Túrki mádenıeti, túgel bol

Ystambulda I-halyqaralyq opera festıvali ótti Ystambul qalasy 2010 jyly Eýropa qaýymdastyǵynyń mádenı jáne óner astanasy bolyp resmı ataldy. Osyǵan baılanysty qalada jyl boıy 600-den astam mádenı sharalar ótkizilmek. Solardyń biri “I-Ystambul halyqaralyq opera festıvali” jýyrda kóne qalanyń eń kórikti jerlerindegi tarıhı arhıtektýralyq keshender men ashyq aspan astynda ótti. FESTIVAL TYNYSY I-Ystambul festıvaliniń baǵdar­lamasyna uıymdastyrýshylar janr­lyq, stıldik, kezeńdik jaǵynan ár alýan­dylyǵymen erekshelenetin kompozıtor­lardyń 8 opera spektak­lin tańdap alypty. Opera týyndylaryn tańdaý ba­rysynda uıymdastyrýshylar Ys­tam­bul qalasynyń, Osman ımperııa­synyń, kóne túrikterdiń jáne búgingi túrik halqynyń tarıhymen, óne­ri­men, máde­nıetimen tikeleı baı­la­nysty álemdik opera repertýarynyń úzdik úlgilerin tańdap alǵan. Os­yn­daı shyǵarmalar qataryna G.Gen­del­diń “Imeneo” (Izmır opera jáne balet teatry), ıtalıan kom­po­zıtory Dj.Rossınıdiń eki operasy “Maometto II” (túrikshe ataýy “Fa­tıh Sultan Mehmet” (Ystambul ope­ra jáne balet teatry) men “Sevıl shashtarazy” (Berlın opera teatry), venalyq kompozıtor V.A.Mosarttyń eki operasy “Zaıda” (Antalııa opera jáne balet teatry) “Pohıshenııa ız se­ralıa” (túrikshe ataýy “Saraıdan qyz qashyrý” (Ystambul jáne Sam­sýn opera jáne balet teatry), Lıýd­ger Follmerdiń “Dýalǵa qarsy” za­ma­naýı operasy (Bremen opera teat­ry), Dj.Verdıdiń “Aıda” (Ankara opera jáne balet teatry) jáne ázir­baıjan kompozıtory Ý.Gadjıbe­kovtiń “Kóroǵ­ly” (TÚRKISOI túrki halyqtary opera teatrlary) spek­takli túrik tilinde qoıyldy. Halyqaralyq festıvaldiń geogra­fııalyq kartasyna qarasaq, asa úlken de emes. Ystambul festı­va­line syrt elderden eki nemis teat­ry jáne TÚRKI­SOI túrki halyq­ta­ry mádenı uıymy­nyń jeti res­pýb­lı­kasynan ónerpazdar kelgen. Al qal­ǵan spektaklder Túrik Respýblı­kasynyń opera jáne balet teatr­lary jáne jekelegen sheteldik ánshi-oryndaýshylar men dırıjerler­diń qatysýymen bolǵan qoıylymdar. Uıymdastyrýshylar ózderindegi barlyq shyǵarmashylyq ujymdardy festıval aıasyndaǵy is-sharalarǵa tolyq tartqan. О́ner merekesi reper­týardaǵy spek­takl­derdiń áralýan­dy­ǵy jáne túrik halqynyń tarı­hymen, mádenıetimen tyǵyz astasyp jatýyna mán berilýi erekshe nazar aýdarýǵa turarlyq. “KО́ROǴLYNYŃ” EÝROPA MÁDENI ASTANASYNA SAPARY Eýropa operasynyń tórt ǵasyrdan astam tarıhy bar. Onyń qasynda túrki halyqtarynyń kásibı teatrdaǵy jasaǵan qadamy beride, Ortalyq Azııa men Qazaqstanǵa qaraǵanda Túrik Respýblı­kasynda kásibı sahna óneriniń tarıhy jastaý bolyp keledi. 