Eýropa «jasyl» energııaǵa kóshýge bel baılady. Biraq onyń negizgi qarýy – jel men gıdroenergetıka klımattyq ózgerister men jetkizý tizbegindegi irkilisterge osal. Qarjylyq qyzmetke mamandanǵan halyqaralyq kompanııa «Bloomberg»-tiń jazýynsha, Qazaqstan – Eýropanyń energııa tapshylyǵy qaýpin azaıtýǵa qabiletti senimdi seriktes. «Jasyl» sýtegi, kún jáne jel energııasyna baı elimiz «Hyrasia One» sııaqty jobalar arqyly Eýropaǵa turaqty, ekologııalyq taza energııa jetkizýdi usynady.
Energııa kózderin tek jel men gıdroenergetıkamen shekteý – Eýropa úshin qaýipti tańdaý. Klımattyń ózgerýine baılanysty aýa raıynyń turaqsyzdyǵy, geosaıası táýekelder jáne tehnologııalyq irkilister mundaı tásildi tıimsiz etedi. Ekologııalyq turǵydan taza bolý úshin ártaraptandyrý qajet. Jel, kún, geotermaldyq energııa, jasyl sýtegi – munyń bári turaqty energetıkalyq bolashaqtyń bir bóligi bolýy kerek.
Mamyrdyń sońynda Astanada halyqaralyq forým ótedi. Oǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qatysady. Jıyn barysynda 39 paneldik sessııa uıymdastyrylmaq. Onyń onyna álemdik kóshbasshylar keledi dep josparlanyp otyr.
Forým baǵdarlamasy «Syrtqy saıasat jáne halyqaralyq qaýipsizdik», «Energetıka jáne klımattyń ózgerýi», «Ekonomıka jáne qarjy» dep atalatyn úsh negizgi taqyryptan turady. Klımattyq saıasat departamentiniń dırektory Sáýle Sábıevanyń aıtýynsha, osy forýmda jahandyq qaýipsizdik taqyrybynda energetıkaǵa basa mán beriledi.
– Astana forýmy – bul álemdik deńgeıdegi mańyzdy dıalog alańy, onda álemdik kóshbasshylar, ınvestorlar, halyqaralyq uıymdar men sarapshylar turaqty damý, jasyl ekonomıka jáne klımattyń ózgerýi máselelerin talqylaıdy. Sarapshynyń pikirinshe, forýmnyń basty maqsaty – klımattyń ózgerýi men turaqty damý máselelerine nazar aýdarý. Bul taqyryptar qazirgi álemdik kún tártibinde erekshe oryn alady, óıtkeni klımattyń ózgerýi adamzat bolashaǵyna tikeleı áser etedi. Qazaqstannyń bul forýmdaǵy róli erekshe. 2016 jyly el Parıj kelisimine qosylyp, parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtýǵa mindetteme aldy. Bul kelisim aıasynda Qazaqstan 2030 jylǵa deıin parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn 1990 jylǵy deńgeımen salystyrǵanda 15%-ǵa qysqartýǵa tıis. Qazirgi ýaqytta eldegi jyldyq parnıktik gazdar shyǵaryndylary shamamen 340 mln tonnany quraıdy. 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkishti 325 mln tonnaǵa deıin tómendetý maqsaty tur. Ol maqsatqa jetý úshin elimizdiń energetıka, ónerkásip, kólik jáne aýyl sharýashylyǵy sııaqty negizgi salalarynda shyǵaryndylardy azaıtý qajet, – deıdi dırektor.
