrlas eki el arasyndaǵy ejelden kele jatqan dostyq qarym-qatynastyń mańyzy artyp, onyń odan ári de nyǵaıa túsetinine tilektestigin bildirdi.
«Qarqara jaılaýy – aqyndar men batyrlarymyzdyń tabanynyń taby qalǵan, talaı aıtys ótken, qazaqtyń jyry jyrlanǵan kıeli óńir. Qymyzmuryndyq – atam zamannan kele jatqan dástúrli toı. El-jurttyń amandyq-saýlyq surasyp, qushaq jaıa qaýyshyp, júırigin júgirtip, balýanyn beldestirip, dám-tuzyn aldyna tosyp, bataly tilek aıtylyp jatqan uly mereke. Kesheli beri Jel Qarqara, Qur Qarqaranyń tórine shyǵyp, aspan tiregen qaraǵaıyn aralap, aýasyn jutyp, tabıǵatyn tamashaladym. Eki saǵatta uıqymyz qandy. Bul da – tabıǵattyń qudireti. Sondyqtan dúbirli toıǵa alty Alashtyń aıaǵy jetkeni kelip, qymyzmuryndyqtyń qýanyshy men berekesine kýá boldy. Osyny kórip ósken urpaq keleshekte ulttyq dástúrimizdi jalǵastyratyn bolady. El-jurttyń amandyǵyn, tynyshtyǵyn tilegen ataly bata ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵassa degen tilegim bar», deıdi dúbirli toıda áýelete án shyrqaǵan Qazaqstannyń halyq ártisi Ramazan Stamǵazıev.
Jasyl kilemdeı qulpyrǵan jaılaýda ótken toı-dýmanda altybaqan qurylyp, saýyq-saıran uıymdastyryldy. О́ner juldyzdary konserttik baǵdarlama usyndy. Almaty oblysy deneshynyqtyrý jáne sport basqarmasynyń uıytqy bolýymen qazaq kúresinen jasóspirimder men túıe palýandar arasynda, sondaı-aq qoshqar kóterýden básekeli jarys ótip, jeńimpazdar marapattaldy.
Dúıim jurttyń delebesin qozdyrǵan qymyzmuryndyqtyń aıasynda memlekettik qyzmet qaıratkeri Jolan Omarovty eske alýǵa arnalǵan «Jolan júırigi» báıgesi ótti. Qunan báıge, top báıge jáne alaman báıgege elimizdiń túkpir-túkpirinen, sondaı-aq kórshiles qyrǵyz eliniń shabandozdary qatysyp, qymyzmuryndyqtyń kórigin qyzdyrdy. Aıqaıǵa qıqý qosqan arqaly halyq aýzymen qus tistegen tulparlardyń shabysyn tamashalady. Qunan báıgede 1-oryndy Jambyl oblysynyń Qordaı aýdanynan kelgen «Graf» júırigi ıelense, top báıgede «Tasqyn» atty Jetisý oblysy Aqsý aýdanynyń tulpary top jardy. Al 35 shaqyrymdyq alaman báıgede Jetisý oblysy Eskeldi aýdany Jalǵyzaǵash aýlynan kelgen «Jumyrtuıaq» aldyna qara salmaı, 1 bolyp máre syzyǵyn qıdy. Jarystyń 1-oryn ıegerlerine avtokólik syıǵa berildi.
«Ulttyq salt-dástúrimiz saltanat qurǵan búgingi merekelik sharaǵa sheteldik qonaqtar da keldi. Olar – Úndistan, Pákistan, Aýǵanstan, Qytaı jáne kórshiles qyrǵyz eliniń Túp aýdanynan arnaıy kelgen delegasııa músheleri. Osyǵan qarap, qymyzmuryndyqtyń aýqymy keńeıip kele jatqanyn kórýge bolady. Aýdanymyzda «Aýyl amanaty» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda mal ósirýshilerdiń qatary kóbeıip, jaılaý tósi tórt túlikke tolýda. Jalpy, oblysta qymyzdy eń kóp óndiretin – bizdiń aýdannyń turǵyndary. Keleshekte osy kásipti jetildirý kózdelip otyr. Aıtýly merekege úlken-kishi túgel atsalysty. Bul aýdan jurtshylyǵynyń judyryqtaı jumylǵan yntymaq-birligin bildiredi. Kóptiń kózaıymyna aınalǵan dúbirli dýmanǵa shamamen 5 myńnan artyq qonaq keldi», deıdi Kegen aýdanynyń ákimi Nurbaqyt Teńizbaev.
Almaty oblysy
Sýrette: Qarqara jaılaýynda ótken qymyzmuryndyq.