«Uly dala joryǵy» jalǵasyn tabady

– Apta boıy at ústinen tús­pegen shabandozdardyń saıysy týraly keńirek aıtyp berseńiz.

– Joryqqa toqtalmas buryn V Dúnıejúzilik kósh­peliler oıyndary týra­ly aıtyp óteıin. Kósh­pe­liler oıyndary álem qy­zy­ǵýshylyǵyn týdyrǵan mádenı, ıdeologııalyq ma­ńyzy jo­ǵary halyqaralyq doda boldy. Memleket bas­shysynyń halyq­aralyq qaýymdastyq aldynda eli­mizdiń Altyn Orda mu­ra­geri, kóshpeliler órke­nıetiniń izin jalǵaýshy ekenin áıgileıtin ıdeıasy júzege asty. Kóshpeliler Olımpıadasy sheteldik qatysý­shylar tarapynan joǵary baǵa ıe boldy. Al «Uly dala joryǵy» mara­fon-báıgesi týraly aıtsaq, at spor­tynyń qataryna taǵy bir saıys túri qosyldy. Bul bir kúnde oılap tabylǵan joba emes. О́zderińiz biletindeı, 2019 jyly biz, birneshe jigit, kezindegi Kenesary han­nyń jortqan izimen, Torǵaı óńiri­nen Sozaqqa deıin 900 shaqyrymnan astam qashyqtyqty salt atpen júrip ótken edik. Keıin joryq ıdeıasyn joba retinde ázirlep, tıisti oryndarǵa usyndyq. Osy oraıda «Uly dala joryǵy» jobasyna qoldaý kórsetip kele jatqan Parlament Májilisiniń tóraǵasy Erlan Qoshanovqa alǵysymyz shek­siz. Igi bastamaǵa Týrızm jáne sport mınıstrligin basqarǵan Dáý­ren Abaev, Ashat Oralov, Ermek Mar­jyqpaev syndy azamattar zor ser­pin berdi. Búginde osy salaǵa jaýapty mınıstr Erbol Myrzabosy­nov ta úlken qoldaý kórsetip keledi. Jalpy, Respýblıkalyq «Joryq» at sporty federasııasy Ulttyq sport qaýymdastyǵyna qaraı­ty­­ny málim. Qaýymdastyqty basqa­ra­tyn Islambek Saljanov 2022 jyldan beri bizge úzdiksiz qol­daý kórsetip keledi. Tuń­ǵysh ret uıymdastyrylǵan «Uly dala joryǵy» marafon-báıgesi­niń halyqaralyq deńgeıde sátti ótýine zor úles qosqan Soltústik Qazaqstan oblysy ákimdigine, óńir basshysy Ǵaýez Nurmuhambetovke rahmet aıtamyz.

– «Uly dala joryǵyn» Dúnıe­júzilik kóshpeliler oıyn­da­ry­nyń qarsańynda ótkizýdiń ózindik máni bar ma?

– Osy joba arqyly álemniń 10 memleketin kóshpeliler týynyń astyna biriktirdik. Túrkııa, Iran, Ońtústik Afrıka, Majarstan, Qyr­ǵyz Respýblıkasy men Reseı Fe­derasııasynyń Qabardın-Bal­qar, Qarashaı-Sherkesh, Tatar­stan elderi komanda qosty. Júzden as­tam sportshy 5 kún boıy 500 shaqy­rym qashyqtyqty eńserip qana qoıǵan joq, olarǵa kóshpeliler órkenıeti, turmysy men bolmysy, óneri men dástúri, tarıhy men ómiri tanys­tyryldy. Sheteldik qatysýshylar óziniń tól mádenıetimen bólisip te úlgerdi. Máselen, ırandyqtar ulttyq bılerin bılep, majarlar ánderin shyrqasa, tatarlar salt-dástúrlerimen bólisip, kópshilikti tánti etti. Sheteldik komandalar óz ultynyń dástúrli mýzykasymen qatar, túrli ulttyq taǵamdaryn kópshilikke usyndy. Osylaısha, «Uly dala joryǵy» jobasy túrli ult pen mádenıettiń toǵysqan alańyna aınaldy, kóshpeliler oıyndarynyń bastamashysy ári jarshysy boldy.

