Arýana jetektegen párýana

Dýlat Isabekov óz shyǵarmalary­nyń shet tilderge aýdarylýyna baılanysty myna bir jaıtty aıtyp edi. Olar Dýlat aǵamyzǵa «Biz soǵysty kórgen joq­pyz» degen ataý ekiushtylaý. Odan gó­ri kitabyńyzdyń atyn «Soǵystyń ba­­la­­lary» dep qoıǵanymyz durys», - dese kerek. Al endi oılanyp kórińiz. Shy­nynda da «Soǵystyń balalary» degen ta­qyryp ótimdirek sııaqty. Álemde soǵys­tyń kesirinen jazym bolyp jatqan bala­lardyń taǵdyry alańdaýshylyq týdyrýda.

Osyndaı bir jaıt jaqynda jas jazýshy Baqytgúl Sármekovanyń da aldynan shyqty. Onyń aǵylshyn tiline aýdarylǵan kitabynyń atyn ishindegi bir áńgimeniń atyna ózgertken. Aqyrynda kitaby «Aqyndaryń qurysyn» degen atpen shyqqan. Bul jerde ulttyq mentalıtet pen moderndik oılaýdyń qaıshylyǵy anyq kórinip tur. Mine, álem ádebıeti bizdi osylaı óz sharttarymen qabyl­dap jatyr. Ári ol shyǵarmanyń atyn ózgertýmen ǵana shektelmeıtin tárizdi.

Endi ne isteýimiz kerek degen suraq týady. Menińshe ádebıet eskirmeıdi, biraq jańarady. Qazaq ádebıetiniń qazirgi jaǵdaıynda osy ustanym durys.

Áıtpese, ádebıetimizde basqalarǵa túsiniksiz ózimizdiń ıntrıgalarymyz da jetkilikti. Máselen, sońǵy jyldary Joshy ulysyna qatysty taqyryptar qaıta kóterildi. Bul Qazaq handyǵy­­nyń 550 jyldyǵy men Joshy ulysy­­nyń 800 jyldyǵyn atap ótýdegi mem­leke­ti­mizdiń saıasatyn qoldaýǵa ulasty. Munda saıası sheshimdermen birge áde­bı ıntrı­galar da bar ekenin esten shyǵar­maýymyz kerek.

Mysaly, Dýlat Isabekov «Bórte» lırotragedııasyn jazdy. Jazýshy «Bór­teni týǵan topyraǵyna ákeldim» dedi. Sonyń ózi biz úshin ıntrıga. Ony she­teldikter túsinbeýi múmkin, biraq biz jaq­sy túsinemiz. Aıtaıyn degenim, Dýlat aǵa­myz lırotragedııa arqyly osy taqy­ryp­ty álemdik, adamzattyq masshtabqa alyp shyǵa alar edi.

Biraq barlyq jerde «drama» dep qana jazyp júr. О́z basym odan batyrlar jyry men lıroepostyq jyrlardyń arasyndaǵy aıyrmashylyqty kórem. Sodan «bul lırotragedııa» dep, arnaıy maqala da jazdym. Eger jarnamasy men afıshasyna da «lırotragedııa» dep kór­set­­kende, búgingi kúnniń ıdeıalaryna ja­qyndaı túser edi. Sebebi qazir qarýsyz kári-jastyń qurban bolyp ketýi, ana men balanyń ólim-jitimge ushyraýy soǵys­ty­ bastaýshylardyń betine salyq bolyp otyr.­ Osyndaı kezde jaýgershilik zaman­dy áıel-analardyń kózimen berý utymdy tásil bolǵan sııaqty.

Bul ıdeıa Maraltaı Raıymbekuly­nyń «Arýana» poemasynda jalǵasyn tapty. Kúni keshe ǵana qoıylǵan «Han-Sultan. Altyn Orda» operalyq spektakli de osy baǵytta týdy. Biraq basqa dúnıeler qaharmandyqqa kóbirek oıysyp ketip jatyr. Al qaharmandyq pen batyrlyq búginde álem ádebıetinde ótimdi taqyryp retinde qarastyrylmaıdy. Soǵys ataý­lydan sonshama qasiret shekken adamzat qyryp-joıýshylyqty jabaıylyq dep qana túsinedi. Soǵan qaraǵanda álem ádebıetine tek gýmanıstik ıdeıalarmen ǵana jol sala alatyn sekildimiz.

Al endi qaharmandyq taqyrybyna úırenip qalǵan óz oqyrmanymyzdy qaı­temiz degen suraq týady. Olar esh­qaıda kóship ketken joq qoı jáne kóne ta­qy­ryptardan jańa sıýjetter kútip otyr. Sonymen bizdiń ıntrıgamyz qandaı?

