“Ánuran oınalǵanda kózime qýanyshtyń jasy tundy”

Ardagerler arasynan álem chempıony Asqar QULYShEV: “Ánuran oınalǵanda kózime qýanyshtyń jasy tundy” Sıdneı Olımpııa oıynda­­ry­nyń chempıony, qazaq baıraǵyn eki Olımpıadada kótergen Ermahan Yb­raıymov sport-ınternatta oqy­ǵanda úıine avtobýspen qatynap júredi. Jattyǵýdan silelep shyqqan, er­ni qoıan jyryq qara balaǵa kim oryn beredi, art jaǵynda turady da. Avtobýstaǵy jurttyń óz ju­my­sy basynan asady. Bireý minedi, bi­reý túsedi. Boks qolǵaptary salyn­ǵan sómkesin zorǵa kóterip turǵan qara balaǵa nazar aýdaratyn eshkim joq. “Osy jurt qyzyq,– dep oı­laıdy qara bala. Aldarynda bola­shaq Olımpııa oıyndarynyń chem­pıony turǵanyn bilmeıdi ǵoı, áıt­pese, quraq ushyp oryn usynar edi”. Osylaı dep qııaldanady eken. Osy áńgimeni Ermahannyń óz aýzynan estigen edim. Shveısarııanyń tórinde sport ardagerleri arasynda erkin kúres­ten qazaq baıraǵyn kóterip, ánu­ra­nyn shyrqatqan Asqar balýan “Álem chempıony bolý jas kezim­­nen bergi armanym edi” degende “bo­­lyp alǵan­nan keıin aıtyp otyr­syń ǵoı” dep keıbireýlerdeı kú­­mán­men qarama­ǵa­nymyz sodan shyǵar. Appaq qar jamylǵan alyp taý­dyń tizesinde otyrǵan Tóle bı aý­danynyń týmasy Asqar kúres úı­irmesiniń tabaldyryǵyn attaǵanda osy oıyn áldılep, qııal tórinde saq­tap júripti. Áýeli qala birin­shiliginde úzdik boldy. Oblysta top jardy. Respýblıkanyń chempıony atandy. Alaıda, álem chempıonaty, Olım­pııa oıyndary sekildi eń iri sport alamandaryna joly túspedi. Bas jattyqtyrýshy jeme-jemge kelgende áli de bir qaınaýy ishinde óz baýyrlarynan góri Reseı qura­masyna ilinbeı qalǵan, ońaı olja, bas aınaldyrar jeńis izdegenderdi tartty. Renjidi. Sóıtip júrgende jas ta kelip qalypty. Jattyqtyrý­shy­lyq­qa aýysty. Qazaqstan qura­ma­synyń sabyna Ermek Baıdýashev­taı, Mars Ernazarovtaı sańlaq­tar­dy qosty. Oblystyq sport jáne dene tárbıesi basqarmasynda bólim bastyǵy boldy. Qazir mamandan­dyrylǵan oq atý sport mektebinde dırektordyń orynbasary. Áıtse de úlken kúresten alyn­baǵan nesibesi bardaı elegizıdi-aı. Jattyǵý zalynyń tusynan jaı óte almaıdy. Sheshinip tastap kiristi. Denesiniń del-saly ketip, qany oınap shyǵa keldi. Báıgege túser jaraý attaı. Burnaǵy jyly Ankarada ótken ardagerler arasyndaǵy álem chem­pıo­natyna barǵan. Munyń salma­ǵynda 21 balýan beldesti. Erkin kú­resti ırandyqtar óziniń tól kú­re­sindeı kóredi. Álemde úzdik úshtikke kiredi. Azııanyń aldy. 21 balýan­nyń 11-i ırandyq bolǵannan keıin kóz aldyńyzǵa elestete berińiz beldesýlerdi. Osy balýandar ishinen jetinshi orynǵa shyqty. Kelgen soń kúreske baıaǵydaı kiristi. Halyqaralyq, ob­lystyq jarystardyń dýyn kórdi. Qazaqstan quramasyndaǵy jigitter­men beldesti. Birin jyǵady, birinen jeńiledi. Sóıtip júrgende oń qoly bilek tusynan syndy. Eki-úsh aı jattyǵý zaly tusynan kóńili alaǵyzyp ótip júrdi. Shıryǵyp. Shymyrqanyp. Qolynyń synyǵy jazylǵannan keı­in kilemge qaıta shyqqan. Ja­ra­qattanyp qalamyn dep onshalyqty kúsh salmady. Shveısarııadaǵy álem chempıo­naty aldynda oblystyq sport basqarmasynyń bastyǵy Bolat Qyryqbaevtyń aldyna keldi. – Asqar, barmaı-aq qoısaıshy, – dedi ol óziniń ázilqoılyǵyna ba­syp. – О́tkende jetinshi oryn al­dyń, bul joly onynshy oryn alarsyń. – Bóke, daıyndyǵym jaqsy. Júldeli oryn úshin kúresem. Jo­lymnan qaldyrmańyzshy. Úmitińizdi aqtaımyn. – Shyn aıtyp tursyń ba? Asyp-sasyp júrip Tashkentte ushaq reısin ótkizip alypty. Bı­le­tin qaıta satyp aldy. “Basy qatty bolsa aıaǵy tátti bolady”dep jaqsy yrymǵa bolady. Jarysqa shaqy­rylǵan merzimnen úsh kún keshigip kelgen. 