– Jobanyń baǵyty Botaı men Astana arasyn jalǵady. Ne­likten bul baǵyt tańdaldy? Kúz­diń qo­ńyr salqyny áli de dendep ene qoımaǵan jaıma­shýaq ońtústik óńirde nege ótkiz­bedińizder? Soltústikti tań­daý­dyń sebebin aıtsańyz.

– Árıne, basqa óńirde uıym­dastyrý bizge de jeńil bolatyn edi. Bes kún nóserletip, sýyq jel soǵyp, sportshylarymyzdy da, attardy da tıtyqtatyp, qıyn­dyq týǵany ras. Uıymdastyrýshy­lar­ǵa da ońaı soqpady. Jalpy, osy joryqqa 300-den astam adam qatysty desek, olardyń kúndelik­ti tamaqtanýy, jatyn orny sııaq­ty qajetti sharýany uıymdas­ty­rý jeńil bolǵan joq. Onyń ústine, kúnine 100 shaqyrym júrgende quddy bir aýyldyń kóshi kerýen tartqandaı áser qaldyrdy. Bul baǵyttyń mán-maǵynasy, tarıhı mazmuny tereńde jatyr. Joba­nyń baǵyty órkenıettiń tal besigi – Botaı qonysynan basta­­lyp, onyń bes myń jyldyq tarı­hyn jańǵyrta otyryp, elordamyzda máresine jetti.

Adam balasy jylqy túligin al­ǵash qolǵa úıretken Botaı máde­nıeti sheteldik sportshylardyń rııasyz tańdanysyn týdyryp qana qoımaı, ejelgi órkenıettiń tereńine boılatty. Joryq kezin­de qonaqtar­ǵa Botaı mádenıeti­men qatar, Sol­tústik Qazaqstan oblysyndaǵy táýelsizdigimizdiń myzǵymas shekarasyndaı bolǵan Abylaı han rezıdensııasynyń jádigerleri de tanystyryldy.

Kelgen qonaqtarymyzǵa káde­syı retinde qazaqtyń tumary men arnaıy qyshtan jasalǵan qumy­ra ázirlendi. Tumardyń ishinde jyl­qynyń baqaıshyǵy formasynda jasalǵan tıyn «Botaidan Amanat» sózimen árlendi. Al qumyra kezinde botaılyqtardyń qymyz ishken ydysynyń úlgisinde jasaldy.

– «Joryq» sózi ádette urys sıpa­tynda qoldanylyp keldi. Bú­ginde elimizdegi jańa at spor­tynyń túri retinde qoldanysqa endi.

– «Joryq» sózi buǵan deıin bel­gili maqsatta toptasyp shyqqan jaýyngerlerdiń is-qımylyn bil­dirse, búgingi beıbit kúnde salt atty­lardyń saparyna, «mádenı joryqqa» ulasyp otyr. Sheteldik sportshylar osy joba negizinde 3-4 myń jyl burynǵy Uly Jibek jolyn basyp, tarıhı izben júrip ótti. Ilgerirektegi qazaq dalasy soǵys pen shıelenis mekeni emes, kerisinshe, saýda-sattyqpen qatar, álemdik órkenıettiń, ǵylym men bilimniń taralýyna yqpal etken negizgi arterııa ekendigi kópshilik­ke túsindirildi. Halyqaralyq deń­geıde uıymdastyrylǵan «Uly dala joryǵy», keı elderdegi geosaıası turaqsyzdyqqa qaramastan, elimizdiń álemge ashyqtyǵy men birligin kórsete bildi. Osylaısha, elimiz beıbitshilik pen dostyqtyń naǵyz mekeni ekendigi is júzinde kórsetildi.

– Elimizden qandaı jylqy tuqymdarynyń tózimdiligi synaldy?

– «Uly dala joryǵy» jobasyna halyqtyń jadynan alys­ta­ǵan Adaı, Áýlıeata, Naıman, Jetisý arǵymaǵy, Qostanaı, Kó­shim jyl­qy tuqymdary qosyl­dy. Tarıhı ádiletsizdikke dýshar bolyp, umyt qalǵan qazaqy jyl­qy tuqymdarynyń halyqara­lyq deńgeıde tanymaldylyǵyn arttyrýǵa múmkindik týdy. Qazaq jylqylary jarysqa qatysqan arab, aǵylshyn, qarashaı, tatar, qyrǵyz syndy jylqy tuqym­da­ry­men básekeles bola alatyny dáleldendi.