Ýaǵynda Mysyrdy bılegen babamyz Beıbarys sultannyń saraıyna osy Maraltaı sııaqty arsa-arsa, bıdaı óńdi, belin qynaı býynǵan bir jaýshy kirip kelip, áýezi qulaqqa jaǵymdy bir tilde qussha saırap sóılep beripti. Sultan Beıbarys ta esh múdirmesten sol tilde tebirene jaýap qaıyrǵan eken. Ýázirleri qaıran qalyp: «Sultan, kózińizde jas tur, jańaǵy tildi qapysyz túsingen sııaq­tysyz, ol sizge ne aıtty?» dep su­rapty. Jatjurttyń taǵynda otyrǵan sul­tan men oǵan alys ólkeden izdep bar­ǵan jaýshynyń qaı tilde sóıleskenin ishi­ńiz sezgen de shyǵar-aý. Muny oıdan shy­ǵarǵamyz joq, arabtardyń aýyzsha taralǵan romandarynan alynǵan. Maral­taı mine, sol tarıhty bizge Beıbarys pen Qıssa-dınniń mahabbaty arqyly jaqyndata túsip otyr.

Kúndelikti ómirde «arýana» degen sóz­di kóp qoldana bermeımiz. Sebebi ol qoǵamdyq ómirimizde sırek aıtylatyn sakraldy uǵymdy bildiredi. Sakral­dy uǵymdar álem ádebıetinde qurmetti oryn­da desek qatelespeımiz. Onyń zu­lym­dyqqa qarsy sımvoldyq máni de bar. О́ki­nishke qaraı, tól ádebıetimizde sak­raldy uǵymdardy ulttyq erekshelik retinde kórsete almaı kelemiz. Kóbinese osy «arýana» sekildi ataýlarmen ǵana shektelemiz. Áıtpese, bir ǵana sakraldy uǵym tóńireginde týyndaǵan shetel ádebıeti men kınosynyń úlgile­rin kórmeı, bilmeı, oqymaı júrgen joqpyz.

Árıne, sakraldy oryn retinde Saraıshyq ta aqyndy tebirentpeı qoı­maıdy. Adam qolymen jasalǵan meken sak­raldy dúnıe bolyp sanala ma, sanal­maı ma, ol basqa áńgime. Biraq Maral­taı «Arýana» poemasynda qala­myna ilikken nárseniń bárin sakraldy dúnıege aınaldyrýǵa talpynady. Onyń ishinde Beıbarys pen Qıssa-dın qanat­ty sózdermen asyl sezimderin bildirip hat jazysyp synasatyn qysh qumyra da bar.

Osy qatarda poemadaǵy aqynnyń da, oqyrmannyń da júregin búlk etkizetin bir jelini aıtpaı kete almas edik.

Tirisinde Ámirhan Balqybekti myna zamanǵa adasyp kelip qalǵan ǵulama­lar­dyń sarqytyndaı kóretinbiz. Maral­taı «Arýana» poemasynda ony óz aty-jónimen qula jırendeı kisine­tip, úıi­rine qosypty. Mysyrdan Saraı­shyq­qa jóneltilgen kósh-kerýenniń ishinde Ámirhan Balqybek esimdi bir oqymysty júr!

Qazir álem ádebıetinde kórkem shy­ǵar­maǵa ıntellektýal keıipker qosý sánge emes, muratqa aınalǵan. Ne negizgi, ne qosalqy keıipkerlerdiń biri ıntellektýal bolyp shyǵýy zańdylyq der edik. Sebebi solardyń zamany týyp, bar álem solardyń aýzyna qarap otyr. Osy rette Maraltaı tarıhı shyǵar­maǵa oqymysty tulǵany oraıyn keltirip sátimen qosqan. Ári zamandastary jaq­sy biletin oqymysty keıipker myna tómendegi shetin máseleni túzeý úshin de kerek bolǵan tárizdi.

Ilııas Esenberlınniń tarıhı sanany kórkem sıýjettermen oıatýdaǵy eńbegi ushan-teńiz. Alaıda «Altyn Orda» romanynda Shyńǵys hannyń nemeresi, Joshy hannyń uly, Batýdyń týǵan inisi bolyp keletin Berkeni keńestik ıdeologııanyń qurbany etip jiberedi. Berke – Shyńǵys han urpaqtarynyń arasynda ıslam dinin qabyldaǵan biregeı tulǵa. Onyń osy isin ózi turǵyzǵan meshitiniń qabyrǵasyna tut­qyn sáýletshiniń qolymen áıeldiń sýre­tin salǵyzyp tálkek qylady. Ol azdaı han saraıyna qul-qutandar urlanyp kirip, Berkeni átek qylyp tastaıdy. Ma­raltaı Raıymbekulynyń «Arýana» poe­masynda osy shirkeýdi betimizden sylyp alyp tastaǵandaı kúı keshtik, qysqasy.

