Smaǵul Sadýaqasuly: Aýyldy damytý tujyrymy

Otandyq kooperasııa qoz­ǵa­lysynyń basynda turǵan ekonomıst, aýyl sharýasy men mádenıetin qatar damytýdy kótergen Smaǵul Sadýaqasuly murasy bizdiń «Aýyl» partııamyzdyń basymdyqta­ryn tarıhpen salystyra saraptaýǵa, ilgeriletýge yqpal etedi.

Qaıratkerdiń qazaq eliniń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna serpin beretin oı-tujyrymdary, ásirese kooperasııaǵa qatysty ustanymy búgin de kókeıkesti. Sondyqtan agrarlyq sala mamandary S.Sadýaqasuly kóptomdyǵyn qaıta oqýy, toqýy kerek.

Kooperasııa – Smaǵuldyń asa jetik meńgergen salasy. Ol aýyl sharýa­shy­lyǵyn damytý men ujymdyq eńbek­ti uıym­dastyrýda kooperasııanyń mańyzyn tereń túsinip, osy baǵytta teo­rııa­lyq jáne praktıkalyq turǵydan qunyn joımaıtyn eńbekter jazdy. Koope­ra­sııanyń qazaq aýylyndaǵy mańyzyn, ony uıymdastyrý joldaryn jáne kooperatıvterdiń sharýalarǵa tıgizetin paıdasyn jan-jaqty taldady. Kooperasııany aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrýdyń tıimdi joly retinde qarastyrdy. Kooperasııa arqyly usaq sharýashylyqtardy biriktirip, óndiristi shoǵyrlandyrýǵa, eńbek ónimdiligin arttyrýǵa jáne aýyl turǵyndarynyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa bolatynyn dáleldep, aýyl ekonomıkasyn jańǵyrtýdyń, aýyldy órkendetýdiń tıimdi joly dep bildi. Ol kooperasııanyń mán-maǵynasyn túsindire kele, onyń túrleri men salalaryn taldap, álemdik tájirıbelerge súıenip, qazaq turmysyna beıimdelgen úlgilerin usyndy. Qaırat­kerdiń paıymynsha, kooperasııa – tek ekonomıkalyq qural emes, sonymen qatar áleýmettik ádilet pen ulttyq tutastyqty nyǵaıtýdyń joly. Qazaq sharýalary kooperasııa arqyly ózara yntymaqtasyp, syrtqy saýdagerlerge táýeldilikten arylyp, óz ónimderin tıimdi basqarýǵa qol jetkize alady. Kooperasııa – aýyldaǵy usaq sharýashylyqty biriktirip, naryqqa beıimdeýdiń joly ǵana emes, ónerkásipke alyp baratyn baspaldaq. Qazaq qoǵamy koope­ratıvtik qurylym arqyly ujym­dyq eńbekke úırenip, óndiris mádenıetin meń­geredi. Bul – ónerkásiptik qoǵamǵa ótýdiń tabıǵı joly.

Smaǵul kooperatıvtik qozǵalys arqyly shıkizat pen ónimdi óńdeý júıesin qurýdy, jergilikti óndiristi damytýdy, tehnı­kalyq bilim men maman daıarlaýdy qolǵa alý qajet ekenin aıtty. Bul usta­nymdar, shyn máninde, syrtqy táýel­di­likten arylyp, ishki resýrstardy tıimdi paıdalanýdyń jóni, ulttyq ónerkásiptiń, ulttyq ekonomıkanyń alǵashqy irgetasyn qalaıtyn qaǵıdalar edi.

Qaıratker-aǵartýshy kooperatıvtiń tıimdiligin, eńbektiń qajyrmen emes, qoldaýmen, bilimmen, ádispen, resýrspen ǵana nátıje beretinin: «Kedeıdiń eńbek etpeıtin sebebi: eńbeginiń janbaıtynyna kózi jetedi. Bireýden tuqym surap alý kerek, bireýden at suraıdy, bireýden aqsha suraıdy. Olar ósimsiz bermeı­di. Aqyrynda eńbektenip salǵan egin ónimi­niń kóbin bergenderge ósimge tóleıdi. Sóıtip, ómirinde sharýasy quralmaıdy. Aqy­rynda sharýa: «Bir teńge tepkile­seń de ket­peıdi, myń teńge qaıtse de bit­peıdi» degenge túsedi. Ol oı erinshektik­ke salyn­dy­rady. Uıqyǵa aınalady. Sóı­tip, kedeı eńbekten shyǵady», dep dálel­men túsin­diredi.