85 kılo salmaqta kúresýi kerek. 1,5 kılo asyp tur eken. Sol túni nár syzbaı uıyqtady. Erte­ńinde salmaq ólshegenge deıin ar­tyǵynan aryldy. Beldesýge shyǵar kúni kóńilin kóterý úshin uıaly telefonyna qazaqstandyq balýandardyń tilegin jazyp aldy. О́z-ózine senimi artyp, jany jadyrady. Álem chempona­ty­na kezdeısoq balýandar qatys­ty­ryl­maıdy. Qarsylastarynyń tizi­mimen tanysty. Álemde, Eýropada báıgeniń aldyn bermegender de kelipti. Júregi dir etken. Boıyn tez jıyp aldy. “Men munda eshkimnen jeńilý úshin kelgenim joq”. Alǵashqy kezdesýin fransýz ba­lýanymen ótkizdi. Ańdysýǵa ýaqyt qaldyrǵan joq. Taýdaı jaý baty­ryn at saýyryna saıyp túsirgen batyr babalaryndaı atoı saldy. Súńgip baryp, aıaqtan ildi. Lyp etip artyna ótti. Ash belinen ilip alyp, qaıqaıa laqtyrdy. Fran­sýzdan es ketti. Asqar jeti upaı oljalap, oǵan bir upaı ustatpaı ketti. Ekinshi kezeń bastaldy. Sary qazaqtan mundaı joıqyn shabýyl kútpegen fransýz serippedeı serpiledi. Qa­rýly eken. Bul kezeńde upaı berse utylatynyn biledi. Ol da álem chem­­pıony bolsam dep kelgen balýan ǵoı. Alǵashqy kezeńde soqyr upaı almaǵan fransýz aıaqqa ótip, bir upaı enshilep ketti. Bul shı­ryqty. Eki upaı oljalady. Deneden artyq sý shyqpaı qoly silelep qalypty. Eki dúrkin álem chempıony grek balýany ırandyqpen beldesti. Jeńgeni munymen kúresedi. Iran­dyq grekten bir upaı artyq oljalap, jartylaı fınalǵa ótti. Betteskende baıqady. Iran balýany salmaq kóp qýǵan. Boıy uzyn, denesi shombaldaı. Qara kúshke myqty eken. Dedektetip, bir-eki ret shókesinen túsire jazdady. Qalaı, qandaı ádis jasaǵany esinde joq, bir upaı alyp ketti. Bul jı­naldy. Sary qazaqtyń ońaı jigit emes ekenin baıqaǵan ıran aılaǵa kóshti. Tóreshiniń kózin ala berip, baspen uryp jiberdi. Bir-eki ret kózin saýsaǵymen shuqyp ala jazdady. Bizdiń jigit namysty er ǵoı. О́z istegenin ózine istedi. Bul da birer márte baspen uryp jiberdi. Esin jıdyrmaı aıaqtan ildi de, oń jaǵyna salaqtatyp aýdaryp tas­tady. Eki ádis úsh upaıǵa baǵala­na­dy. Irandyq oıbaılap jata ketti. Kózin basyp. Tóreshige “mynaý meni urdy” dep, dáriger shaqyrtty. Qa­baǵy jarylypty. Tóreshiler ja­rysty toqtatyp, taspany keri aýdaryp álek. Qaıta kórip jatyr. Bul da sasty. Bul urdy bolyp esep­telse, ırandyqqa upaı jazylady. Ishinen Allaǵa jalbarynyp tur. Tóreshiler sheshim shyǵardy. Bul aq eken. Ádisi taza. Upaılary kúmán­siz. Kilemde bir jarym mınót ja­typ, tyńaıyp alǵan ırandyq tura umtyldy. Reti kelse baspen urýyn qoımady. Bul da ursa eken dep qaq­panǵa túsirgisi keledi. Asqar arbaýǵa túspedi. Ekinshi kezeń alapat aıqaspen bastaldy. Irandyq Sýrekhezarı Reza bul kezdesýde tarazy basyn ózi­ne aýdarmasa fınalǵa shyǵa al­maı­tynyn ábden biledi. Baspen urý­dy qarsylasynyń qolyn tusa­ǵan sekildi bolyp toqtatpady. Ań­dy­s­qan ekeý bir-birine upaı ber­medi. Ýaqyt bitti. Tóreshi belsen­dileý bolǵan Asqarǵa qaltadan shar sýyrýdy usyndy. Qyzyl shar sýyrsa kezek qazaqtiki. Kók shar sýyrsa qarsylasy kúsh alady. “Alla