Ýaqyt talabyna saı

Til baǵdarlamasy jobasyn talqylaımyz Eren talantymen elimizdi sara jolǵa salyp, jarqyn bolashaqqa senimmen alyp kele jatqan Pre­zıdentimizdiń baısaldy oıy men keleshekti boljaı biletin danalyǵyna qandastarymyzdyń da, jat jurttyq dostarymyzdyń da kózderi jetkenine talaı ýaqyt bolyp qaldy. Memlekettik tilge qatysty da Nursultan Ábishuly jaıynda dál osylaı deý tek shyndyqqa jatar edi. Elbasy halyqaralyq, mem­le­ket­tik ár alýan basqosýlarda mazmundy sóziniń oraı­yn keltirip aıtsa da, arnaıy kóńil aýdarsa da, týǵan tilimizdiń taǵdyry men bolashaǵyna toqtalmaı ótken emes. Sol pikirleriniń qaı-qaısysy da halqyna degen perzenttik súıispenshilikten týyndap jatqan názik sezim men jan tebirenterlik fılosofııalyq tolǵamǵa toly bolyp keledi. Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary qaısy­bir otandastarymyz elimizdiń patrıoty bol­ǵan­syp, memlekettik til jer ústindegi memleket­terdiń túgelge jýyǵynda bir ǵana halyqtyń tili bolyp jatqanyn bile tura,kóptildi memlekettik til bolýyn ýaǵyzdap, ja­sandy daý-janjal uıymdastyrǵan sátterde Nu­rekeńniń ózi de el aǵasyna laıyq sabyrlylyq saq­ta­dy, qandas­taryn da tynyshtyqqa shaqyrdy. Ol az deseńiz, mundaı máseleni sheshýde asyǵystyqtyń esh­qandaı paıda bermeıtinin, bir eldegi zań­dylyqty ekin­shi elge oı tarazysynan ótkizbeı, sanaǵa salyp aqyl­daspaı, qabyldaı salýdyń qısynsyzdyǵyn, tipti qaýiptiligin eskertýmen boldy. Aıtsa aıtqandaı, sol tusta bizdiń el ishinde de Baltyq jaǵalaýyndaǵy memleket­ter­degi til týraly reformalarǵa tańqalý­shy­lar, Belarýsta atqarylyp jatqan sharalarǵa qýa­­ný­shylar, Gollandııadaǵy lıngvıstıkalyq po­lıseıdi hosh kórýshiler, ár jerde kóbeıip ketken-di. Sondaǵy maqsattary – til týraly zań men tártip­ti az ýaqyttyń ishinde ornata qoıý. Qazir she? Qazir Tuńǵysh Prezıdentimiz Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń ozyq oıy men salıqaly saıasaty saltanat quryp otyr. Ýaqyt óte kele qazaqstandyqtardyń ara­syn­daǵy tatýlyq óz arnasyna túsip, ádettegideı sánimen jalǵasyp júre berdi. Qazaqtardyń sany ósti. Qazaq tili basymdyqpen damý joly­na tústi. Oǵan ózge­ler­diń ana kezdegilerdeı ishtarlyǵynyń, qyzǵanyshynyń izi qalmady deýge bolady. Basqa etnostardyń tiline qa­zaqtardyń teris kózqarasy buryn da bolǵan joq edi, ol tilderde sóıleıtinder áldekimder taratqan “tek memlekettik til damýǵa tıis, ózge tilderdiń bári umyt bolmaq” degen “nasıhat­tyń” jalǵan ekenin túsindi. Búginderi mem­leket­tik tildi oqyp-úırenýge qulyqsyzdyq tanytyp, “oqý quraldary joq, bizge jaǵdaı jasalmaǵan” deıtinder joqtyń qasy. Al “qazaq tili ǵylym tili bolýǵa ıkemsiz” deıtin ǵalymsymaqtardyń da únderi óshti. Osy jaılardy eskerer bolsaq, Mádenıet mı­nıstrligi ázirlegen “Tilderdi qoldaný men damy­tý­dyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan mem­lekettik baǵ­dar­lamasy” der kezinde júzege asýǵa tıisti erekshe máni bar sharalardyń biri eken­digine esh daý bolmasa kerek. Onyń mańyzdy­lyǵy mynada: birinshiden, óz elimizdegi osy salada qabyldanyp, oryndalyp jat­qan qaýly-qararlar men ár túrli sharalar, sondaı-aq kóp­tegen shet elderdegi osy taqilettes zańdardyń ozyq úlgileri men tájirıbeleri eskerilgen; ekin­shi­den, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy júrgizilip kele jat­qan úlkendi-kishili uıymdastyrý, ádistemelik jumystarǵa sholý jasalyp, salystyrylǵan, jetis­tikterimen birge, kemshilikteri de ashyp kórsetilgen; naqtyly derekter keltirilgen. Buǵan deıin mem­lekettik tilge baılanysty bul tárizdes keń aýqym­daǵy tereń mazmundy baǵdarlama Úkimettiń nazaryn munshalyqty aýdaryp, sol deńgeıde mınıstrlikter men vedomstvo basshylary, orta, joǵary oqý oryn­darynyń jetekshileri, ǵalymdar, oblys ákim­dik­teriniń, BAQ-tyń ókilderi qatynasyp, Premerdiń basqarýymen talqyǵa túsip kórgen emes. Bul baǵdarlamanyń salmaǵyn arttyryp, ómirge qajettiligin ósire tússe, onyń qurylymy da zerdeleı qaraǵan zııaly qaýymdy beıjaı qaldyrmaıdy. Bul baǵdarlamada burynnan qansha sóz bolyp júrse de, iske asyrýdyń reti kelmegen is-sharalar nazarǵa aly­nyp otyr. Mysaly, qazaq tiliniń úzdiksiz modeli júze­ge aspaq. Balabaqsha, mektep, joǵary oqý orny, memlekettik qyzmet júıesi arqyly tildi úzbeı oqytý oń nátıje bererine daý joq. О́mirlik tańdap alǵan ma­mandyǵymyz tilge tikeleı qatysty bolǵan bizderdi áńgime arqaýyna aınalyp otyrǵan sharalar qýan­ta­dy. Tek osy salalarǵa jaýapty adamdar úzdiksiz úı­re­tý modeliniń úzilip qalmaýyn turaqty qadaǵalasa deımin. Sóıtip, ákimdikter, Bilim jáne ǵylym mı­nıstrligi, Memlekettik qyzmet isteri agenttigi til má­selesine, ásirese memlekettik tilge degen qam­qor­lyqty birinshi kezekke qoıǵandary jón bolar edi. Baǵdarlama “Memlekettik til – ult birligi­niń basty faktory”, “Memlekettik tildi keńi­nen qolda­nýdy kópshilikke taratý”, “Damyǵan til mádenıeti – zııaly ulttyń kúsh-qýaty” jáne “Qazaqstan halqynyń lıngvıstıkalyq kapıtalyn damytý” degen qadaý-qadaý tórt maqsattan turady da, olardyń ár­qaısysy naqtyly mindetterge jikteledi. Sonyń arqasynda jalpy maqsattar barynsha dáldenip, at­qarylar jumystar aıqyndala túsedi. Demek, baǵ­dar­la­ma qurylymynyń ózi úlken ujymdyq, kásibı oıdyń qorytyndysy retinde usynylyp otyr. Alaıda atalǵan máseleler buǵan deıin sóz bolyp kelgen degen pikirimizdi taǵy qaıtalaýǵa týra keledi. Bastysy sol, qurastyrýshylar buryn ómirge en­gizilip kele jatqan jaılardy eske salýmen shektelip qalmaı, olardy zaman talabyna saı jańa qyrymen sıpattap, óte oryndy jasaǵan. Osylaısha baǵdarlamada aıtylǵan tujy­rym­darmen tolyq kelise otyryp, is-sharalardyń oryn­dalýyna az da bolsa septigin tıgizýi múmkin degen senimmen kóńilde