Al kooperatıvterdiń damymaý sebe­bin: «Qazaqtardyń búgingi birigýiniń kemshiligi: yńǵaıly, epti jigitter elden kóp paıda túsirip alýda. Olar keledi de: «Biz kooperasııa ashamyz» deıdi. Kooperasııanyń músheleri tóleıtin paı aqshany sol jerge óz janynan salady. Sóıtedi de ol kóp nárse alady. Biraq «Birlikten» (uıym aty – S.E.) alǵan nársesin elge aparyp, kooperasııaǵa salýdyń ornyna, saýdagershe jumsaıdy. Árıne, paıdasyn bir ózi kóredi», dep ashyp kórsetedi. Joǵarydaǵy eki jaǵdaı, Smaǵul Sadýaqasulynyń eńbeginiń ja­zyl­ǵanyna ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, qazaq aýyldarynda áli jalǵasyp keledi. Ashy da bolsa aqıqaty osy. Búginde de, qansha tyrbansa da sharýasy shatqaıaqtap, qaryzǵa belshesinen batqan, sergeldeńge túsken sharýa kóp. Budan bólek, jalǵan tutyný kooperatıvterin quryp, egin­shilik pen mal sharýashylyǵyna dep aýyl sharýashylyǵyn qoldaıtyn qarjy ınstıtýttarynan qarajat alyp, ony saýdaǵa salyp júrgender de joq emes. Kezinde Smaǵul Sadýaqasuly: «Qazaq ishinde kooperasııany irgeli qyzmet kórip, bul jumysqa belsenip kirisip júrgen kisi az. Bizdiń bul ýaqytqa deıin jasap kelgen kooperasııamyz tıip-ketti qylyp isteı salǵan ermek. Sondyqtan kooperasııa qazaq ishinde jóndi bolmaı otyr», dep oı túıindegen eken. Qaıratker-ǵalymnyń osy aıtqandaryn oqyp otyryp, arada júz jyl ótse de, kooperasııa máselesinde áli de alǵa basa qoımaǵanymyzdy baıqap, qamyǵasyń... Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy jappaı jekeshelendirý men aýyl halqyna «óz kúnińdi óziń kór» degen sıpattaǵy nemquraıly ustanym áleýmettik jáne ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa alyp keldi. Atap aıtqanda, jerdiń bólshektenýi men usaq sharýashylyqtardy basqarýdaǵy qıyndyqtar týyndady. Tıimsiz refor­ma­lardyń nátıjesinde, búginde Qazaqstan kartasynan 1 500-den asa aýyl joıylyp ketti. Aýyl turǵyndarynyń, ásirese aýyl jastarynyń qalalarǵa jappaı kóshýi kúsheıip tur. Qazirgi ýaqytta aýyl­da ha­lyq­tyń 37 paıyzdan azy ǵana turady jáne bul úrdis jalǵasa bermek. Al 90-jyldardyń basynda aýyl halqy el tur­ǵyn­darynyń 60 paıyzynan astamyn qura­ǵan edi.