Halyqaralyq «Uly dala jo­ryǵy» marafon-báıgesine qa­zaq tulparlaryn baptap, daıyn­daý qajyrly eńbekti qajet etedi. Osy rette respýblıkalyq «Joryq» at sporty federasııasynyń óńir­lerdegi basshylardyń orasan sharýa atqardy. Sebebi 500 shaqyrymǵa at baptaý ońaı jumys emes ekeni anyq. Áriptesterimiz umyt qalǵan qazaq jylqylarynyń tuqymyn qaıta jańǵyrtýǵa lepti úles qosyp keledi. Joba aıasynda at baptap júrgen otandyq mamandar shetelden kelgen atbegilermen tájirıbe almasýǵa múmkindik alyp, halyqaralyq talaptardyń qyr-syrymen jaqyn tanysty.

– Degenmen bas báıgeni she­teldik komanda jeńip aldy. Bizdiń otandyq komandalardyń kúsh-qýaty kem soqty ma?

– Halyqaralyq «Uly dala jo­ryǵynda» Reseı Fede­ra­­sııa­sy Qabardın-Balqar Res­pýb­lı­kasynan kelgen komandanyń je­ńimpaz atanýy elimizdiń sport­taǵy ádilettilik pen ashyqtyq ba­ǵytyn ustanatynyn aıqyndady. Sonymen qatar sheteldik komandalar «Uly dala joryǵy» jobasyna joǵary baǵa berip, elder arasyndaǵy mádenı, gýmanıtar­lyq áriptestikti ornatýdaǵy mańyz­dy rólin atap ótip, kelesi jyly ótkiziletin jobaǵa qatysýǵa yqylas tanytty. Máselen, Reseıdiń ózinen kelesi jyly 20-dan astam komanda qatysýǵa nıet bildirip otyr.

– Dúbirli doda ótip jat­qanda áleýmettik jelide keı­bir jańalyqtardyń astynda sheteldik jankúıerlerdiń qaldyrǵan pikirlerin kózimiz shaldy. Qazaq dalasynda ótken marafon-báıge sheteldikterdiń de qyzyǵýshylyǵyn arttyryp otyr deýge bola ma?

– «Uly dala joryǵy» jobasy aıasynda júrgizilgen júıeli aqparattyq jumystyń negizinde ulttyq sport jankúıerleriniń qatary arta tústi. Bir aıda BAQ, áleýmettik jelide 12 myńnan astam materıal jaryqqa shyǵyp, resmı áleýmettik jelige júktelgen kontentte (Instagram, Tik-Tok, Facebook, You Tube) 21 mıllıonnan astam qaralym boldy.

Joba týraly arnaıy de­rekti fılm túsirýge AQSh-tan Jeronımo Vıllar esimdi re­jıs­serdi shaqyrttyq. О́tken jyly joryq týraly otandyq re­jıs­serlerdiń tamasha derekti fılmi kórermenderge jol tartyp, kóp­shiliktiń joǵary baǵasyn aldy. Al bıyl atqarǵan jumysymyzǵa syrt kózdiń baǵasyn alý mańyzdy boldy, ekinshiden at sportynyń jańa túri, joryq týraly fılmdi sheteldik aýdıtorııaǵa da tany­mal etýdi maqsat tuttyq. «Uly dala joryǵy» jobasynyń el ishinde, shetelde turaqty kórermeni men jankúıeriniń shoǵyryn molaıtý barysynda áli de talaı joba iske asady.

– Halyqaralyq marafon-báıge jalǵasyn taba ma?

– Marafon-báıge tanymal jobaǵa, eldik brendke aınalǵanyn eskerip, halyqaralyq deńgeıde jyl saıyn ótkizý mańyzdy dep esepteımiz. Sondaı-aq bolashaqta Botaı qonysynyń aımaǵynda halyqaralyq talaptarǵa saı 80, 100, 120, 160 shaqyrymǵa eseptelgen álemdik at jarysyn uıym­dastyrýǵa nıettimiz. Tipti osy baǵytta jumysty bastap ta ket­tik. Botaı qonysyn keleshekte at sportynyń altyn qazyǵyna aınal­dyrsaq deımiz.

Áńgimelesken –

Qýanysh NURDANBEKULY,

«Egemen Qazaqstan»