85 jyldyq qazaq teatr tarıhymen salystyra qa­raǵanda, túrik teatry óziniń 60 jyldyq mereıtoıyn byltyr ǵana atap ótti. Mine, osyndaı salystyrmaly túrde qarastyrǵan mádenı keńistik­ter arasynda ózara baılanysqan joldar bizdi, bizdiń halyqtardyń or­taq opera ónerin 2010 jyly Eýro­pa­nyń mádenı jáne óner astanasy Ystambul qalasyna alyp kelip túı­istirdi. Burynǵy ázir­baıjan azamaty, túrkııalyq E.Neımat­zadeniń rejıs­sý­rasynda ázirbaıjan halqynyń kompozıtory Ý.Gadjıbe­kovtiń “Kóroǵly” operasyn túrik tilinde qoıý ıdeıasyn Túrki halyqtary mádenıeti men óneriniń halyqaralyq uıymy – TÚRKISOI-dyń alǵashqy qadamy retinde durys tańdap alǵan. Operany qoıýdaǵy basty maqsat – ázirbaıjan klassıkalyq mýzy­kasynyń negizinde barlyq túrik ha­lyqtarynyń oryndaýshylyq quram­daryn qamtyǵan spektakl jasaý bo­latyn. Bul qoıylǵan talap deńgeıi­nen shyǵa alǵan sekildi. TÚRKISOI uıymyna kiretin halyq­tardyń myq­ty oryndaýshylar quramy jınaq­taldy. О́zara shyǵarmashylyq baı­la­nystar ornatyp, jańa esimder ashyl­dy. Árbir shyǵarmashylyq qu­rammen, jeke ánshilermen jeke-jeke daıyndyqtar júrgizý barysyn­da maqsat oıdaǵydaı oryndalǵan sy­ńaıly. Osy arada bul operany qaı eldiń sahnasynda kórsetsin, kórer­men qaýym óte jyly qabyldaǵanyn basa aıtqan jón. Árıne, shy­ǵar­ma­shylyq, uıymdastyrýshylyq qıyn­shylyqtar D.Qaseıinovtiń bilikti basshylyǵy arqasynda sheshimin tez taýyp otyr­ǵan. Qorytyndysynda Ystam­buldyń eń úlken Halıch Kon­gress saraıynda opera festıvaliniń “Kóroǵly” ope­rasymen saltanatty jabylýy ótti. Bul TÚRKISOI uı­ym­dastyrý ujy­my­nyń jáne barlyq jobaǵa qaty­sýshy elderdiń iri jeńisi bolatyn. “Kóroǵly” operasymen jumys barysynda kóptegen óner ujymdary men týysqan halyqtardyń ónerpaz­da­ry tanysyp, bilisti. Ár túrli jaǵ­daılarmen bólshektelip ketken túbi bir týystardy jaqyndastyryp, “bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵa­rý” jetpeı jatatyn. Sol úderis osy joba arqyly iske asty. Operanyń ár partııasyna ár elden bir ánshiden taǵaıyndalyp, bári óz ónerin ortaǵa saldy. Operadaǵy Nıgar sulý, Kóroǵly, Gasan han, t.b. basty par­tııa­lardy qazaq, bashqurt, qyrǵyz, ázirbaıjan, túrik, tatar baýyrlar­dyń búgingi tańda betke ustar myqty degen ánshileri somdady. Solaı bol­ǵannyń ózinde qaı óner salasynda da báse­kelestik sózsiz kórinis berip otyrady jáne bul ónerdi óshirmeıdi, kerisinshe ósiretin básekelestik. Bul jobada bir sahnada, bir shyǵarmada ár eldiń ártister quramy ózderiniń ánshilik, akterlik, oryndaýshylyq mektepterimen ózara básekege túsip, ózderiniń joǵary jetistikterimen tanylǵandary