Bolar is boldy. О́kinishtiń qursaýynda qamalyp, qol qýsyryp otyrmaqqa ýaqyt joq. Shaǵyn qosalqy sharýashylyqtardyń naryqtyq júıede damýyna jaǵdaı jasamaıynsha, aýyl sharýashylyǵy men aýyl tirliginiń alǵa basýy – ekitalaı. Al qazirgi álemde bul máseleni sheshýdiń tásili – bireý ǵana. Ol – kooperasııa qurý. Osydan shamamen on jyldaı buryn aýyldyq kooperasııany jandandyrýǵa áreket jasaldy. Biraq taǵy da sátsiz aıaqtaldy. Sondyqtan da qazir quzyrly organdarǵa aýyl turǵyndaryn san márte san soqtyrǵan kooperatıvke sendirý qıyn bolyp tur. Bir nárse anyq: aýyl sharýashylyǵy óndirisin ulǵaıtpaı, aýyl halqynyń eń ótkir áleýmettik problemasy – jumyssyzdyqty sheshý múmkin emes. Al shaǵyn sharýa qojalyqtary men jeke qosalqy sharýashylyq koo­peratıvterge biriktirmeı, óndiris ul­ǵaımaq emes. Jalpy, Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵynda usaq taýar óndirisi basym. О́kinishke qaraı, bul faktor dál qazirgideı kúıinde salanyń jetistigi emes, kemshiligine aınalyp tur. Memlekettik kómek tetikteriniń kópshiligi iri óndiriske qoldaý kórse­tedi, al shaǵyn sharýashylyqtardyń edáýir bóligi arzandatylǵan nesıelerge, sýbsı­dııalarǵa jáne qarjylyq emes qoldaýdyń basqa sharalaryna qol jetkize almaıdy. Olardy 5 myńnan aspaıtyn sharýashylyq alady. Al Qazaqstandaǵy shaǵyn qojalyqtar men 1,6 mln-nan asa jeke qosalqy sharýashylyqta 3,5 mln-ǵa jýyq aýyl turǵyny jumys isteıdi. Bul – barlyq ekonomıkalyq belsendi aýyl turǵyndarynyń 80%-dan astamy. Biraq olardyń tabysy – az. Jumyssyzdar sanatyna jatatyn olar eldegi jalpy aýyl sharýashylyǵy óniminiń basym bóligin óndiredi. Qazaqstannyń barlyq sútiniń 80,7%-y, etiniń 58,2%-ǵa jýyǵy, kartop, kókónis, jemistiń 80%-y, al olardyń jekelegen túrleri boıynsha 90%-dan astamy – shaǵyn sharýa qojalyqtary men jeke qosalqy sharýashylyqtar úlesinde. Biraq olar zańmen rettelmegen. Osyny eskere otyryp, arnaıy zań qabyldap, sharýashylyqtar kooperasııasy úshin jaǵdaı jasaý qajet. Memleket jeke kásipkerlikti, aýyldaǵy ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardy óz jeke qosalqy sharýashylyqtarynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýge ári odan tıisinshe tabys alýǵa múmkindik beretin aýyldyq kooperatıvterine (ASTK) biriktirýdi yntalandyrýy kerek. Olar álemdik tájirıbege sáıkes jeke kásipkerlerdiń kooperatıvteri túrinde qurylýy múmkin. Kooperasııa aıasynda ınfraqurylym qurylýǵa tıis. Aýyl turǵyny ár sheneýniktiń artynan júgirip, qujat jınaýǵa ýaqyt jibermeı, tek ónimdi óndirýmen aınalysqany abzal. Qaǵazǵa qatysty istiń barlyǵyn kooperatıv arqyly jasaýy kerek. Kooperatıv óz qyzmetteri úshin aqy ala otyryp zań qyzmetteriniń barlyq túrin sheshedi. Sharýany «ónimdi ne isteımin?» degen máńgilik bas aýrýynan qutqarady. О́ndirilgen ónimdi satý, sharýalardy tuqymmen, tyńaıtqyshtarmen, tehnıkamen, qosalqy bólshektermen, janar-jaǵarmaımen, jemshóppen, t.b. kóptegen sharýaǵa qajetti qyzmetpen qamtamasyz etedi. Fermerlerdi ónim baǵasy, jańa sorttar, tuqymdar, tehnologııalar, sýbsıdııalar, zańnamadaǵy ózgerister týraly aqparattandyrý, sharýashy­lyq­ty mehanıkalandyrý, melıo­rasııa, ósimdikterdi qorǵaý, veterınarııa, shaǵyn sharýashylyqtardyń búgindegi basty bas aýrýy bankterden tıimdi pa­ıyzben nesıe alý máselesin sheshý de – kooperatıvterdiń mindeti. Eń bastysy, kooperatıv aýyl turǵyndaryna malǵa kútim jasaýdy jáne egin, jemis, kókónis ósirýdi úıretedi, biliktiligin arttyrýǵa kómektesedi. Joǵaryda atalǵan barlyq qyzmetti ınfraqurylym sharýalarǵa – úıge, alqapqa, fermaǵa jetkizedi. «Alqap-ferma-naryq» logıstıkalyq tizbegi, ıaǵnı ınfraqurylymy joq aýyl turǵyndary qazir óz ónimderin deldaldarǵa naryqtyq baǵadan 2-den 10 esege deıin tómen satýǵa májbúr. Aıta keterligi, kooperasııaǵa kirgen ár sharýa qojalyǵynyń múlik-múká­mmaly tolyǵymen ózinde bolady. Fer­merler kooperasııaǵa tek joǵary­da aı­tylǵan máseleler boıynsha ǵana júginedi.

