Baǵdarlama tiregi – zańdyq-quqyqtyq baza

Memlekettik baǵdarlamada túrli elderdegi til saıasaty táji­rı­besi sara­la­nyp, mindet-maqsattar men basym baǵyttar, is-sharalar júıesi naqty kór­setilgen. Bul – quptarlyq is. Eger baǵdarlamada kózdelgen basty nátı­je­ge qol jetkizip, memlekettik tildi meń­gergen qazaqstandyqtardyń sanyn on jylda 95 paıyzǵa ósirsek, til saıa­sa­tynyń basty maqsaty oryn­dalǵany emes pe? Sonymen birge baǵdarlama el hal­qynyń memlekettik tildi oqyp-úırený úrdisine de jańa qarqyn, tyń serpilis ákeletini sózsiz. О́ıtkeni, qazirgi qa­lyp­tasqan jaǵdaıda elimizdegi til saıa­satynyń iske asyrylýy, eń aldymen, qazaq tiliniń memlekettik til retinde bı­liktiń barlyq júıesinde basqarý tili, is júrgizý jáne barlyq salada halyqqa qyzmet kórsetý tili, qoǵam tili mindetterin tolyq atqarýyna qatysty. Bul – memlekettik qyzmetshiler men ká­sibı sala mamandarynyń til bilik­tiligin qajetti deńgeıge jetkizý arqy­ly ǵana oryndalatyn mindet. Sondyqtan da baǵdarlamanyń bi­rin­shi maqsatynda kórsetilgen – úz­dik­siz bilim berý modeli arqyly qazaq ti­lin oqytý, azamattardyń memlekettik tildi meńgerý júıesin qurýǵa baǵyt­tal­ǵan usynystardy barynsha qoldaı oty­ryp, osy maqsatqa jetkizetin bas­ty faktor, memleket pen qoǵamdaǵy memlekettik tilge degen suranys pen qajettilikti qalyptastyrý tetikteri týraly mindetterdi naqty kórsetý tý­ra­ly usynys túsirgim keledi. Mem­lekettik tildi bilý, qoldanýdy yn­ta­lan­dyrýmen birge mindetteý sharalary da naqty anyqtalýy kerek. Jańa baǵdarlamamen birge memlekettik tildi bilýdiń biliktilik talaptary júıesi jumys isteı bastaýy qajet (zańdyq aktiler negizinde). Olar: - memlekettik qyzmetshiniń memlekettik tildi jetik bilýi; - halyqqa qyzmet kórsetý me­ke­me­leri mamandarynyń memlekettik tildi tıisti deńgeıde bilýi; - memlekettik til biliktiligi kásibı bilik­tiliktiń basty kórsetkishteriniń biri bolýy, t.b. Qazir bizdiń “qoǵamda memlekettik tildi meńgerýdiń árkelki deńgeıiniń” nemese problemalyq aspektiniń bolýynyń birden bir sebebi – qazaqstandyq qoǵamda qazaq tiline degen suranys pen qajettiliktiń tıisti deńgeıde bolmaýy, memlekettik til ıdeologııasynyń álsizdigi degen jón. Sonymen birge baǵdarlamanyń bi­rinshi maqsatynda til týraly áńgimede kóbine nazardan tys qalyp kele jat­qan máseleni, qazaq tiliniń qazaq mek­tepterinde oqytylýy jaıyn arnaıy mindet retinde qarastyrǵan durys bolar edi. Bul saladaǵy jaǵdaıdyń da­byl qaǵarlyq kúıge jetkenin ma­man­dar aıtyp júr, jazyp júr. Usynylyp otyrǵan alty deńgeılik til meńgerý júıesi (A-1, A-2, V-1, V-2, S-1, S-2) ózge tildi azamattarǵa, shetel azamat­ta­ryna til meńgertý úshin ekeni belgili, al qazaq tilinde bilim berý júıesine bul ádis saı kele me? 2011 jyldan qal­dyrmaı osy máselege arnalǵan ar­naıy birlesken jıyn ótkizý týraly Bi­lim mınıstrligine usynys túsirgen jón. Shet elderdegi qazaq dıasporasyna ana tili men ulttyq mádenıetin oqyp-úırenýine qajetti jaǵdaılar jasaýǵa baǵdarlamada arnaıy kóńil bólingeni durys. Baǵdarlama mindetinen týyn­daıtyn arnaıy “Ana tili” memlekettik baǵdarlamasyn Úkimette qabyldaý arqyly biz shet elderdegi qazaq dıas­porasyna naqty kómek kórsetýge qol jetkizer edik. Baǵdarlamanyń ekinshi