qanshama. Baýyrlas halyqtar ónerpazdary arasynda qazaq oryndaýshylyq óneriniń de juldyzy osy operany qoıý bary­synda jarqyraı jandy. Bul saparda oryndaýshylar qura­mynan operanyń basty partııasy Rovshendi (keıin Kóroǵly atanady) oryndaǵan qyrǵyzstandyq ánshi Sadyrbaı Jumashov boldy. Sahnaǵa kópshilik qaýymnyń qaýmalaýymen shyǵa kelgende jyr-ańyzda sıpat­ta­latyndaı epıkalyq syrt kelbeti ke­listi, eki ıyǵyna eki adam otyrǵy­zardaı zor deneli, daýysy ashyq ta Kóroǵlyn kórdik. Ánshi ózi somdaǵan obrazdy oryndaý barysynda jaýyz Gasan hannan ákesiniń kegin qaıta­rý­men birge halqynyń úlken amana­tyn arqalaǵan, batyrlyǵymen birge, saýyqqoı ónerpaz, sal-serilik qurýǵa jany qumar kóńildi jandy kóremiz. Onyń tar aspabynan tógilgen jeńil, oınaqy áýenniń yrǵaǵyna qosyla “Kórgen sátte” ánin ashýgtardyń dástúrinshe oryndap, jaman habardy estigende kilt ózgerer kóńil-kúıin (1 kórinis) ánshi nanymdy bere bildi. Jalpy, óte kúrdeli jazylǵan bul partııany oryndaýshyǵa qoıylar basty talap: kúshti, keń dıapozondy dramalyq tenor daýysy bar naǵyz ánshiniń trýppada bolýy. S.Jumashev muny abyroımen atqaryp shyqty. О́tken jylǵy qoıylymda kórsetken ónerimen salystyra qaraǵanda, án­shi­niń bul jolǵy sapalyq, sheberlik qyrlarynyń óskendigin ańǵarýǵa bolatyny qýantty. Rovshenniń súıiktisi Nıgıardy oryndaý osy joly qazaqstandyq ánshi Gúlzat Dáýirbaevaǵa júktelgen. Ánshi buǵan deıingi qoıylymdarda jáne ózge operalarda da basty par­tııalardy oryndaýymen keń tanyl­ǵan ánshilerdiń biri. Operada keıip­kerdiń jan-dúnıesi avtor tarapynan erekshe órilip, ár alýan kóńil-kúı­degi qalpymen kórsetiledi. Ashý-yza­ǵa toly “Gasanhan qatal” arıoza­synda, súıiktisiniń kelisti kelbetin oılap, armanymen syrlasatyn “Rovshen, meniń súıiktim” arııasynda (1 kórinis), saǵynyshty júrek lúpi­limen bólisetin “Jeńil tuman sekil­di” arııasynda (2 kórinis), kózinen ot pen jalyn atqan “Sizder – qanisher tobyrlar” monologinde oryndaýshy joǵary deńgeıdegi vokaldyq sheber­lik qyrynan kórindi. Ánshi boıyn­daǵy dramalyq aktrı­saǵa tán sheber­lik qyrlary tamasha ánshilik daýy­synyń boıaý-bederimen ádemi úıle­sip, barlyq sahnalarda halqynyń baha­dúr uly Kóroǵlynyń súıikti jary bolarlyqtaı Nıgıar­dyń kóp qyrly beınesin jasady. G.Dáýirbaevanyń oryndaý­shylyq qyry jaıly ope­ranyń dırıjeri R.Abdýlla­ev­tyń: “Qazaq vokaldyq mek­tebiniń deńgeıi óte joǵa­ry dep aıtýdan qoryq­paı­myn. Kúrdeli opera partııa­synyń qyr-syryn jetik meńgergen ol (Gúl­zat) avtor­dyń ánshige qoıar mýzy­kalyq talaptaryn tolyǵymen sheber ıgerdi. Bul ánshimen mýzykalyq turǵyda jumys jasaý men úshin óte qyzyqty