Egemendikter elge shyqty

Sarshatamyz sazy Batysqazaqstandyqtar tabıǵattyń bıylǵy qytymyrlyǵyna qajyr-qaırattaryn qarsy qoıa bildi Astana men Oraldyń ara­syna qatynaıtyn ushaq me­jeli jerge taıaǵan tusta bort stıýardessasy: Qur­metti jolaýshylar, sanaý­ly mınýttardan keıin bizdiń usha­ǵymyz Oral qalasyna kelip qo­na­dy. Syrt­taǵy aýanyń tem­pe­ra­týrasy 41 gradýs ystyq dep ha­barlady. Sa­ǵa­ty­ma qa­raı­myn. Jergilikti ýaqyt 17.30-dy kór­setip tur. Tús ál­de­qa­shan aýyp, kún ekintige eń­keıse de, sarsha tamyzdyń mı qaınatar ys­tyǵy qaıtpaǵan-aý, sirá! Apyrmaı, á, aıyrma­shy­lyq qandaı alshaq edi degen oı keldi osy mezet. Týra úsh sa­­ǵat buryn Astana áýe­jaıy­nan kókke kóterilgende aýanyń temperatýrasy nebári 23 gradýs qana edi. Oral óńirinde uzaqqa sozylǵan qur­ǵaq­shylyq tutastaı alǵanda mundaǵy aýyl sharýashylyǵy óndirisin órge bastyrýǵa teris áserin tıgizgen joq pa eken? Kóńildegi kúpti saýaldy oraıy kelgen sátinde oblys bas­shylaryna qoıýdy da oılastyryp shyq­qan edik. О́ıtkeni, shyǵarmashylyq sapar­dyń basty maqsattarynyń biri Aqjaıyq aımaǵynyń búgingi jaı-kúıimen tanysý, bir-eki aýdandy aralap, el ıgiligin eselep júrgen qyr eńbekkerlerimen syr bólisip, Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Baq­tyqoja Izmuhambetovpen kezdesý bolatyn. Osy oıymdy Oral áýejaıynan qarsy alǵan oblystaǵy menshikti tilshimizge aıt­qanymda ol: – Issapar maqsatyn maǵan gazet bas­shy­sy telefon arqyly habarlaǵan. Sondyqtan onyń mán-jaıyn retin taýyp, oblys ákimine jetkizdim. Izgi nıetimizdi qup alǵan oblys ákimi esh qarsylyq bildirgen joq. Oıǵa alǵan maqsat-josparlaryńa saı eń aldymen elge shyǵyp qaıtqandaryń durys bolatyn shyǵar. Bárin de óz kózderińmen kórgen jón. О́ıtkeni, jýrnalıst belgili bir qubylysqa oǵan naqty zertteý júrgizip, kózben kórý arqyly aqıqatyn aıta alady dep oılaımyn. Al issapar qorytyndysy boıynsha men sizdermen kezdesip, pikir alysýǵa, oǵan qajetti ýaqyt bólýge ázirmin, dep tujyrym jasady. – Rasynda da kóńilge qonymdy, oıly usynys eken. Endeshe, qaı aýdandarǵa sapar shekkenimiz durys, – dedim men qalamger áriptesime. – Máseleniń bul jaǵyn da oılastyryp qoıǵanmyn. Syrym, Qaratóbe aýdandaryna qaraı baǵyt ustaımyz. Aýdandaǵylar ha­bar­dar. Jol-jónekeı sharýashylyqtardyń jaı-kúıimen etene tanysarmyz, – dedi ár­kez elgezektik tanytyp júretin menshikti tilshimiz. Jol muraty – jetý. Yrǵalyp, bó­gel­mesten Syrym aýdanyna qaraı bet burdyq. Jańa ǵana aspanda bir shókim ala bult paıda bolǵan edi. Artynsha ótkinshi jańbyr satyrlatyp ala jóneldi de, kóp keshikpeı sap tyıyla qaldy. Tabıǵattyń qas-qa­ǵymdyq minezine qaıranbyz. – Ala jazdaı bir tamshy jańbyrǵa zar bolyp edik. Astanadan nur ala keldińiz, – dedi osy bir sátte baǵanadan beri ún-túnsiz otyr­ǵan júrgizýshi baýyrymyz