Turaqtylyq pen patrıotızmniń irgetasy

Ata Zań aıshyqtary Kóp jyldar boıy adamnyń quqyqtary men bostandyqtary túsiniginiń sıpattamalyq belgileri boıamalanyp keldi. Qoǵam múshe­le­rine quqyq – bul proletarıat pen partııa múddesi dep sanaǵa quıyldy. Shynynda quqyq adam tabıǵatyna tán bostandyq normalary ekendigin táýelsizdik al­ǵannan keıin uǵynǵanymyz ras. “Biz, ortaq tarıhı taǵdyr bi­riktirgen Qazaqstan halqy”, – dep bastalatyn bizdiń Kons­tı­tý­sııamyzdaǵy osy sózderde jańa ashyq azamattyq qoǵam ornatýdy maqsat etken halqymyzdyń tarıh sabaqtastyǵy toǵysyp jatyr. Ol elimizde ómir súrip jatqan bar­lyq ulttar men ulystardyń bir­ligi men beıbit ómirin qamtamasyz etetin jáne kepildik beretin óte mańyzdy qujat. Osy Búkil­ha­lyq­tyq referendýmda qabyldanǵan qoldanystaǵy Ata Zańymyz eli­mizde ekonomıkalyq jáne áleý­mettik, saıası reformalardy jú­zege asyryp, qoǵamdy demokra­tııa­landyrý isinde óziniń jasam­pazdyǵynan Qazaqstan halqyna qyzmet etip otyr. Osydan on bes jyl buryn elimizde demokratııalyq bastaý­larǵa súıengen Konstıtýsııalyq qurylystyń qalyptasý úderisi bastalyp, jańa memlekettik ıns­tıtýttar quryla bastady. Kons­tı­týsııa memlekettik quqyq júıe­sin reformalaýdyń bazasy boldy. Qoǵam, memleket jáne tulǵanyń ózara baılanysynyń konstıtý­sııa­lyq-quqyqtyq aýqymy ke­ńeı­di. Memlekettik ınstıtýt­tar­dy konstıtýsııalyq reformalaý adam men azamattardyń quqyq­ta­ry men bostandyqtaryn qam­ta­masyz etýge baǵyttalyp, joǵary halyqaralyq-quqyqtyq standart­tardyń saıası-quqyqtyq tájirı­besine ene bastady. Tulǵa quqyǵynyń basymdyǵy engen demokratııalyq konstı­týsııalyq qurylys fılosofııasy áleýmettik qundylyq bolyp sa­na­lady. Konstıtýsııa qoǵam demo­kra­tııalyq qurylysynyń negizi bolyp tabylǵandyqtan, ol demo­kratııany reformalaýdyń basty kepili. Sondyqtan ol memleket pen qoǵam tarapynan erekshe qor­ǵalýy tıis. Memlekettiń Ne­gizgi Zańy – bul quqyqtyq júıe­niń ıadrosy, búkil zańnamalyq qujattar negizdeletin fýndament, memlekettiń demokratııalyq damýy­nyń tiregi men memlekettik quqyq ózgeristeriniń prosesi. Ol qoǵamdaǵy turaqtylyqtyń negizi. Saıası rejim, áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń deńgeıi, saıası basqarýdyń dástúrleri men qurylymdaryna qaramastan barlyq elderdiń negizgi mindeti saıası turaqtylyqpen qamtamasyz etý bolyp tabylady. Adamzat qoǵamynyń damý tarıhy kórset­kendeı, saıası turaqtylyqqa je­týdiń mindetteri memlekettik deń­geımen qatar, memleketaralyq qa­tynastar jaǵdaıynda da she­shiledi. Osy máselelerdi sheshýdegi eń basty faktor bolyp memleket jáne onyń quqyqtyq, moraldyq normalaryna súıengen ınstıtýt­ta­ry sanalady. Saıası turaq­ty­lyq máselesi qoǵamnyń modernı­zasııalanýy úderisinde mańyzdy orynǵa ıe. О́ıtkeni, osy jolda júrgen memleket áleýmettik qaı­shylyqtar men kóptegen qaqty­ǵys­tardyń paıda bolýyna yqpal etedi. Memlekettiń damýyna áser etýde qoǵamdyq ómir-salttyń barlyq salalaryna turaqtylyq qajet. Sebebi, turaqtylyq oryn alǵan salanyń jaǵymdy sapalyq kórsetkishin ózge sala turaq­syz­dyǵymen sıpattaý múmkin emes. Elimiz memlekettiliktiń negizi re­tinde turaqtylyqqa jetýdi mindet etip bekite tústi. “Jańa onjyl­dyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkin­dikteri” atty Joldaýda Elbasy N.