Búginde aýyl turǵyndarynyń kóp­shi­ligi «ózin-ózi jumyspen qamtyǵan» sanalady. Jalǵyz tabys kózi – jeke qosalqy sharýashylyq bolǵandyqtan, olar zeı­netaqy, áleýmettik jáne medısınalyq saqtandyrý aýdarymdaryn júrgizbeıdi. Al aýyl kooperatıvine kirgen jáne jeke qosalqy sharýashylyqtarda taýarlyq aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirgen, ony kooperatıv arqyly ótkizgen jáne tıisti salyqtar men alymdardy tólegen kezde olar ónimdi úı eńbegimen aınalysatyndar sanatyna kiredi. Osylaısha aýyldardaǵy jumyssyzdyq jáne joǵaryda aıtylǵan máseleler sheshimin tabar edi. Iаǵnı aýyl turǵyndarynyń tabysy úsh-tórt ese artyp, aýyl jańa serpinmen damıdy. Bul rette satylǵan aýyl sharýashylyǵy ónimi úshin jeke tabys salyǵyn tóleý esebinen bıýdjet jylyna shamamen 250-300 mlrd teńgege artady. Eger kórsetilgen somanyń jartysyn turǵyny osy salyqty tólegen aýyldyń bıýdjetine aýdarsaq, aýyldarda jergilikti ózin-ózi basqarý qaǵıdattaryn engizý úderisterin jandandyrýǵa, tórtinshi deńgeıdegi aýyldyq bıýdjetti tolyq­qan­dy qalyptastyrýǵa da múmkindik týady. Sondaı-aq kooperatıvter eldi mekenderdi abattandyrýǵa, aýyl oqýshylaryna mektepten tys bilim berýdi uıymdastyrýǵa kómek kórsete alady.