Keńestik ıdeologııa han-sultan­darymyzdy jekkórinishti etip sýretteýge májbúr etti. Qazir onyń ornyn álemge tanylam deseń, tarıhyńdy man­suqta degen jalǵan túsinik basty. Álem ádebıetinde sondaı tendensııa bary ras, biraq ol jańa eńse kóterip kele jatqan ult úshin abyroıly is emes. Eger ıntrıga kerek bolsa, bizdiń qym-qýyt tarıhymyzda ony oılap tabýdyń da qajeti bola qoımas. Aıtaıyn degenimiz, ádebıet úshin tarıh áldeqashan jazylyp qoıǵan, jazylmaǵan tek shyndyqtar, mahabbattar, adamı sezimder ǵana.

Osy kórgen «Han-Sultan. Altyn Or­da» lıbrettosy da qaharmandyq drama emes. Sherli de áserli poetıkalyq týyndy. Munyń aldynda jazylǵan «Arýana» poemasymen úndes shyqqan dúnıe. Ekeýi eki shyǵarma bolsa da, Berke hanǵa qa­tysty bir taqyrypqa birinde anasy, ekinshisinde qyzy arqyly tereńdep barǵanyn baıqaımyz. Kózińe taq tala­synan basqa eshteńe kórinbeıtin zamanda Berkeni analyq mahabbatymen qor­ǵaǵan Han-Sultan qalaı deseńiz de bul ta­qyryptaǵy jańa obraz. Al «Arýana» poemasyndaǵy Mysyrdy bılegen qan­dasymyz Beıbarysqa uzatylǵan Qıssa-dın hıkaıasy adamzattyq amanat arqala­ǵan týyn­dy der edik. Qazir álemge adamzat bas­tan keship jatqan qasi­retterdiń syryn ashatyn, aıaýshylyq týdyratyn, aıaýly sezimderdi oıatatyn shyǵarmalar kerek.

Maraltaı emosııasy basym, agres­sıvtilikten ada, izgilikti jyrlaýǵa be­ıim párýana aqyn. Bizdiń dertimiz sol, mundaı jaqsy aqyndar qazaq ortasynda ǵana qalyp qoıady. Basqa túgili Muqaǵalıdy da shetelge tanyta almaı otyrmyz. «Arýana» poemasynda da qazaq oqysa boldy degen nıet baı­qalady. Áıtpese, búginde shetelde joǵary baǵalanatyn izgilikti ıdeıalar munda da bar. Bir eldiń sultany men ekinshi bir eldegi han qyzynyń qumyra­ǵa qanatty sózdermen hat jazysyp sezimde­rin bildirýi sırek qubylys. Bálkim, taýsylmas qandy joryqtardyń shejiresi­nen psıhologııalyq turǵydan da sharsha­ǵan órkenıetti álemge qajetti jańa maz­mun osy bolar. Al «Arýana» qıssasynda­ǵy Mysyrdan shyqqan kósh-kerýende eń qymbat qazyna – kitap artylǵan qos­paq­ty jetegine alǵan Ámirhan Balqy­bek beınesi aqynnyń óz armany da shy­ǵar, kim bilsin. Biraq arýanasyn jetekte­gen párýana aqyn ánshiler men sportshy­lardaı beıbitshilik elshisi de bola almaı, qaharly bıleýshilerdiń júregine izgi­lik dánin sepken qazaq aqyny retinde álem ádebıetinen laıyqty ornyn da ala almaı, óz aspanynan basqa jurttyń kóginde juldyz bolyp ta jarqyrap jana almaı ótetini ókinishti, árıne. Maraltaı bul poe­masymen ózin onsyz da jaqsy kóretin qazaq oqyrmanynyń kóńilinen shyqqan bolar. Maraltaı qazir úlken júkti moınyna alyp, kemel dúnıeler jazyp júr. Pisken, tolǵan, tolysqan shaǵy. Alaıda álem ádebıetiniń aıdynyna shyǵýǵa bir jiger jetpeıtindeı kórinedi de turady. Arýana jetektegen párýana aqyn kósheli de kórkem bir kóshti bastap, Moıynqum qumyna sińip kete beretindeı elesteıdi. Mańdaıyna párýana bolý ǵana jazǵan bul taǵdyr qalam ustaǵan bárimizge ortaq emes pe?! Jazatynymyz «arýanadaı» sakraldy taqyryp, keshetinimiz párýanadaı tasmańdaı taǵdyr!

Abaı zamanynda da solaı bolǵan, Muqaǵalı ǵasyrynda da solaı boldy, endi Maraltaılardyń dáýirinde de solaı bolmaq pa?! «Joq!» deıdi ishimizdegi tá­ýelsiz bir daýys, álemge tanylýǵa tal­pynýy­myzben birge ádebıetimizdede jańa bir tynys ashylýǵa tıis. Onda taqyryp qana ózgermeıdi, ne álem ózge­redi, ne biz ózgeremiz! Bálkim osy soń­ǵysy aqylǵa qonatyn shyǵar. Endeshe juldyzqurttary jypyrlaǵan qus jolynda arýana jetektegen párýanalar ketip bara jatsa, esh tańǵalmańyz degimiz keledi.