júrgen pikirlerdi ortaǵa salýdy jón dep bildik. Qoǵam damýyna saı buqaralyq aqparat qu­raldarynyń tili, budan ondaǵan jyldar burynǵymen salystyrǵanda, áldeqaıda sulý­lanyp, kórkemdelip kele jatyr. Bul kóp jaǵ­daıda sóılemder men mátinderdiń qurylymy­nyń ár túrli jáne tartymdy bolyp kelýinen baı­qalady. Soǵan qaramastan, resmı materıal­dardan baspasózge aýysyp otyratyn, ıaǵnı gazet-jýrnal betterinde jarııalanǵan sózderdegi olqylyqtar men shalalyqtardyń az kezdespeı­tinin atamasqa bolmaıdy. Máselen, qaısybir uıym bas­shy­lary qazaqtyń “másele” sózin “suraqpen” qısyn­syz almastyrady. “Búgingi jınalysta tórt “suraq” qaralady. Osy “suraq­tar” boıynsha kimderde “suraq” bolýy múm­kin?” dep jatady. Sol sózderdi aı­týshylar, bir qyzyǵy, taza qazaqsha sóıleıtinder. Sonda so­lardyń ana tilimizdegi osy sózdiń kóp­ma­ǵy­naly ekenin túsinbegendigi bizge tipten túsiniksiz. Teginde, bul da bolsa ana tiline jaýapsyz qaraýdy kórsetedi. Bir tanysymnyń aıtýyna qaraǵanda, bir ýnıversıtettiń rektory esigine “Ár túrli suraq­tar­men kelýshilerdi qabyldaý” dep taqta qaqtyrypty. Shamasy, qazaq tilin biletin, mádenıetti aqyl bergen baǵynystyla­ryn tyńdamaǵany ǵoı. Sol sııaqty, “mı­nıstr­men bekitilgen”, “ınstıtýtpen usynylǵan” deıtin tirkester de jıilep ketti. Osydan eki-úsh jyl bu­ryn ǵylym salasy boıynsha Mem­lekettik syılyqqa konkýrsqa túsken shyǵar­ma­lardyń “ıns­tıtýtpen usynylǵan” dep tizimge engizilgenin kórdik. Bul yńǵaıda birneshe adamnyń sanaly túrde ji­ber­gen qateligi kózge uryp turady. Olar – ınstıtýt dı­rek­tory, ınstıtýttyń ǵalym hatshysy, mınıstr­liktegi jaýap­ty adam, Memlekettik syılyq berý komıtetiniń jaýapty adamy jáne aýdarmashy. О́ıt­keni olardyń bári qujattyń toltyrylýyna jaýap­syz qaraǵan, al aýdarmashy bolsa – buǵan qosa, salaqtyq pen saýatsyzdyqty birdeı tanytyp tur. Bulaısha orys tilindegi septikter men qazaq tilindegi septikterdi birdeı dep eseptep, “knıga, podarennaıa mnoıý” degendi “menimen syılanǵan kitap” nemese “jelaıý ýspehov” degendi “tabystaryńyzdyń tileı­min” deýimiz kerek pe, “lıýbımoe mnoıý delo” degendi “menimen súıetin is” deımiz be? Tyńdaýshynyń neni uǵaryn bilmeıtini, túsinbeıtini bylaı tursyn, sol tyńdaýshyńyz sóıleýshiniń densaýlyǵyna kúdik keltirer edi. Sóıtip, qazaq tilinen beımaqurym aýdarmashy “bir qaryn maıdy shiritken” qumalaqty eske salady. Mundaı iste aýdarmashy ustaýdyń esh qajettigi joq. Dál osy mindetti ár mınıstrlik pen vedomstvonyń quramyndaǵy jaýapty hatshyǵa tapsyrǵan aqyldy kórinedi. Elimiz táýelsizdik alǵannan bastap, ulttyq ona­mastıka keńistigin óziniń tól boıaýlarymen, naqysh­tarymen órnekteýge batyl jáne berik baǵyt ustaldy. Tek Astana qalasynyń ózinde, onyń quramyndaǵy eldi mekenderde 800-den as­tam kósheler men alań­dar­dyń ataýlary ózger­tildi. Bas qalanyń kóp­tegen kósheleri