ári jaǵymdy sátter syı­lady” – dep aǵynan jaryl­ǵanyn estigende mártebemiz ósip qaldy. Operadaǵy kúrdeli ja­zylǵan partııalardyń ishinen Kóroǵlynyń qarsylasy Gasanhan erekshe oryn alady. Bul joly Bishkek teatrynyń beldi ánshisi Baqytbek Ibikeevtiń Gasanhany jan-jaqty, tolymdy beıne bolyp kórermen esinde qaldy. Qaty­gezdikpen, jaýyz­dyqpen aına­lasyna jaman aty shyqqan bul hannyń kelbetin B.Ibikeev ózindik boıaýmen vokaldyq turǵydan kórkem sýrettedi. Sahnadan óziniń qol jet­pes bıikte turǵan kelbetine masat­tanǵan pańdyǵyna, aılakerligine, kókiregine nan pisirgen dańǵoılyǵy qosylyp shyn máninde aqyldy, batyr Kóroǵlymen dárejesi teń qar­sylasqa aınala aldy. Oryndaý­shynyń vokaldyq mol múm­kindikteri partııaǵa qajetti sheberlik úrdisinen shyǵyp, spektakldiń shyraı­yn keltirgen obrazdyń biri boldy. Saraı saıqy­ma­za­ǵy Telhekti oryndaǵan túrkııalyq ánshi Em­rah Sózer saraıdyń aılaker, qýlyǵyna quryq boılamaıtyn, ózgelerge múldem uq­sa­maıtyn beıneniń qyr-syryn tereń ashý­ǵa tyrysqan. Ánshi saıqymazaqtyń ory­n­daıtyn “Kóroǵ­ly­da Qyr at bar” án shý­maq­taryn sa­raı adam­dary arasynda birese olardy jumbaqtaı shymshyp, birese ke­le­mejdeı qaǵyta júrip, oınaqy bere aldy. De­sek te, sahnadaǵy án­shi­ge tolyqtaı erkin­dik beretin bul partııa áli de bolsa tosyn plas­tı­kalyq qımy­l­darmen sheshile túsýdi talap etedi. Astana teatrynyń jas ánshisi Juldyzbek О́teshqalıev óziniń jas­tyǵyna qaramastan, shyǵar­ma­daǵy eń jasy úlken qarııany, keıin kór soqyr bolyp zarlap qalatyn Rov­shenniń abzal ákesi Alynyń rólin or­yndady. Alaıda partııanyń tó­mengi notalary odan áli de bolsa oryndaýshylyq sheberlik qyrlaryn ushtaı túsýdi qajet etedi. Almatylyq Dına Hamzınanyń oryndaýyndaǵy “Sharap órtep bokaldy” atty mahabbat týraly án-operadaǵy Saraı ánshisiniń jalǵyz ǵana mýzykalyq nómiri. Hannyń tóńireginde jınalǵan aqsúıekter men qonaqtarynyń býyndaryn balqy­typ, aıaqtaryna jem túskendeı elit­ken ásem án myń buralǵan qyzdar­dyń ádemi bıimen qatar órildi. Silti­deı tynǵan saraıdaǵy jıynnyń sánin óziniń syzylta salǵan tamasha áýezdi ánimen keltirgen oryndaýshy alystan keler mahabbatyn yntyǵa kútken sulýlar­dyń ádemi beınesin jasady. Erkin qalyqtaǵan ánshiniń qoıý, messo-soprano daýysy atshap­tyrym zalǵa jınalǵan kórermen­der­di erekshe tebirentip, spektakldegi oqıǵa jelisi, ýaqyt degen uǵymdaryn bir sátke umyttyrǵandaı tamasha áser syılady. Astanalyq ánshiler Berikhan Ha­lelovtyń Eıvazy, Beıbit Tańary­qov­tyń Gamzabegi men Ǵanı Beımur­zaevtyń Ibragım hany da epıkalyq polotnonyń sahnalyq tutastyǵyn qamtamasyz etken shynaıy obrazdar