maqsaty boıynsha kórsetilgen mindet, baǵyt­tar­dy qoldaımyz jáne qazirgi qalyp­tasqan jaǵdaıda elimizde memlekettik tildiń erekshe mártebesiniń qoǵamdyq sanada tolyq moıyndalýyna qol jetkizetin qýatty memlekettik til ıdeo­logııasyn qalyptastyrý basty maq­sat bolsyn degen tilek aıtqymyz keledi. Sol sııaqty tildik biliktilik talaptary BAQ qyzmetkerlerimen birge barlyq deńgeıdegi laýazymdy tulǵa­larǵa, halyq qalaýlylaryna da birdeı qoıylǵany durys. Baǵdarlamanyń úshinshi maqsatyn­da­ǵy til mádenıetin jetildirý boı­yn­sha kórsetilgen sharalar júıesine naq­tylyq qajet. Sóıleý mádenıetin da­my­tý úshin aıtystar men syılyqtar jet­kiliksiz ekeni anyq. Qazaq óziniń sóıleý dástúrin, tiliniń qaıtalanbas sazdylyǵy men áýezin saqtaǵanda ǵana halqymyzdyń sheshendik dástúri de barlyq bolmysymen saqtalady. Taza tabıǵı qazaqy tildik ortanyń ta­ry­lýy, ózge tilderdiń áseri men yqpaly (orys tili ǵana emes, aǵylshyn, arab, qytaı, t.b) kúsheıýi anyq baıqalyp otyrǵan qazirgi kezde bilim berý júıesiniń jaýapkershiligi men mindeti de artady, soǵan sáıkes til ádistemesi de zaman talabyna saı jetilýi qajet. Qazirgi qazaq tilin oqytý ádisteme­si­ne, eń aldymen, tildiń sóıleý nor­ma­laryn qalyptastyratyn tildik zań­dylyqtar (úndesim) tirek bolýy kerek jáne bul baǵytta bizde tamasha dástúr de bar. Keshegi Ahmet Baıtursynuly qalyptastyrǵan “til erejelerin til zańynan alý” tájirıbesi búgingi qazaq fo­netısteri (Á.Júnisbek, S.Myrza­bek, J.Ábýuly, t.b) eńbekterinde jal­ǵasyn taýyp, ǵylymı-teorııalyq tur­ǵydan tolyq dáleldendi. Endigi mindet – osy til tabıǵatyn tanytatyn tildiń bas­ty zańyn bastaýyshtan bastap bar­lyq qazaq tili oqýlyqtarynda durys sóıleý erejeleriniń temirqazyǵyna aınaldyrý. Orfografııalyq sózdikpen birge orfoepııalyq sózdik te kúnde­lik­ti qajettilikke aınalyp, “durys sóı­le!” talaby qazaq tili mamanynyń bas­ty quraldarynyń birine aınalýy kerek. Sonymen birge qazaq jazyly­my­nyń durys aıtylymyn dál kórse­te­tin arnaıy jazý — fonetıkalyq transkrıpsııanyń da (dybystańba) bar­lyq oqýlyqtar men sózdikterde qol­danylatyn ortaq úlgisin qabyl­daıtyn ýaqyt keldi. Sol sııaqty qazaq jazýyn odan ári jetildirý sharalary da eń aldymen osy baǵyttaǵy basty máseleni anyq­taýdan bastalǵany jón. Qazirgi kezde qazaq ǵalymdary qazaq jazýyna re­for­ma kerektigi jóninde másele kóterip júr. Saıyp kelgende, bul arada áńgime jazý reformasynyń qajettiliginde, máseleniń pisip-jetilgeninde. Básekege qabiletti til bolý úshin de qazaq jazýy­na ózgerister kerek. Tildiń tabıǵı zańyna súıengen ulttyq álipbı kerek. Má­sele jazýdyń túri men tórkininde emes, jazýda qoldanylatyn qaǵıdat-erejede. Ǵasyrlar boıy tildi ózge til­der yqpalynan qorǵap kelgen úndesim zańy ulttyq jazýdyń da (latyn, arab, orys grafıkasy negizindegi) tiregi bol­ǵanda ǵana tildiń ajary kirip, sózdiń sáni keler edi. Buǵan naqty mysalǵa A.Baıtursynulynyń tóte jazýyn alýǵa bolady. 