Elimiz – munaı men gazǵa baı el. Biraq búginde ol jasyl energııaǵa bet buryp otyr. 2060 jylǵa qaraı kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizýdi maqsat etken Qazaqstan 2030 jylǵa qaraı energetıkalyq balansyndaǵy jańartylatyn energııa úlesin 15%-ǵa, al 2050 jylǵa qaraı 50%-ǵa jetkizýdi kózdeıdi. Bul maqsatqa jetý úshin el jańa tehnologııalar men halyqaralyq seriktestikke súıenedi. Mańǵystaý oblysynda iske qosylatyn «Hyrasia One» jobasy – Qazaqstannyń jasyl energııaǵa degen umtylysynyń aıqyn dáleli. Bul joba 50 mlrd eýro kólemindegi ınvestısııany qajet etedi jáne 2030 jyly iske qosylýǵa tıis. Jobanyń maqsaty – jasyl sýtegini óndirý jáne ony eksporttaý. Jahandyq jasyl energııa naryǵynda mańyzdy oıynshyǵa aınalýyna múmkindik beredi. Halyqaralyq sarapshy Aıdar Qurmashevtiń osy jolda orta derjavalardyń mańyzy zor deıdi.
– Orta derjavalar jahandyq júıedegi turaqtandyrýshy jáne deldal rólin atqarady. Olar úlken derjavalar arasynda tepe-teńdikti saqtap, aımaqtyq jáne jahandyq bastamalarǵa belsendi aralasady. Osy arqyly jańa kúsh ortalyqtaryn qalyptastyryp jatyr. Búkiline ortaq umtylys – tehnologııalyq táýelsizdik, adamı kapıtaldy damytý jáne eksportty keńeıtý. Biraq damý modelderi ártúrli: Koreıa – ınnovasııa men bilimge, Túrkııa – ónerkásip pen áskerı óndiriske, al Qazaqstan logıstıka, energetıka men turaqty damýǵa basymdyq beredi. Bul aıyrmashylyqtar yntymaqtastyq úshin jańa múmkindikter ashady. Qazaqstan ashyqtyqqa, ártaraptandyrý men aımaqtyq kóshbasshylyqqa negizdelgen saıasat júrgizip otyr. Bul eldi energetıka, tranzıt, sýtegi ekonomıkasy men azyq-túlik qaýipsizdigi baǵyttarynda álemdik úderisterdiń mańyzdy qatysýshysyna aınaldyrdy. Ásirese Azııa men Eýropany jalǵaıtyn Orta dálizdi damytýǵa qatysýymyz – álemdik jetkizý tizbegine eleýli yqpal etedi. Bul baǵyt 2024 jyly 4,5 mln tonna júk tasymaldap, 2023 jylmen salystyrǵanda 62% ósim kórsetti, – dep túsindirdi ol.
Sol sebepti de elimiz tek Eýropamen shektelmeı, Qytaı, BAÁ jáne Azııa Damý bankimen de jasyl energııa jobalaryn damytyp otyr. Bul eldiń energetıkalyq ınfraqurylymyn jańartýǵa jáne jańartylatyn energııa óndirisin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Sonymen qatar Ázerbaıjan jáne О́zbekstanmen birlesip, Kaspıı teńiziniń astynan ótetin sýasty kabeli arqyly Eýropaǵa jasyl energııa jetkizý jobasy qarastyrylyp otyr.
– Energetıka, azyq-túlik jáne kólik sııaqty strategııalyq salalarda mundaı kooperasııa asa mańyzdy. Astana forýmy – osyndaı ózara sheshimder úshin turaqty platformaǵa aınalýy múmkin. Qazirdiń ózinde kópjaqty koalısııalar men yntymaqtastyq mehanızmderi qalyptasyp jatyr. Mysaly, orta derjavalarǵa arnalǵan Eýrazııalyq ınvestısııalyq qor nemese ortaq sıfrlyq keńistik qurý ıdeıasy – bolashaǵy bar baǵyttar. AIF sııaqty forýmdar – osy úderisterge serpin berip, uzaqmerzimdi seriktestikterge jol ashady. Orta derjavalar bir-birine úzdik tájirıbelermen almasý, birlesken ǵylymı ortalyqtar qurý, halyqaralyq uıymdarda úılesimdi dıplomatııalyq qadamdar arqyly kómektese alady. Bul – úlken derjavalarǵa qaraǵanda shekteýli resýrstardyń ornyn tıimdi yntymaqtastyqpen toltyrý joly, – deıdi A.Qurmashev.