retinde sahnalyq qoıylymdy tolyqtyryp turdy. Kórermen qaýym ózderiniń ańyz­ǵa aınalǵan ótken tarıhy negiz bol­ǵan opera shyǵarmasy arqyly túrki halyqtarynyń ótken tarıhymen júzdesip, bir serpilip qalǵan sekildi. Muny kórermenniń oryndarynan tik turyp ártisterge uzaq ýaqyt qol soǵyp, qoshemet kórsetýinen bilýge bo­latyn edi. Festıvaldiń qory­tyn­dy spektakline kelgen qonaqtarǵa Túrik Respýblı­ka­synyń Mádenıet jáne týrızm mınıstri sahnaǵa shyǵyp, uıymdastyrýshylar atynan alǵysyn bildirdi. Bul spektakl-jobanyń baýyr­las halyqtar teatrlary shyǵarma­shy­lyǵynyń damýyna tıgizer yq­pa­lyna kelsek, eleýli jańalyqtardyń kýási bolady ekenbiz. О́tken jylǵy spektaklden keıin baýyrlas elder opera teatrlary dırektorlarynyń alqaly jıynyn ótkizý kún tártibine enip, alǵashqy otyrys ústimizdegi jyldyń qańtarynda Túrki halyq­tary mýzykalyq teatrlarynyń dı­rektorlar keńesin qurýmen aıaqtal­ǵan. Bul qurylymǵa kelgen teatrdyń basshylary bir-birimen etene tany­syp, ortaq repertýarlyq saıasat, baǵyt-baǵdar jelilerin aıqyndady. Dúısen Qora­baıuly: “Buǵan deıin úlken teatrlar dırektorlary ózara aralaspaq túgili, kimniń kim ekenin bilmeıtin. Endi, bizdiń uıymnyń kó­meginsiz-aq qyzý qarym-qatynas or­na­typ, túsinistikpen jumys jasaýda. Bizge olardy qadaǵalap, qoldarynan jeteleýdiń qajeti joq. Shyǵar­ma­shylyq máselelerdi ózderiniń sheship jatýy bizdiń de ortaq qýanyshymyz. Osy “Kóroǵly” operasy joba­sy­nyń úsh ánshisin Túrkııa eli Dj. Ver­dıdiń “Aıda” operasyna ar­naıy shaqyrdy. Basty partııalarda Aıda-G.Dáýirbaeva /Qazaqstan/, Amne­­­rıs-Ásel Bekbaeva /Qyr­ǵyz­stan/, Rada­mes-A.Agadıdi /Sankt-Peterbýrg/, dırıjeri R.Salavatovty /Qazaqstan/ shaqyryp, ónerpazdar tobyn kórer­mender jaqsy qabyldady. Endeshe, túrkilik quramnyń kásibı oryndaý­shylyq deńgeıi ózge ıtalıandyq­tardan kem bolmaǵandyǵy. “Túrik teatr­larynyń Bas dırektory Rengın Gokmen habarlasyp, festıval repertýaryndaǵy kúrdeli “Aıda” operasyna osy quramdaǵy ánshiler men dırıjerdi suraýynan-aq bizdiń uıymnyń óz aınalasyna úzdik óner­paz topty jınaǵanyn, olardyń shyǵarmashylyǵyn álemge tanyta alǵanyn kórdik” – deıdi. Bul joba ári qaraı jalǵasyn ta­bar bolsa, keler jyly Aspendes qa­la­synda ótetin teatr festıvali osy “Kóroǵly” operasymen bastalmaq. О́zara baıla­nystar, shyǵarmashylyq alys-berister kóbeımek. Kelesi jyly qazaqstandyq kompozıtor E.Rahmadıev­tiń “Alpamys” operasy Ázirbaıjannyń Ulttyq opera teatry sahnasynda qoıylmaq. Muny Ázirbaıjan Respýblıkasy Mádenıet mınıstri Abýlfaız Garaevtiń óz aýzynan estip qýanyp qaldyq. Túrik kompozıtory Kerimniń “Odnana saımýna” operasyn