tota­lı­tarlyq kezde zańsyz atalmaı, tipti umyt bolyp bara jatqan babalarymyzdyń, uly tulǵalardyń esimderimen atalatyn boldy. Jańadan boı kótergen mádenı oryndar, mektepter de qazaq­tyń dańqty uldary men qyzdarynyń esim­derimen atalatyn boldy. Muny qala ákimdigi atqarǵan tarıhı oqıǵa dep ataýǵa ábden bolady. Bul iste de kemshilik joq emes. Astanamyz­dyń basty dańǵyldarynyń birine KSRO Ǵylym aka­de­mııa­synyń akademıgi atanǵan, Qazaq SSR Ǵylym aka­demııasyn uıymdasty­ryp, ashýshy, áıgili qoǵam qaıratkeri Ý.Cher­chıll óte joǵary baǵa bergen Q.Sátbaev esimi­niń berilmeýi, basqalardy bylaı qoı­ǵan­da, shet elderden kelip jatatyn ǵalymdar men má­de­nıet qaıratkerleriniń aldynda yńǵaısyz. Búkil halqymyzdyń ustazy bolǵan Y.Altın­sarın men A.Baıtursynulynyń esimderimen atalatyn mektep elordada joq. Onyń esesine, úsh-tórt qala mektepterinde esimi bar aqyndar­dyń famılııalary Astana mektepteriniń mańdaıshasynda jazýly tur. Kóshe ataýlarynda birizdilik, standart saqtalmaǵan tustar baıqalady. Kenesary kóshesi, Brýsılovskıı kóshesi deýge úırenip ketkenimizben, kúıshi Dına kóshesi deýimiz kerek eken. Nege olaı ekenin eshkim uǵyndyra almaıdy. Bizden surasańyz, retsizdigin aıtar edik. Qazaq tilin bilmeıtin talaılardyń kúıshi sózin aıta almaı, qınalyp júrgenin kórdik. Merzimdi baspasóz betterinen eldi mekenniń, kó­sheniń ataýlaryn aýystyra berýdiń mysaldaryn kez­destirip júrmiz. “Egemen Qazaqstannan” oqyǵa­ny­myz­daı, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Maqtaaral aýylynyń bir “myqtysy” Qudaıdyń sátti kún­deriniń birinde “Meniń aýylymda kóshe nege Muqan Tólebaevtyń atymen atalady? Onyń bizdiń aýylǵa sińirgen qandaı eńbegi bolypty? – dep ashýlanyp, aýdan ákimdigine baryp, óziniń babalarynyń biriniń atyna ózgertken kórinedi. “Baqsaq, baqa eken” degendeı, “bul kósheni ózim kútip-baptap júremin” dese, aýdan ákimi ótinishti oryndaıtyn kórinedi. Belgili bir mekeme, uıym nemese ákimshilik ataý­la­ryn jazýda qatelikke kóp urynyp jatamyz. Birik­ken sózderden jasalǵan ataý bolsa, ol sózderdi ekige, úshke bólip, arasyna defıs qoıý ádetke aınalyp bara jatyr. Astanamyz Saryarqaǵa kóship keldi, Astanada Saryarqa aýdany bar. Osyndaǵy Saryarqany Sary-arqa dep jazǵandy unatatyndar bar. Aqordany da árkim ártúrli jazady. Sonda olar qandaı erejege súıe­nedi. Mundaı eki sózden ǵana emes, úsh sózden qu­ralǵan ataý da biriktirilip jazylýy kerek. Keı­bi­reýler Alataý, Kókshetaý, Qarataý sózderin biriktirip jazady da, Sandyqtaýdy bólek jazǵysy keledi. Ataý bolǵandyqtan bári de standartqa baǵynýlary qajet. Qazaqtyń lıngvıstıkalyq kapıtalyn baıyta túsetin, tildiń mádenıetin arttyratyn, bárimizge ortaq tildiń mártebesi men abyroıyn kóteretin iske barshany jumyldyratyn asa qundy baǵdarlamanyń júzege asýyn tileımiz. Myrzataı SERǴALIEV, akademık.