Bul usynystar 2006 jyly Parlament qaraýyna joldanǵan. Biraq «usaq sharýa­lardy kooperasııa jolymen biriktirý» týraly usynys «burynǵy qolhoz-sovhoz júıesine qaıta oralý» dep qabyldanyp, qoldaý tappaǵan. Al qosalqy sharýa­shy­lyq­tar mártebesin Reseı de, Belarýs pen Ýkraına da 2000 jyldardyń basynda-aq zańmen rettep alǵan. Negizi kooperasııa – halyqaralyq tájirıbe. Ol álemniń 175 elinde tabysty jumys isteıdi jáne álemde aýyl sharýashylyǵy ónim­deriniń 80%-yn dál osy jeke qosalqy sharýashylyqtar óndiredi. Olardyń aýyl sharýashylyǵy kooperasııanyń, kooperasııamen úılestirilgen ınnovasııalar arqyly tabysty damyp otyr. Soltústik Eýropa elderi kooperatıvterge salyqtyq jeńildikter, sýbsıdııalar, jeńildetilgen nesıeler, aýylsharýashylyq ónimderiniń eksportyna monopolııalyq quqyq berý, eksportty sýbsıdııalaý sııaqty jaqsy memlekettik qoldaý kórsetedi. Dál osy qurylymdar arqyly aýyl sharýashy­lyǵy ónimderiniń 80%-ǵa jýyǵy satylady jáne aýyl sharýashylyǵy úshin negizgi quraldardyń 50%-dan astamy jetkiziledi. Mysaly, Shvesııa kooperatıvterine múshe 2,2 mıllıonnan asa adamnyń 1,5 mıllıonǵa jýyǵy – aýyl turǵyny. Danııanyń aýyl sharýashylyǵynda ishinde aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn nesıeleý, jabdyqtaý, lızıng jáne qyzmet kórsetý, ónim óndirý, ony satyp alý, óńdeý jáne eksportty qosa alǵanda ótkizý bar 300-ge jýyq kooperatıv jumys isteıdi. Munyń bári memleketke jan basyna shaqqandaǵy azyq-túlik óndirisi boıynsha álemde birinshi orynda bolýǵa múmkindik berdi. Izraıldiń aýyl sharýashylyǵynda ınnovasııalardyń keńinen qoldanylatynyn jaqsy bile­miz. Bul eldiń de agrarlyq salasynyń jetis­tigin tek tehnologııalyq ınnovasııa­lar emes, kooperatıvter qamtamasyz etip otyr. Kooperasııa júıesi damyǵan elderdiń aýyl sharýashylyǵyn kóterý úshin 3 erekshelikti – tabıǵı-klımat­tyq jaǵdaılarǵa joǵary táýeldilikti, óndiristiń maýsymdyq sıpatyn jáne áleýmettik faktordyń áser etý dárejesin erekshe eskergenin de aıta ketken abzal. Bir sózben aıtqanda, kooperasııa ulttyq ekonomıkanyń damýy úshin mańyzdy. Ol aýyl sharýashylyǵynda kásipkerlik qyzmetti júrgizýdiń álemde keń taralǵan túrleriniń biri bolǵandyqtan, oǵan úlken mán beriledi. Aýyldyq kooperatıvter­­­diń halyqaralyq odaǵyna búginde álem­degi 196 eldiń 176-sy – múshe. О́kinishke qaraı, odaqqa múshe elderdiń qatarynda Qazaqstan joq. О́ıtkeni bizde kooperasııa joqtyń qasy.

Tek saıası qaıratker emes, ult taǵ­dy­ryna janashyr ekonomıka stra­tegi bolǵan Smaǵul Sadýaqasuly «Koope­rasııa hám qazaq sharýasy» atty eńbe­ginde: «Qazaq kedeıiniń kúnkórisi – sharýa, al onyń taǵdyry – kooperasııamen tyǵyz baılanysty. Kooperasııa – qazaq eńbek­shi­sin qorǵansyzdyqtan qutqaratyn kúsh» dep jazǵan eken. Bul oıdyń búginde de ózekti ekeni joǵaryda keltirilgen álem­dik kooperasııa mysaldarynan aıqyn kóri­nedi. Aýylda turatyn shaǵyn sharýalar men jeke kásipkerlerdiń ózara birigip, tutyný, óndiristik nemese nesıe koope­ratıvteri arqyly ortaq jumys júr­gizýi – naryq talabynan týyndap otyr­ǵan qajettilik. Elshil tulǵanyń kooperasııany «qazaqty biriktiretin áleýmettik-ekonomıkalyq qural» dep baǵalaýy – eshqashan mánin joımaıtyn tarıhı kózqaras.

Smaǵuldyń kooperasııa týraly oılary HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq qoǵamynyń ekonomıkalyq táýelsizdi­gin qalyptastyrýǵa baǵyttalsa, búginde bul ıdeıalar aýyl sharýashylyǵyn damytýda, fermerlik qozǵalysty qoldaý­da jáne jergilikti kásipti órkendetýde temirqazyq ıdeıa dep sanaımyz. Qaı­ratkerdiń osy saladaǵy teorııalyq jáne praktıkalyq oı-tujyrymdary qazir de salalyq oqý oryndarynda oqytylsa, mańyzdy jıyndarda kún tár­tibine shyǵarylsa, tek utar edik. Onyń murasy – aýyl sharýashylyǵyn damytýda kooperasııanyń mańyzyn túsinýge ári ony tıimdi uıymdastyrýǵa baǵyttal­ǵan ómirsheń ádistemelik qural. Ulttyq ekonomıkany nyǵaıtý jáne áleýmettik ádilettilikti qamtamasyz etý jolyndaǵy mańyzdy baǵdar. Aýyl turǵyndarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartý baǵytyndaǵy saıasatqa negiz. Osy qaıratkerdiń kooperasııa men óner­kásiptiń ózara baılanysy jónindegi oılary búgingi naryqtyq qatynastar jaǵdaıynda da aýadaı qajet.

