О́miri ónege tulǵalar týraly aıtylmasa, ol tarıh aldyndaǵy qııanat bolar edi. Bul maqalamyz – kezinde áskerdi halyqqa aıdap salý týraly Kremldiń buıryǵyn oryndaýdan bas tartqan general týraly. Ol – búginde Máskeýde turatyn 89 jastaǵy general, professor, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, áskerı ǵylymdar doktory Vladımır Nıkolaevıch Lobov.
Vladımır Nıkolaevıchtiń qazaq halqy úshin orny erekshe. Ereksheligi sol, ol 1986 jyly Almatydaǵy Jeltoqsan kóterilisinde KOKP Ortalyq komıtetiniń jastardy basyp-janshý týraly áskerge berilgen buıryqty oryndaýdan bas tartqan. Ony oryndaýǵa mindetti bola tura, oryndamaǵany úshin partııalyq, qyzmettik, tipti qylmystyq jaýapkershilikke tartylýy múmkin ekenin bile tura, ózin tárbıelegen, oqytqan, eń joǵarǵy áskerı shen – generalǵa deıin ósirgen rejimge halyqpen soǵyspaıtynyn málimdep qarsy shyqty.
General V.Lobov Bashqurtstanda kóp balaly otbasynda ómirge kelgen. Oqı júrip, on jasynan bastap mashına-traktor stansasynda qara jumysshy, keıin mehanık bolyp jumys istegen. Eseıgen soń ásker qataryna alynyp, boryshyn Tájikstanda ótegen. Rıazan áskerı artıllerııa ýchılıshesin, keıin Frýnze atyndaǵy Áskerı akademııany támamdap, Germanııada keńes áskerleri tobynda qyzmet etken. 1968 jyly tamyz aıynda Chehoslovakııada bolǵan halyq kóterilisin basý operasııasyna qatysypty. Batalon komandıri retinde onyń basshylyǵymen Varshava kelisimsharty elderiniń birikken quramy «Dýnaı operasııasy» barysynda Praga túbindegi áskerı aerodrom men basqa da birneshe áskerı mańyzy bar nysandy basyp alǵan.
1984 jyldyń maýsymynda Orta Azııa áskerı okrýgine qolbasshy bolyp taǵaıyndalady. Bul sol kezdegi Máskeý tarapynan qatty kóńil bólinetin, únemi baqylaýda bolatyn keńes elindegi jıyrmaǵa jýyq áskerı okrýgtiń eń iri jedel-strategııalyq aýmaqtyq birlestigi edi. Qaramaǵynda 5 dıvızııa, 2 arnaıy polk, arnaıy maqsattaǵy gvardııalyq brıgada, odan bólek jalpy jaýyngerlik 32-armııa, 17-korpýs, 73-áýe kúshteri bólimi, 12, 14-áýe shabýylyna qarsy kúres bólimderi osy aımaqqa bekitilgen, Qytaımen shekaralas óńir bolýyna baılanysty strategııalyq mańyzy bar okrýg sanalatyn. Onyń ústine soǵys júrip jatqan Aýǵanstan da jaqyn edi.
Jeltoqsan kóterilisi kezinde Qazaq KSR Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıteti bıýro músheleriniń qatysýymen ótken jınalysta respýblıkanyń jańa basshysy G.Kolbın general V.Lobovqa aıaq astynan óktem sóılep, qalaǵa ásker kirgizýdi talap etedi. General julyp alǵandaı: «Armııany bul iske aralastyrmańyz» dep úzildi-kesildi toıtarys beredi. Tynyshtyq ornaıdy, jıynǵa qatysýshylar áskerı qolbasshydan ondaı jaýap kútpep edi. Bıýro músheleri general jaýabyn estimegen sııaqty bastaryn basqa jaqqa burady. Generaldan bundaı qarsylyq kútpegen G.Kolbınniń beti qyp-qyzyl bolyp ketedi.
Azdaǵan únsizdikten keıin V.Lobov áskerı okrýgke qarasty kúshterdi alańǵa engizý úshin KOKP Ortalyq komıteti Saıası bıýrosynyń ruqsaty kerek ekenin jetkizedi. Osydan keıin Kreml Almatydaǵy jaǵdaı ýshyǵa bastaǵan soń Ýfa, Sverdlovsk, Chelıabi, Novosibir, Frýnze, Tashkent, Tbılısı, basqa da qalalardan kóterilisti basýǵa ábden mashyqtanǵan arnaıy maqsattaǵy ishki áskerlerdi jibergen edi.
Alańǵa áskerılerdi engizý týraly buıryqtyń Máskeý arqyly tikeleı berilgeni belgili ǵoı. Osydan keıin G.Kolbın men máskeýlikter general V.Lobovtyń artynan sham alyp túsedi. Dál sol kezderi alańda qansyraǵan jaraly jas jigitti teýip jatqan jaýyngerge eskertý jasaǵany úshin Qazaq KSR IIM saıası basqarmasynyń bastyǵy, mılısııa polkovnıgi (keıin general-maıor) M.Qalmataev ta qýdalanyp, Aýǵanstanǵa jiberilgen-di. V.Lobovtyń buıryqty oryndamaýy qazaq jastaryn jazalaýdan qutqara alǵan joq. Ol kezde múıizi qaraǵaıdaı kommýnıstik partııa basshylary, memlekettik qaýipsizdik, ishki ister, qorǵanys mınıstrlikteriniń generaldary, marshaldary buryn esh jerde qoldanylmaǵan «buǵaýlaý operasııasyn» Almatyda iske asyrýǵa jospar jasap jatqan edi. Basqa óńirlerden áskerıler kelgenshe ortalyq alańda qoǵamdyq tártipti mılısııa garnızony, mılısııa mektebi, áskerı shekarashylar, órt-tehnıkalyq ýchılıshesi kýrsanttary saqtady. Syrttan aldyrylǵan áskerılerge qaraǵanda úles salmaǵy óte az respýblıkadaǵy kúshtik qurylymnyń jastardy tártipke shaqyrýda belsendilik tanytpaǵany belgili.
Sonymen V.Lobov áskerı bola tura nege bergen antyn buzdy? Nege Kommýnıstik partııanyń eń joǵarǵy basshylarynyń buıryǵyn oryndamady? Menińshe bunyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, onyń kóp balaly otbasynan shyǵyp qıynshylyq kórip ósýi, jastaıynan jumys isteýi. Buǵan qosa dini musylman bashqurttar arasynda er jetip, Tájikstanda áskerı boryshyn óteýi, Almatydaǵy eki jyldan asa ýaqyt qyzmeti kezinde qazaqtar týraly jaqsy pikiriniń qalyptasýy. Ekinshiden, arty úlken halyqaralyq daýǵa aınalǵan Chehoslovakııada oryn alǵan qantógiske qatysyp, Máskeýden berilgen buıryqty oryndap, keıin beıbit turǵyndarǵa qarý jumsaǵanyna ókingen bolar. Úshinshiden, general V.Lobov Almatyda qyzmet atqarǵan jyldary respýblıkany shırek ǵasyr basqarǵan D.Qonaevpen jaqsy qarym-qatynasy sebep bolýy múmkin.
Qarýlas áriptesteriniń aıtýynsha, V.Lobov – minezi jumsaq bolǵanmen, kerek kezinde qaǵıdatshyldyǵyn kórsete biletin, ofıserlik namysty qorǵap qana emes, azamattyqty, dostyqty da baǵalaı biletin adam. Sondyqtan da D.Qonaevtyń basyna bult úıirilip, erdiń basyna kún týǵanda oǵan, sondaı-aq qazaq jastaryna ashyq qoldaý bildirgen.
V.Lobovtyń partııa buıryǵyn oryndaýdan bas tartýy Máskeý tarapynan jaýapsyz qalǵan joq. Onyń is-áreketi týraly Máskeýge Qorǵanys mınıstrligi men keńes armııasy Bas saıası basqarmasynyń basshylyǵyna habarlandy da, ol dereý Máskeýge shaqyryldy. Mınıstr marshal S.Sokolov oǵan qatysty asyǵys sheshim qabyldaǵan joq. О́ıtkeni ol kezde Qorǵanys mınıstrligindegi marshaldar bir jaǵynan bılik olımpinde aıaq astynan paıda bolǵan G.Kolbınge bola eń úlgili áskerı okrýg basshysy, kórnekti generaldy jazaǵa tartýdy jón kórmedi. Biraq partııaǵa qarsy kelgen kommýnısti jazasyz qaldyrýǵa bolmaıtyn edi.
V.Lobovtyń D.Qonaevpen jıi kezdesýleri týraly habar alǵannan keıin G.Kolbınniń general týraly pikiri tipti burynǵydan beter qatty ózgerip, qarym-qatynasy shıelenisip ketti. Birinshi hatshy generaldan ózdiginshe qutyla almaıtynyn jaqsy túsindi. Sebebi V.Lobov oǵan tikeleı baǵynyshty emes, onyń ústine ony únemi qoldap júrgen, oǵan deıin áskerı okrýgti basqarǵan marshal D.Iаzov 1987 jyldyń qańtarynda Qorǵanys mınıstriniń orynbasary, al mamyrdan bastap mınıstr bolyp taǵaıyndalǵan edi. V.Lobov Orta Azııa okrýgin basqarý kezinde biraz jetistikke jetip, eń aldyńǵy qatardan kórindi. Áskerı bólimderdi azyq-túlikpen, kıim-keshekpen, avtokólikpen, basqa da jabdyqpen, ofıserler otbasyn pátermen qamtamasyz etkeni, birneshe áskerı komıssarıat ǵımarattaryn, jınalý ortalyǵyn qaıta salǵany úshin mınıstr maqtaýyna ilingen edi. Áskerı okrýg bul kórsetkishterge D.Qonaev bastaǵan respýblıkanyń burynǵy basshylyǵynyń qoldaýymen jetkeni túsinikti ǵoı.
D.Qonaevtyń aıaq astynan qyzmetten ketýi olardyń arasyndaǵy jaqsy qarym-qatynasty buza alǵan joq. Qaıta Dımekeńniń basyna kún týǵanda generaldyń qasynda bolýy, kezdesip turýy osynyń aıǵaǵy bolsa kerek. G.Kolbınniń V.Lobovqa tisin batyra almaýynyń taǵy bir sebebi áskerıler men olardyń tehnıkasy áli de bolsa respýblıkada egin jınaýǵa, qurylys nysandarynda kóptep paıdalanylýy edi. Ol kezde elimiz Reseı jáne Ýkraınamen birge KSRO-nyń eń kóp bıdaı óndiretin respýblıka qatarynda boldy. Egin jınaý «sosıalıstik jarystyń» eń basty kórsetkishteriniń biri edi. Bir sózben aıtqanda, jańa kelgen partııa basshysyna armııanyń qoldaýy asa qajet.
Iá, V.Lobov laýazymynan ýaqytsha bolsa da shettetildi. Degenmen 1987 jyldyń qańtarynda talapshyldyǵy, saýattylyǵy, iskerligi, adamı qasıeti arqasynda KSRO Qarýly kúshteri Bas shtabynyń birinshi orynbasary laýazymyna taǵaıyndalady. Bul qyzmette M.S.Gorbachevtiń tapsyrmasymen merzimdi áskerı qyzmetti 2 jyldan 18 aıǵa deıin qysqartýdy kózdegen reforma joǵary jaqtan qoldaý tappaı, laýazymynan bosatyldy. Bir jyldan keıin burynǵy laýazymyna qaıta taǵaıyndalyp, Varshava kelisimsharty memleketteri qurama qarýly kúshteri shtab bastyǵy qyzmeti qosymsha júkteldi. Budan keıin de áskerı qorǵanys salasynda kóptegen laýazymdy qyzmet atqardy.
Iá, adamnyń erligi men eńbegi olardyń tiri kezinde baǵalanýy, attary qurmettelýi kerek. General ataqtan, marapattan kende emes. Kezinde KSRO Joǵarǵy keńesiniń depýtattyǵyna saılanǵan, II dárejeli «Kýtýzov», «Qyzyl Tý», «Qyzyl Juldyz», Sh dárejeli «KSRO Qarýly Kúshterine qyzmeti úshin», Reseı Federasııasynyń «Batyldyǵy úshin», «Qurmet», «Dostyq» ordenderiniń ıegeri. Áıtse de V.Lobovtyń atyn qazaqtyń búgingi urpaǵy umytpaı, onyń qıyn-qystaý kúngi batyl sheshimin erlik retinde baǵalap, Qazaq eli tarapynan qurmet kórsetilýi qajet. Oǵan «Almaty qalasynyń qurmetti azamaty» ataǵy berilýge tıis dep osydan bes jyl buryn usynys jasaǵan ediń. Osy usynysty taǵy qaıtalaýdy jón kórip otyrmyn. Qolynda bes qarýy bolsa da, alańdaǵy beıbit halyqqa oq atýdan bas tartqan mundaı jandar qandaı da qurmetke laıyq.
Husaıyn QORAZBAEV,
Aqparat salasynyń úzdigi,
jýrnalıst, polkovnık