ishki jan saraıyna irkilip kelip qalǵan qýanysh sezimin jasyra almaı. Iá, Syrym aýdanynda kózben kórip, kóńilge túıgen jaıttar az emes. Bıylǵy qýań­shylyq bul óńirge de ájeptáýir zar­dabyn tıgizipti. Sonyń saldarynan dándi-daqyldar egistigi túgelge jýyq esepten shy­ǵarylǵan. Osy arada aıta keterlik másele: oblys kóleminde buǵan deıin saqtandyrý jumystaryn atqaryp kelgen kompanııalar bıyl aıaq astynan jalt bergen bolatyn. Degenmen, jergilikti “Syrym-Birlik” ózara saqtandyrý qoǵamy 79 sharýashylyq qurylymdaǵy 56583 gektar egistik alqap­ta­ryn saqtandyryp, jerlesterine der kezinde qoldaý kórsetipti. Bul aýdandaǵy saqtan­dyrylýǵa tıis egis alqaptarynyń 97,8 paıy­zyn quraıdy. Buǵan qosa kórshiles aýdan­daǵy “Terekti-Garant” saqtandyrý kompa­nııasy da eki sharýashylyq qurylymdaǵy 1822 gektar egisti saqtandyryp, kórshilik paryzdaryn adal atqaryp shyǵypty. Syrym batyr eli bıylǵy qýańshylyq zardabyna qaramastan turǵyndardy arzan ári sapaly kókónis ónimderimen qamtý sharalaryn belgilepti. Buǵan arnap aýdandyq bıýdjet esebinen tıisti qarajat bólingen. Ásirese, Syrym memlekettik kommýnaldyq kásiporny arqyly iske asqan ujymdyq baý-baqsha salý tájirıbesi ózin-ózi aqtap kele jatqanyna kýá boldyq. Ásirese, munda kartop daqylynan táýir ónim jınalady dep kútilýde. Bıylǵydaı aptap ystyqta kókónis ósi­rý­ge qajetti sý mólsheri úsh-tórt ese arta tús­ken. Al sý kózderi men resýrstary azaıa bastaǵan tusta eń tıimdi tásildiń biri – tamshylatyp sýarý. Jyldyń ereksheligi men kúrdeliligine oraı syrymdyqtardyń naq osy ádiske arqa súıep otyrǵany óte quptarlyq jaǵdaı. – Turǵyndardy búkil jyl boıyna ar­zan ári sapaly kókónis ónimderimen qam­týdyń basty joldarynyń biri – ony jy­ly­jaı jaǵdaıynda ósirý, – deıdi bizben oı bólisken Syrym aýdanynyń ákimi Erlan Nysanǵalıev. – Osy maqsatta aýdan aýma­ǵynda qos birdeı jylyjaı qurylysy bas­taldy. Onyń kólemi 700 sharshy metr alań­dy quraıdy. Atalǵan jylyjaı qurylys­tarynyń basty materıalyn polıkarbonat­ty jabyndylar túzeıdi. Sátin salsa bul nysandar jyl aıaǵyna deıin iske qosylmaq. Joǵaryda aıtylǵandaı buryn-sońdy bolyp kórmegen bıylǵy uzaqqa sozylǵan shilińgir ystyqtyń zardaby jóninde eriksiz qalam terbeýge májbúrmiz. Jympıty ja­zyq­tyǵynda kózimizge ushyrasqany tarty­lyp, úzilip-úzilip qalǵan ózen-kólder bolsa, ony qalaı aıtpaı, ony qalaı jazbaı tura alarsyz. Aýdan aýmaǵynan О́leńti, Shiderti, Jympıty, Esen-Ańqaty, Sholaq-Ańqaty, Buldyrty jáne Qaldyǵaıty ózenderi aǵyp ótedi eken. Sonymen birge Esentemir, Sasyqkól, Jańǵabyl sor atalatyn kólder de óńirdiń kórkine kórik qosyp, turǵyn­dar­dyń kádesine molynan jaraıtyn. Sýly jerdiń nýy da, baýy da qashannan el ıgiligi eseptelse kerek. Biraq, jasyl jelekti aımaq­tyń kúnge kúıip ketken súreńsiz sýreti kóńil qulazytady. Nár tamyryndaı sana­la­tyn ózenderdiń kópshiligi aptap ys­tyqtyń áserinen tartylyp qalypty. Uzaqqa sozylǵan jalyndy ańyzaqqa shydas bergen tek Shiderti ózeni ǵana ma dersiń. Úlkendi-kishili ensıklopedııalyq anyqtamalarda onyń eń tereń tusy 12 metrge jetetindigi, al ortasha tereńdigi 4-5 metr ekendigi kórsetilgen. Bıylǵydaı ta­bı­ǵattyń qatal syny da osynaý kıeli Shi­derti ózenin taıyzdata almapty. Asan qaı­ǵy babamyz keń baıtaq qazaq saharasyn Jelmaıamen jelip ótip, onyń tórt bury­shyn­daǵy jer-sý ataýlaryna óz anyqtama­syn aıtqany tarıhtan málim. Abyz ata Shiderti ózenin kórgende: “Shóbiń shúıgin, quıqaly, shiderlegen attyń ózi bir orynda turyp-aq toıynatyn naǵyz shuraıly jer ekensiń” dep baǵa bergen eken. Jıegi qarakókshildenip shalynǵan shyraıly Shiderti ózenine jaqyndaǵan kezde jolbasshymyz, aýdan ákiminiń oryn­basary Joldybaı Batyrnııazovqa: – Myna ystyq shekemizdi tesip barady ǵoı. Sýǵa túsip, shomylyp, sál salqyndap alsaq qaıtedi,– dep ótinish jasadyq. – Qalaýlaryńyz bilsin. Alaıda saq bolǵaısyzdar. Shidertiniń jaǵasy tik jarly. Bir attaǵannan-aq boı bermeı, kúmbir-sambyr kete barasyz, – dedi ol. Onyń aıtqany ras bop shyqty. Tik jarǵabaq bolǵandyqtan jaǵasynyń ózinde boı joq bolyp shyqty. Júzý bilmegen adam úshin óte qaýipti ekenin osydan-aq bile berińiz. Taǵy bir baıqaǵanymyz, kún yssy bolyp turǵanda Shiderti ózeniniń sýy tas­taı salqyn. Denemizdi qaryp jibere jaz­dady. Shiderti ózeni sýynyń tartylmaýy­nyń, ári muzdaı kúıinde turýynyń sebebi – onyń astynda bulaqtar bar, ıaǵnı kózi bar dep túsindirdi jergilikti jolserigimiz. Respýblıkada qolǵa alynǵan áleýmet­tik-ekonomıkalyq reformalar biz aralaǵan Syrym aýdanynyń tynys-tirshiliginen de oń kórinisin taba bastapty. О́rkenıetti da­mýdyń bir belgisi taqtaıdaı tegis jol ekeni barshaǵa aıan. Oblys ortalyǵynan 150 sha­qy­rym qashyqtyqtaǵy aýdan ortalyǵyna jol azabyn kórmeı zyr etip jetip bardyq. Sondaı-aq bıyl aýdan turǵyndary qı, kómir jaǵyp, kúl shyǵarý mashaqatynan qutylypty. Aýdan ortalyǵyna gaz qubyry tartylǵan. Kelesi kezekte kógildir alaý aýyldy aımaqtarǵa jetkizilmekshi. Sony­men birge bıyl aýyz sýdan kóp qıyndyq kórip júrgen Shaǵyrlyoı, Qosoba aýyl­daryna sý júıesi qurylysy júrgizilgen. Munyń alǵashqysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa berilse, ekinshisi aldaǵy qyrkúıek aıynda turǵyndardy taza da sapaly aýyz sýǵa keneltpek. – Aýyz sý – ómirlik ózekti másele. Ony túbegeıli sheshý eki-úsh jyldyń aıasy­na tarlyq etedi. Sondyqtan da biz aýdanǵa qarasty barlyq aýyldyq aýmaqtardy aýyz sýmen túgeldeı qamtý jóninde keń qulashty jobalar ázirlep, ony 2011-2020 jyldar aralaǵynda oblysta iske asatyn aýyz sý baǵdarlamasyna usyndyq. Bul usynysymyz qabyldandy da. Osyǵan saı aldaǵy jyl­dary Josaly aýyly