Qoryta kele aıtarymyz, búgingi mem­­lekettik qyzmetshiler, aýyl sharýa­shylyǵy mamandary ultymyzdyń bir­týar tulǵasy Smaǵul Sadýaqasuly eńbek­­terin tereń oqyp, oı-tujyrymyn, táji­rıbelik keńesin zerdelep, úırenip, el jáne sharýashylyq basqarý men jumys barysynda eskerse, utar edi. Alash arysy bir sózinde: «Halyqtyń tilin bilý kerek. Bilmeıdi ekensiń, bilýge tyrysý kerek. El ishinde isteıtin jumysyńdy eldiń turmysyna janastyrý kerek. Janastyra almaıdy ekensiń, onda janastyrýǵa tyrysý kerek. Qandaı ádemi pikir turmysqa janaspasa, qurǵaq sóz bolyp shyǵady», dep óz zamanyndaǵy jáne bolashaqtaǵy el tizginin ustaǵan, sharýashylyq saıasatyn júrgizetin azamattarǵa naqty keńesin beripti. Iаǵnı qaıratker-ǵalymnyń oıy sharýashylyqty, óndiristi saýatty júrgizgiń kelse, eldiń minez-qulqyn meńger, tilin tap degenge saıady.

Qazirgi qazaq aýyldaryn «ortaq ógizden ońasha buzaý artyq» psıhologııa myqtap meńdep alǵany oılanta­dy. Muny ózgertýge kúsh-jiger, qajyr-qaırat, tipti ıdeologııalyq qyrýar jumys qajet. Qysqasy, aýyl tirligin ońal­­­tamyn degen basshy, jergilikti ákim, she­neý­nik mańyzdy sheshim, qajetti qarar qabyldarda halqymen keńesip, qyz­me­tin qaltqysyz atqarǵany abzal. Sonda ǵana kooperasııa jumysy jolǵa qoıy­lyp, kishigirim fermerlikter men shaǵyn qosalqy sharýashylyqtar alǵa basyp, aýyl tirligi jandanbaq.

«Aýyl» partııasy ustanatyn basty baǵyttyń biri – aýyldaǵy kooperasııa­­lyq qozǵalysty damytý. Bul – Smaǵul Sadýa­qas­ulynyń ustanymyna, ósıetine adal­dyq, ulttyq ekonomıkanyń órken­detýdiń jón-josyǵy. Sondyqtan bizdiń partııa S.Sadýaqasuly murasyn joǵary baǵalap, onyń ıdeıalaryn qazirgi zaman talaptaryna saı júzege asyrýǵa umtyla beredi.

24 jasynda Qazaqstan Josparlaý komıssııasyn, 25 jasynda Halyq aǵartý mınıstrligin (komıssarıat) basqar­ǵan jasyn taǵdyrly Smaǵuldyń ult dana­lyǵymen bite qaınasqan kooperasııa, aýyl sharýashylyǵy, óndiris, mádenıet salalaryn damytý jónindegi úzdik oı-tujyrymy Ádiletti Qazaqstannyń aqyl-oı qazynasynyń bıiginde turýǵa laıyqty. Bul qazyna – ortaq ıgiligimiz.

Joǵarydaǵy jaǵdaı, Smaǵul Sadýaqasulynyń eńbeginiń ja­zyl­ǵanyna ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, qazaq aýyldarynda áli jalǵasyp keledi. Ashy da bolsa aqıqaty osy. Búginde de, qansha tyrbansa da sharýasy shatqaıaqtap, qaryzǵa belshesinen batqan, sergeldeńge túsken sharýa kóp. Budan bólek, jalǵan tutyný kooperatıvterin quryp, egin­shilik pen mal sharýashylyǵyna dep aýyl sharýashylyǵyn qoldaıtyn qarjy ınstıtýttarynan qarajat alyp, ony saýdaǵa salyp júrgender de joq emes.

Serik EGIZBAEV,

«Aýyl» partııasynyń tóraǵasy,

Májilis depýtaty