Á.Nazarbaev atap kórsetkendeı: “Ishki saıası sala men ulttyq qaýipsizdiktiń 2020 jylǵa deıingi negizgi maq­sat­tary qoǵamda keli­sim men turaqtylyqty saqtaý, el qaýipsizdigin nyǵaıtý bolyp qala beredi”. Sondyqtan Ata Zańymyz saıası turaqtylyqtyń Qazaqstan­daǵy modernızasııalyq baǵyty men áleýmettik-ekonomıkalyq reformalarynyń negizgi sharty bolyp tabylady. Elbasy N.Á.Nazarbaev osy­dan on jyl buryn Ata Zańymyzdyń bes jyldyǵynda: “Halyq óziniń egemen quqyn paıdalanyp, qa­byl­daǵan Konstıtýsııa qol su­ǵyl­mas qasıetke, joǵary zańdyq qana emes, rýhanı-adamgershilik kıege ıe bolady, sóıtip ol qazaq­standyq patrıotızmdi tárbıeleý­diń irgetasyna aınalady”, – dep aıtqan bolatyn. Osyǵan baıla­nysty qazirgi Qazaqstandaǵy qoǵamdy biriktirýdegi negizgi fak­tor jáne turaqtylyqty qamtama­syz etý men memlekettilikti beki­týde patrıotızmniń orny zor. Sondyqtan búgingi kúndegi pat­rıottyq tárbıe qazaqstandyq azamattardyń saıası sanasyndaǵy eń negizgi másele bolyp tabyl­maq. “Patrıotızm” túsinigine keń túrde anyqtamalar berilgenimen, onyń jalpy sıpatyna qatysty naqty anyqtamalar joq. Máse­len, S.I.Ojegovtyń redaksııa­syn­da jaryq kórgen sózdikte: “Pa­trıotızm – óz Otanyna, hal­qy­na degen adaldyq pen mahab­bat”, – dep anyqtama berilgen. Fılosofııalyq sózdikte: “Adam­ger­shilik jáne saıası prınsıp, áleýmettik sezim. Onyń mazmuny – Otanǵa súıispenshilik, oǵan adaldyq, onyń ótkeni men qazir­gisine degen maqtanysh, Otan múd­desin qorǵaýǵa qulshynys”, – delingen. Degenmen, “patrıot” tú­sinigine biz túrli mazmunda anyq­tamalar berilgendikten, “pat­rıotızm” sıpatyna jan-jaqty nusqadaǵy túsiniktemeler usy­ny­lady. Bul atalmysh quby­lystyń kúrdeli tabıǵatymen tú­sin­dirilip, mazmunynyń kóp qyrlylyǵymen sıpattalady. Sonymen birge, pat­rıotızm máselesin bilim berýdiń barlyq salalaryn qamtyǵan jáne Otanǵa degen qatynastaǵy avtor­lar­dyń tarıhı, áleýmettik-eko­nomıkalyq, saıası sharttaryn­daǵy azamattyq kózqarastary negizinde qarastyrylady. Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń 2006 jyly Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HII sessııa­synda sóılegen sózinde: “Ulttyń básekege qabilettiliginiń asa ma­ńyzdy sharty – bul álemdik bá­sekelestik úderisinde tabysqa je­týge múmkindik beretin kúshti rýh pen bilim”, – dep paıymdaıdy. Sonymen qatar, Elbasymyz qazaqstandyq patrıotızm sııaqty ult tabysynyń mańyzdy quram­da­syna toqtalady. “Bul óz Ota­nyń men jerińe degen súıispen­shilik, onyń tarıhy men máde­nıe­tine degen zor qurmet, árkimniń óz kúsh-jigerine degen senimi men barsha qoǵamnyń