30-shy jyldardaǵy álipbı de (latyn jazýy) úndesimnen alys ketken joq. Qazir úırenshikti bolǵan samaýyr, báteńke, kereýet, shot, t.b. (orys sózderi), árip, qalam, dápter, ádet, t.b. (arab sózderi) sóz­derdiń jazylymy sol kezderde ret­tel­gen edi. Jat sózderdi úndesim zańy boı­ynsha qoldaný qazir de aýyzsha sóı­leý tilimizde baıqalady (ysport, kápe, sement, pormy, jornal), al keı­bir sózderdi qazaqsha jazý (poıyz, Re­seı, Máskeý, múınót, gázet, zaýyt, ta­ýar, poshta) úrdisi bastalyp ta ketti. Degenmen bul stıhııaly úrdis , kirme sózderdi, “termınderdi jáne ataýlardy qazaq tiliniń negizgi ereje­lerine, jazý normalaryna sáıkes retke keltirý” úshin de tildiń jazý zańyna óz­geris qajet. “Jazý reformasy ke­shendi túrde alfavıt (álipbı), grafıka (tańba) jáne orfografııa (emle-ereje) úsheýin qatar qamtı júrgizilýi kerek” (Á.Júnisbek). Ǵalym pikiri bul salada júrgiziletin jumystyń baǵytyn anyq kórsetip tur. Durys jazý mádenıetin qalyptastyratyn basty shara retinde baǵdarlamanyń alǵashqy kezeńinde qazaq jazýynyń kókeıkesti másele­le­rin talqylaý úshin arnaıy jıyn ót­kizý týraly usynysty qoldaımyz. Memlekettik deńgeıde sheshiletin máse­le­ge ǵylymı negizdelgen baıypty kózqaras, belgili kezeńderge jospar­lan­ǵan memlekettik baǵdarlama qajet. Búginde táýelsiz el retinde dúnıe júzi­ne tanylǵan el bolashaǵy, ult bola­shaǵy úshin de qazaq jazýy máselesin birjolata sheshýdiń mańyzy men qajettiligi erekshe. Al baǵdarlamanyń tórtinshi maq­satynda qazirgi qoǵamdaǵy suranys pen qajettilik turǵysynan alǵanda ekinshi, úshinshi tilder retinde oqytylatyn, qoldanylatyn orys, aǵylshyn til­derine arnalǵan baǵyttardaǵy shara­lar­dy biriktirgen durys bolar edi. Jalpy alǵanda baǵdarlama elimiz­degi til saıasatyn júrgizýdegi sheshýshi qadam, memlekettik til máselesin túbegeıli sheshetin qujat bolatynyna senim mol. Tek osy baǵdarlamany tolyqtaı iske asyrý úshin bizge eń basty máseleni, baǵdarlamanyń zańdyq-quqyqtyq bazasyn nyǵaıtý máselesin sheshý kerek dep sanaımyz. Bul – ýaqyt talaby. Jańa, naqty, pármendi qadamdar ǵana baǵdarlamanyń basty maqsaty­nyń oryndalýyna yqpal etedi. Son­dyq­tan da Qazaqstandaǵy til saıasa­tynyń búgingi kúngi basty máselesi memlekettik til retindegi qazaq tiliniń óz mártebesine saı mindetterin atqa­rýy men qoldanylýyna barlyq jaǵdaı jasaý baǵytynda naqty qadam jasaý úshin, “Memlekettik tildi qazaqstan­dyq­­tyń ómirlik qajettiligine aınal­dy­rý” (M.Qul-Muhammed) úshin “Mem­le­kettik til týraly” arnaıy zań qa­byl­daý jáne “Tilder týraly” Zańǵa to­lyqtyrýlar men ózgerister engizý qajet degen qoǵamdyq pikirdi, til ja­na­shyrlarynyń usynysyn qoldaı­myz. Jańa baǵdarlamada kózdelgen maq­sat­tarǵa jetý úshin de “Mem­leket­tik til týraly” zańdy 2010 jyldyń aıaǵyna deıin qabyldap, jańa zańǵa qatysty Úkimet qaýly-qararlaryn 2011 jyl­dyń birinshi jarty jyldy­ǵynan qal­dyr­maı qabyldaǵan durys. Sol sııaq­ty jańa baǵdarlamanyń oryndalý ke­zeń­derin sonsha sozý qajet pe? Bes­jyl­dyq nemese jetijyldyq baǵ­dar­lama týraly aqyldasyp kór­sek... Taǵy bir aıta keterlik jaıt, baǵ­dar­lamanyń qazaq tilindegi nusqasy ory­sshadan aýdarma ekeni kórinip tur. Qazaqy uǵym men oılaý júıesine qaı­shy tir­kester men sóılemder kóp. Son­dyqtan baǵdarlamany ózgeris, to­lyq­tyrý­larymen qaıta qaraǵanda osy­ǵan kóńil bólsek. Baǵdarlamany el ıgiligine, týǵan til ıgiligine jarataıyq, aǵaıyn! Bolat JEKSENǴALIEV, halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamy Batys Qazaqstan oblystyq fılıalynyń tóraǵasy. ORAL.