qazaq opera teatry qolaı kórse, al qyrǵyz kompo­zıtory Q.Moldabasanovtyń Sh.Aıt­matov shyǵarmasy negizinde jazylǵan “Ana – Jer ana” orato­rııa-baleti túrik teatry repertýa­ryna enbek. Qoryta aıtqanda bul óte paıdaly, jańa shyǵarmashylyq qarym-qatynas ornatýdyń kópiri boldy. Al teatrlar bolsa osy kórsetilim barysynda ózderine unaǵan talantty oryndaýshylarmen kelisim-shart jasaýǵa asyǵýly. Bul joba aıasynda batys teatrlaryndaǵy “ánshilerdiń jármeńkesi” bolǵanyn aıta ketken jón. Kóptegen talantty ánshile­rimizdiń shyǵarmashylyq ósýine, kelisim-shartqa otyrýyna múmkindik te osy joba aıasynda júzege asqan se­kildi. Ásirese, olardyń arasynda kú­mis kómeı ánshimiz Gúlzat Dáýir­bae­vanyń esimi erekshe ataldy. Bir sózben aıtqanda, Gúlzaty­myzǵa quda túsýshiler kóp. Túrik aǵaıyndardan kelesi jyly Agra qalasynda qoı­ylatyn operanyń basty partııasyn oryndaýǵa usynys túskenin de aıta ketken jón. Jerlesimizdiń ozyq oryndaýshylyq óneri osynsha nazarǵa iligýi qazaǵymyz úshin de maqtanyp aıta júrerlikteı jaǵymdy jańalyqtardyń biri bolǵany sózsiz. “Kóroǵly” operasymen birge Ankara qalasynda Túrki elderiniń uıymyna qatysatyn jeti respýblıka konservatorııalarynyń stýdentteri­nen quralǵan TÚRKISOI kameralyq stýdentter orkestriniń alǵashqy re­pı­tısııasy bastaldy. Onyń mýzy­ka­lyq jetekshisi – almatylyq mýzy­kant, Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń pro­fes­sory Ánýar Akbarov. Orkestr tamyz aıynyń basyndaǵy Ankara, Ystambul qalala­ryndaǵy konsert­terinen soń, Germa­nııada Stýdenttik jastar orkestriniń festıvaline qatysyp, eki konsert ber­mek. Keıin Eýropa stýdent jastarynyń qurama orkestrimen qosylyp, uzaq gastról­dik týrǵa qatysady. Bul orkestr de túrki halyqtarynyń mýzykalyq muralaryn, kásibı kompozıtor­lardyń kameralyq orkestrge arnap jazylǵan shyǵarmalaryn nasıhat­taı­dy. Kame­ralyq orkestrdiń Anka­ra qalasynda ótetin alǵashqy tusaý­keser keshin jaqynda dúnıeden ozǵan jerlesimiz, qazaq mýzykasynyń úl­ken janashyry hám nasıhattaý­shy­sy, tamasha mýzykant, dırıjer Fýat Mansurovtyń arýaǵyna baǵyshtaýdy jón kóripti. Bul sapardan kóńilimiz marqaıyp qaıtty. Sebebi, bıylǵy jyly Eý­ropa qaýymdastyǵynyń mádenı asta­nasy bolyp tabylǵan Ystambul qalasyndaǵy kóp úndi, kóp boıaýly óner men mádenıetti órkendetýge ar­nal­ǵan sharalar ishinde túrki ha­lyq­tarynyń operasy men kameralyq aspapty mýzykasy oryndalyp otyr. Sol kóp daýysty oryndaýdyń ishi­nen qazaq úniniń de anyq estilgeni mereıdi ósiredi. Amankeldi MUQAN, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, teatrtanýshy. Almaty – Ystambul – Almaty.