toptasýy. Bul búgin turǵyzylyp jatqan óz elińniń tarıhyna qatystylyqtyń jáne onyń bolashaǵy úshin jaýap­tylyqtyń joǵary sezimi. Bul árbir qazaqstandyqtyń ta­bys­tary úshin maqtanysh jáne qandaı turǵyda bolǵanyna qa­ramastan óz salańda tabystarǵa qol jetkizý nıeti. Jáne bul ta­bysty árkim Otanyna baǵyshtap, álemde onyń dańqyn asyrýy, bedelin kóterýi tıis. Patrıo­tızm­di, ásirese jastardyń arasynda, bizdiń balalardyń boıynda barsha qoǵamnyń ortaq kúsh-qýatymen qalyptastyrý kerek. Bizdiń ár azamattyń tabysy jáne halyq­ara­lyq turǵyda moıyndalýy – bul baǵa jetkizgisiz kapıtal, bar­sha qazaqstandyqtardyń maqtana­tyn nársesi jáne baılyǵy eken­digi sózsiz. Osyndaı úlgilermen ulttyń rýhyn kóterý kerek! О́z Otanyńnyń patrıoty bolý – bul Qazaqstandy óz júregińde uıalatý. Men sizderdi osyǵan shaqyra­myn”. Búgingi sharttarda memleketti­lik­ti patrıotızm negizderimen qa­lyptastyrý qoǵamnyń modernı­za­sııalanýyna yqpal etýimen qa­tar, onyń qaýipsizdigin de qam­tamasyz etedi. Biraq, ulttyq qun­dylyqtary aıqyndalǵan memle­ket­te ǵana ulttyń ózin-ózi taný, ulttyq maqtanysh sezimderi týyn­daıdy. Sondyqtan osy úderistegi jetekshi ról patrıottyq tárbıe berýdegi normatıvtik-quqyqtyq bazalarǵa tolyqtaı súıengen mem­leket ınstıtýttaryna júkte­ledi. Qoǵamdyq uıymdar pat­rıot­tyq jumystar júrgizýde uıym­das­tyrýshylyq, quqyqtyq jáne ekonomıkalyq qıynshylyqtarǵa urynatyny jasyryn emes. Olarǵa memlekettiń tikeleı bel­sendi kómegi qajet. Kóptegen qo­ǵamdyq uıymdar máseleni ózindik kózqarastarmen baǵalap, kóp bóligi patrıottyq tárbıe berý júıesine aralaspaıdy. Osyǵan sáıkes memleket patrıottyq tár­bıe berýde azamattyq qoǵam ıns­tıtýttaryn aralastyrýy qajet. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń 2005 jylǵy “Qazaqstan ekonomı­kalyq, áleýmettik jáne saıası je­del jańarý jolynda” atty Qazaq­stan halqyna Joldaýynda qoldanylyp júrgen Konstıtý­sııa­myzdyń áleýetin odan ári paıdalaný jóninde bylaısha oı órbitedi: “Bizdiń Konstıtýsııa­myzdyń álemde demokratııalyq qoǵamnyń negizgi mindetterine sáıkes keletini tanylyp otyr. Eger atyna syn aıtylyp júrse, onyń erejeleriniń oryndalýyna qatysty bolyp júr. Búkil álemde demokratııa men zańdy saqtaý ajyraǵysyz bolyp tanylady”. Jalpy elimizdiń Konstıtý­sııasy jınaqy túrde, qysqa tujy­rymdalǵan, elimizdiń negizgi sıpattamasyn, qoǵamnyń saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik negizin, demokratııalyq bastama­laryn kórsetip berdi. Ol eli­mizdiń negizgi qundylyqtary – táýelsizdik, beıbitshilik pen turaqtylyqtyń kepili. Árbir el azamatynyń endigi paryzy – osy qundylyqtardy saqtaý. Ata Zańymyzdy qadirleý, zańdaryn oryndaý, Elbasymyzǵa qyzmet etý barshamyzdyń qasterli min­deti­miz. Ol elimizdiń saıası jáne etnosaralyq turaqtylyǵymyz­dyń negizi bolyp tabylady. Murat NASIMOV, Qyzylorda “Bolashaq” ýnıversıteti tarıh jáne fılologııa kafedrasynyń meńgerýshisi, saıası ǵylymdardyń kandıdaty.