mańyndaǵy Keńashy jerasty sýy qoryna geologııalyq barlaý ju­mystaryn júrgizý belgilenip otyr. Aldyn ala jasalǵan zertteýler onyń qory aýdan turǵyndarynyń aýyz sýǵa degen qa­jettiligin tolyǵymen óteı alady dep kúti­lýde, – degen edi tolǵaqty máselege oraı aýdan ákimi. Halqymyzda “Arttaǵyny qozǵaý – aǵa­lyq, aldaǵyny boljaý – danalyq” degen ádemi támsil bar. Osy bir naqyldy sońǵy birer jylda óńirdegi oń ózgeristerge bas­ta­mashy bola bilgen, búginde áli qyryqqa da tola qoımaǵan oblystaǵy jas basshy­lardyń biri, Syrym aýdanynyń ákimi Erlan Nysanǵalıevke de qatysty aıta ketýge ábden oryndy. Elim dep, jerim dep egilgen azamattyń keleshekti baǵdarlaǵan kemel isteri osylaısha oı túıgizgen. Syrym aýdanynyń ótkeni men búgingi keskin-kelbeti jaıynda áńgime órbitkende aıtpaı ketýge bolmaıtyn taǵy bir jaıt bar. Keshegi ótpeli kezeńde aýdan turǵyndary­nyń bir bóligi jabaıy ýrbanızasııa úrdisin bastarynan keshirdi. Josylǵan lek oblys ortalyǵyna, irgedegi kenshiler qalasy Aqsaıǵa qaraı údere kóshken. Buǵan árıne sol shaqtaǵy oryn alǵan áleýmettik-turmystyq túıtkilder, ótpeli kezeńniń qıynshylyqtary sebepshi bolǵany anyq. Bir qýanarlyǵy, búgingi kúni osy teris úrdis kúrt toqtap, turǵyndar erteńgi kúnderine úlken senimmen qaraı bastaǵan. Syrym aýdanynyń ádilet basqarmasynan alynǵan málimetter men derekter sońǵy eki jylda aýdan halqynyń sany tabıǵı ósim esebinen kóbeıip kele jatqanyn aıqyn kórsetedi. Iаǵnı, derekter ómirden ótken adamdardyń sanynan ómirge kelgen sábıler sany eki-úsh ese kóp ekenin aıǵaqtaıdy. Búginde táýelsizdiktiń qadir-qasıetin seziný, ári baǵalaý, qajet kezinde ony kóziń­niń qarashyǵyndaı qorǵaý – qaı kezdegiden de mańyzdy, qaı kezdegiden de qajet. Tek sonda ǵana bizdiń memleketimiz odan ári ny­ǵaıyp, órkenıetti elder qatarynan oryn ala­tynymyz anyq. Osyndaı otanshyldyq sezimniń Syrym aýdany turǵyndarynyń boıynan kóbirek boı kórsetkenine súı­sindik te. Táýelsizdikti qadirleı bilý qasıeti olarǵa sonaý HVIII ǵasyrda qazaq jeriniń otarlaý saıasatyna qarsy uzaq jyldar boıy bel sheshpeı kúresken Syrym babalarynan sińisti bolǵanyn da ańǵarý qıyn emes. Aıta keterlik jáıt, Syrym Datulynyń týǵa­nyna 250 jyl tolýyna oraı, 1992 jyly Joǵarǵy Keńestiń sheshimimen buǵan deıin Jympıty atalyp ketken aýdanǵa Syrym Datulynyń esimi berilgen. Onyń ber jaǵynda, jıyrmasynshy ǵasyrdyń bas kezinde Jympıtyda Alash arystary tý tigip, ulttyq memleket qurý týra­syndaǵy ıdeıany kótergeni óz aldyna bólek áńgime. Alash qozǵalysynyń 90 jyl­dyǵy budan eki jyl buryn Syrym aýda­nynda keńinen atalyp ótkeni, oǵan gazet basshysy Saýytbek Abdrahmanov bastaǵan “Egemen Qazaqstannyń” ókilderi de qa­tysqany da kúni keshegideı kóz aldymyzda. Sol bir kúnderde Alash qozǵalysynyń 90 jyldyǵy aıasynda “Teorııa, tarıh, taǵy­lym” atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizildi. Onda respýblıkanyń túkpir-túkpirinen kelgen elimizge tanymal alashtanýshy ǵalymdar atalǵan taqyrypta buryn aıtylmaı kelgen tyń derekterdi ortaǵa tastaǵan edi. Túıip aıtqanda, Alash ıdeıasy bizge táýel­sizdiktiń qadir-qasıetin tereńirek túı­sinýge jeteleıdi. Ol bizge sonysymen qymbat, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı Sy­rym elinen osyndaı qasıetterdi kóbirek sezinip qaıtqanymyz is-saparymyzdyń basty oljasy dep bilemiz. Oblys ortalyǵyna oralǵannan keıin Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi B.Iz­muhambetov aıtqan ýádesinde turyp, gazet tilshilerin qabyldady. Oblys basshysy men egemenqazaqstandyqtar arasynda emen-jarqyn áńgime óristedi. Kezdesý kezinde ol gazet qyzmetkerleriniń birqatar saýal­da­ryna naqty jaýaptar qaıtardy. Ýaqyttyń tyǵyzdyǵyna qaramastan Jaıyq aıma­ǵynda atqarylyp jatqan qyrýar isterdiń jaı-japsarynan molynan qulaǵdar bolǵany­myzǵa qýandyq. Mereı marqaıtqan áńgi­meniń uzyn-yrǵasy tómendegishe órbigen-di. – Baqtyqoja Salahatdınuly, bıylǵy jazda óńirde uzaqqa sozylǵan ystyq aýyl sha­rýashylyǵyndaǵy jaǵdaıdy kúrdelen­dirip jibergen joq pa? – Olaı dep aıta almaımyn. Aıta almaı­tyn sebebim, qýańshylyq saldarynan dándi-daqyldar egistiginiń 60 paıyzdan astamy kúıip ketkeni bolmasa, tutastaı alǵanda oblystaǵy aýyl sharýashylyǵy sektorynda oń úrdister baıqalady. О́ńirdegi agroónerkásiptik qurylymdarda mal basy kemigen joq. Kúni búgin qystaqtarǵa qajetti jemshóptiń 85 paıyzy ázirlenip, mal qystaıtyn oryndarǵa jetkizildi. Budan bylaı aımaǵymyz biryńǵaı shıkizattyq baza kúıinde qala almaıdy. Uqsatý men óńdeý keshenderin ódiriske keńinen engizý – búgingi kúnniń basty talaby. Buǵan deıin iske qosylǵan mııa, ósimdik maıyn shyǵara­tyn zaýyttar, dıirmender, jyl aıaǵyna deıin iske qosylatyn iri mal bordaqylaý kesheni bıik mejeler údesinen shyǵatyn arshyndy qadamdar bolmaq. Azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaý – udaıy nazarymyzda. Oblys turǵyndaryn kókónis ónimderimen jyl boıy qamtý maqsatynda óńirde jappaı jylyjaı qurylystary bastaldy. Buǵan ózderińiz aralaǵan Syrym aýdanynyń mysalynda da kóz jetkizip qaıtqan shyǵarsyzdar. Osy arqyly kókónis ónimderiniń baǵasyn turaqty ustap turýǵa da múmkindikter týady. Oblysta aýyl sha­rýa­shylyǵy óndirisinde atqarylǵan isterdiń alǵashqy nátıjeleri de aıtarlyqtaı. 52 túrli azyq-túlik ónimderiniń basym bóliginiń baǵasy respýblıkalyq ortasha kórsetkishten tómen. Bizde joǵary sortty nan baǵasy 50-55 teńgeden aspaıdy. Birinshi sortty unnan pisirilgen bólke nannyń baǵasy 40 teńge. Et jáne et ónimderine qatysty da jasalar túıin osyndaı. – Oblystaǵy otyn-energetıkalyq keshenniń qyzmeti týraly ne aıtar edińiz? – Budan úsh jyl buryn oblystaǵy eldi mekenderdiń gazben qamtylý deńgeıi 27 paıyz ǵana edi. Qazir ol 72 paıyzǵa deıin kóterildi. Turǵyndardyń sanyna shaqqanda bul mólsher 80 paıyzdy quraıdy. Búginde oblysta tabıǵı gazdy óńdeıtin keshen qurylysy bastaldy. Keıin keshende óńde­lip, suıytylǵan gazdy tasymaldap, gaz qu­byry tartylmaǵan túkpirdegi aýyldarǵa jet­kizbekpiz. Ol arnaıy ázirlengen qazan­dyqtarǵa quıylmaq. Sol kezde oblys tur­ǵyndaryn kógildir otynmen túgeldeı qam­týǵa múmkindik týady. Qaı jobany qolǵa alǵanda da onyń ekonomıkalyq turǵydan tıimdiligi men únemdiligin qarastyrǵannyń bereri mol. Suıytylǵan gazdy paıdalaný júzdegen shaqyrym gaz qubyryn tart­qan­nan áldeqaıda utymdy. О́ńirde energe­tı­kalyq derbestikke jetý maqsatynda qýaty 54 megavattyq gaztýrbınaly stansa paıdalanýǵa berilmek. Qazir onyń birinshi blogy iske qosyldy. – Jańa oqý jyly esik qaǵyp tur. Ob­lys mektepteri jańa oqý jylyna ázir me? – Bul saýaldaryńyzǵa qatysty bir ǵana mysal keltireıin. Sońǵy úsh jylda oblystaǵy 435 mekteptiń 200-ine kúrdeli jón­deýler júrgizildi. Bul osy ýaqyt araly­ǵynda óńirdegi árbir ekinshi mektep qaıtadan jańǵyrdy degen sóz. Demek, kúrdeli jóndeýlerdiń basym bóligi bıylǵy jyldyń enshisine tıedi. Osy mysaldyń ózi mektepterdiń jańa oqý jylyna ázir ekenin ańǵartpaı ma?! – Oblystaǵy ortasha jalaqy mólsheri qandaı? – Budan úsh jyl buryn 52 myń teńge bolsa, qazir ol 70 myń teńgege kóterildi. – Aımaqta osy kezge deıin sheshimin tappaı júrgen qandaı túıtkilder men prob­lemalar bar? – Oral jerinde sonaý keńestik kezeńnen beri jol ınfraqurylymy múldem damymaı qalǵan. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda oǵan qarjy bólý múmkin bolmady. Al sońǵy jyldar ishinde jetpis jylda qolǵa alynbaǵan isti birden bitire salý aqylǵa da, qısynǵa da syımaıdy. Oblystaǵy alty aýdannyń ortalyǵyna tas jol tartylmaǵan. Avtojol qurylysynyń ózindik quny óte qymbat. Ony oblystyq bıýdjet túgili respýblıkalyq bıýdjet te kótere almaıdy. Mine, oblystaǵy sheshimin tappaı turǵan másele osyndaı. Sóıtse de qol qýsyryp otyrmaı, kókeıdegi úlken oı-maqsatymyzdy júzege asyrýdaǵy jigerimizdi ortaq arnaǵa qulshyna jumyldyra bermekpiz. Biz Batys Qazaqstan obly­sy­nyń ákimi Baqtyqoja Izmu­hambetovke ashyq ta búk­pesiz áńgimesi úshin rahmetimizdi aıtyp, áýe­jaı­ǵa asyǵys bet túzedik. Ár mez­gildiń ǵana emes, tipti ár aıdyń óz áýeni bar. Aptaby bet sharpyr sar­sha­tamyz sazyn biz de anyq sezdik. Issapar ba­rysynda ba­tysqazaqstandyqtar bir ja­ǵadan bas, bir jeńnen qol shy­ǵara otyryp,tabıǵattyń bı­ylǵy tosyn synyna ózde­ri­niń qajyr-qaırattaryn be­kem qoıa bilgenderine kýá bol­dyq. Úsh kúndik saparda kór­genimiz ben kóńilge túıgenimiz ala qaǵaz betine osylaısha ór­nekteldi. Janat ELShIBEK, Temir QUSAIYN, Batys Qazaqstan oblysy.