Andreı GREB: Ultym – nemis, janym – qazaq

Qyzyl tajaldyń tyrnaǵyna ilikken halyqtyń biri – keńestik nemister. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda Edil boıyn­daǵy nemis avtonomııasy joıy­lyp, halqynyń basym bóligi Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan edi. Jańa mekenge kelip ósip-óngen elimizdegi nemis halqynyń sany 1989 jylǵy sanaqta 1 mıl­lıonǵa jýyqtaǵan. Degen­men 80-jyl­dardyń sońynan bas­tal­ǵan uly kóshpen túgelge jýyǵy tarıhı otandaryna qonys aýdardy.

Solardyń biri – qazaq jerin­de ómir esigin ashyp, búginde Germanııada turyp jatqan Jam­byl oblysynyń týmasy Andreı Greb. Ol 1965 jyly Talas aýdany Oıyq aýylynda dúnıege kelipti. Kezinde túrli ult ókilderinen quralǵan aýylda mektepte orys tilinde bilim alǵanymen, óziniń ana tili – nemis tilin de umytpaǵanyn, alaıda kózin ashqannan kúndelikti ómirde kóbine qazaq tilinde sóılep óskenin aıtady.

Mektepti bitirgen soń, burynǵy Jambyl, qazirgi Taraz qalasynda orta kásibı-tehnıkalyq ýchılıshede (SPTÝ) oqyp, ózi týyp-ósken keńsharda eńbek jolyn bastaıdy. Keıin Tarazǵa qonys aýdaryp, 1992 jylǵa deıin júk kóliginiń júrgizýshisi bolyp jumys isteıdi. 80-jyldardyń sońynda shekara ashylǵan soń, aýyl-aımaqtaǵy aǵaıynynyń bári Germanııaǵa údere kóshkende, týǵan-týystar ishinen elde jalǵyz ózi qalǵanyn aıtady. Alǵashqyda týǵan jerinen alysqa ketkisi kelmegen. Alaıda 90-jyldardyń quldyraýy, el ishin jumyssyzdyq jaılap, turmys tarshylyǵy sebep bolyp, ózi de otbasyn alyp Germanııaǵa kóshýge bel baılaǵan.

– Aldymen qartaıǵan ata-anamdy kóshirip ákeldim. Bastap­qyda ýaqytsha ǵana bolyp, sosyn aýylǵa qaıtamyn dep oılaǵan edim. Bul jaqqa Qazaq KSR-niń tólqujatymen keldik. Sóıtsek, biz ketkennen keıin Qazaqstanda qujat aýysypty. Elge qaıtý úshin jańa tólqujat alý kerek boldy da, sonyń saldarynan osynda qalyp qoıdym. Qazaq KSR-niń tólqujaty – áli kúnge qolymda, – deıdi ol.

Germanııaǵa alǵash kelgen nemisterge jańa mekenge úırený ońaı bolmaǵan. Alysta qalǵan aýyldy saǵynyp, keıin qaıtýǵa áreket qylǵandar da az emes edi. Ásirese qart ata-anasy aýyldy bir kórýdi armandaıdy. Ákesi osydan 21 jyl buryn ómirden ozsa, búginde 88 jastan asqan anasy: «Qıyn kezde qoldaý bildirgen aýyldastarymdy, zamandastarymdy bir kórip ketsem, armanym joq», deıdi eken. Biraq alys jolǵa densaýlyǵy jaramasa kerek.

Qazir Andreı aǵa Vıddern qalasynda óziniń shaǵyn fırmasyn ashyp, júk kóligin aıdap, tasymal qyzmetimen aınalysady. Qazaqstannan kóship barǵan nemister bir jerde shoǵyrlanyp turmasa da, jıi aralasady eken.

– Aramyzda nemis qyzyna úı­lenip, birge kóship kelgen qa­zaq­tar da bar. Biraq olar – ne­gi­zinen orystildi. Osynda júrip ne­­misshe úırendi. Biraq qazaqsha bil­meıdi. Keıde shamyma tıgende, ana tilderińdi bilmeısińder dep qazaqsha sybap alamyn. Olar bári meni nemistiń qazaǵy dep ataıdy, – deıdi keıipkerimiz.

Nemister – jaqsylyqty umyt­paıtyn halyq. Sý ishken qu­dy­ǵyna túkirý, qıyn-qystaý kezde jalǵyz tilim nanymen bólisip, tórinen oryn bergen qazaqtyń meıirbandyǵyn joqqa shyǵarý – olar úshin jat. Sondyqtan da Qazaqstanda turǵan kezderdi, qazaqpen aralas-quralas ǵumyr keshken ómirdi saǵynyshpen eske alyp, alǵystaryn jaýdyryp jatady.

– Men Qazaqstanda júk kóligin aıdap júrgende burynǵy KSRO-nyń túkpir-túkpirin sharladym. Batysy Mınskiden shyǵysy Ýlan-Ýdege deıin, ońtústigi Tájikstan­nan soltústiktegi Sibirge deıin bar­dym. Sonda qazaqtan artyq halyqty esh jerden kórmedim. Qaı aýylǵa barsam da, tanysyn-tanymasyn seni tórge shyǵaryp, dastarqa­nyn jaıyp, shaıyn quıyp, bar táttisin aldyńa tosatyn mundaı halyq álemde joq shyǵar. Bizdiń qazaqtan kórgenimiz – syılastyq, qonaqjaılylyq, meıirbandyq. Qazaqtyń salt-dástúrin, tilin, ádet-ǵurpyn tanyp óstik. Men nemis bolsam da, ózimdi qazaqpyn dep sanaımyn. Mine, Germanııada turyp jatqanymyzǵa 33 jyl bolypty. Biraq qazaq tilin umyt­qan joqpyz, umytpaımyz da. Balalarym, zaıybym úıde bir-birimizben qazaqsha ǵana sóı­leımiz, – deıdi ol.

Keıipkerimiz áńgime arasynda 70-jyldary Oıyq aýylyna kelgen respýblıka basshysy Dinmuhamed Qonaevpen kezdeskeni týraly esteligin aıtyp berdi. Dımash Ahmetulynyń ata-babasy sol óńirdi meken etkeni belgili.

– Shamamen 1974–1975 jyldar bolsa kerek. Men – mektepte oqıtyn balamyn. Bizdiń úıdiń artyndaǵy Tájimbetov deıtin keńshar dırektorynyń ulynyń úıine Qonaev qap-qara «Volga» avtokóligimen keldi. Qasynda bir mılısıonerden basqa kúzetshi joq. Biz oınap júrgen kezde úıden shyqqan Dımash Ahmetuly qasymyzǵa kelip, bizben amandasyp, qaltasynan kámpıt alyp taratty. Keıin aýdan ortalyǵy Aqkólge qaıtqanda, men de Qo­naev otyrǵan kólikke otyryp birge bardym. Jolda Dımash Ahmet­uly keńshar dırektoryna meni nusqap: «Myna balaǵa qarań­dar. Adam bolatyn bala» degeni esimde, – deıdi keıipkerimiz.

Keńestik nemister jappaı jer aýdarylǵannan keıin qazaq halqynyń arqasynda aman qal­ǵanyn aıtqan Andreı aǵa Qazaq­­standa qalǵan baqytty kúnderi, qazaqtan kórgen qamqor­lyq pen jaqsylyq jaıynda urpaqtaryna únemi áńgimelep otyratynyn jetkize kele: «Qazaq halqyna alǵystan basqa aıtarymyz joq», dep sózin támamdady.