taǵala, qoldaı gór”. Qudaıyn umytpaıtyn, qulshylyq qylyp, jyl saıyn orazasyn us­taıtyn jigit ishteı jalbaryndy. Qolynda eki tas. Birin sýyrdy. Qyzyl. О́ziniki. – Qaı aıaq? – dep surady tóreshi. – Oń aıaq. Oń aıaqtan bir ilse tastaı qatyp jibermeıtinin ózi biledi. Solaı boldy. Salaqtatyp apa­ryp, kilem shetine jambasynan otyrǵyzdy. Reza ákki balýan, lyp etip munyń ústine shyǵyp ketti. Ta­ǵy da aıqaı. Taǵy da taspaǵa júginý. Rezanyń sekýndanty álem chem­pıonatyn 8 ret utqan jampoz edi. Asqar syrttaı jaqsy biletin. Ádil jigit. Syrbazdyǵyn jasady. Munyń qolyn qysty. Jeńdiń dedi. Fınal. Sońǵy aıqas. Asqar kúres kileminiń shetinde jatyr. “Men qazaqpyn myń ólip, myń tirilgen...” Aqıyq aqyn Juban Moldaǵalıevtiń sózine án jazǵan Er­bolat Qudaıbergenovtiń oryn­daý­yn­daǵy ándi uıaly telefonynan tyńdaýda. Baıaǵy jas shaǵy emes. Kúshi sarqylypty. Ishteı “ekinshi oryn da az emes” degen ázázil oı da keledi. “Álem chempıony bolam degen armanym qaıda? Aýyl-aımaq, dos-jaran, otbasy “Álem chem­pıony bol” dep alqalap shyǵaryp salǵany qaıda? О́zin úlken tirek kóretin jary Danaǵa ne deıdi. Enesi, Ońtústikte han qyzyndaı Hanbıbi atanǵan, ózi de, óleńi de qıǵyr qylyshtaı ótkir Hanbıbi Esenqaraqyzy da “Balam, men saǵan senemin. Bul joly álem chempıony bolyp kelesiń” degen edi. Sol tilegi qulaǵyna kelgendeı bolady. О́z anasy da qudaıdan tileýin tilep otyrǵan shyǵar. Qarsylasy Vaslav Sılovskı – kilem ıesi. О́z tobynan jeńil shyqty. Demek, kúshi boıynda. Qoı, Asqar, bosama. Ári-beri júgirip boı qyzdyrdy. Ter shyq­paıdy. Qattyraq júgirip, dene qımylymen aınalysaıyn dese ózi de az kúshti múlde sarqyp alýy múmkin. Bir ornynda turyp, júgirip kórdi. Álden ýaqytta mańdaıy tershigen. Denesi jeńil tartyp sala berdi. Qaqsap aýyrǵandary ketti. Qarsylasy myqty. Biraq, Asqardaı jyldam emes. Bul ońtaıyn taýyp aıaqtan ildi. Zý etip artyna ótip ketti. Eki upaı oljalady. Sılovskı yshqynyp júrip, bir upaı aldy. Birinshi kezeńdi óz paıdasyna jazdy. Ekinshi kezeń. Ońaı jan bermek joq. Vaslav qolynan kelse muny jerden julyp alyp, jaýy­rynyn janshýǵa tyrysyp júr. Sary qazaq ońaı qazaq emes. Belin ustatyp ne kórinipti. Aıaǵyna ótti. Kó­terip kórgen. Vaslav munyń ústi­ne qulaý áreketinde. Kúshti. Asqar beli búgilip, shalqalap qulap bara jatqandaı sezindi. Jandármen bult etip oń jaǵyna shyǵyp, basyp qal­dy. Úsh upaı oljalady. Kúmánsiz jeńis. Álem chempıonatynyń fına­lynda Shymkenttiń sary balasy qarsylasyna bir upaı ustatpady-ay. Jeńis tuǵyrynda – qazaq ba­lýa­ny. Alyp saraıdy “Meniń Qa­zaqstanym” sazy uıytyp barady. Aspan tústes qazaq baıraǵy áýe­leıdi. Asqardyń kózine jas tundy. “Aqyry armanyna jettim-aý. Elime paıdam tıdi. Qazaq bala­synyń qaıratyn álem tanydy. Allaǵa myń alǵys”. Dalaǵa shyqqan. Keýdesin qara taspen bastyryp qoıǵandaı eńsesi túse beredi. Syrtqa aınaldy. Keý­desi jalyn atyp, arystandaı aqyrdy deısiń. Bireýler osharylyp turyp qaraıdy. Qaraı bersin. Qysylǵan joq. Denesi jeńildep qaldy. Basy jep-jeńil. Boıy sergek. Qanaty bolsa Qazaqstanyna oılanbaı ushýǵa bar. Álem báıgesin oljalaǵan balýan tileýqor jurtyna asyǵýly. Álemde Qazaqstannan artyq Otan, alash balasynan artyq janashyry joq ekenin biledi. Ultynyń mereıin ósirgenine qýanady. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy.