Shámshiǵumyrdyń máńgilik sapary

Qazaq ónerine shashasyna shań juqpaǵan talaı dúldilderdi bergen Ońtústikte Shámshi Qaldaıaqovtyń 80 jyldyq mereıtoıy úsh kúnge sozyldy. As iship, tabaq bosatqan asta-tók toı emes, taǵylymdy toı. Toı 15 tamyz kúni tańerteń ob­lystyq tarıhı-ólketaný murajaı­ynda “Shámshi álemi” kórme eks­po­zısııasynyń ashylýymen bastaldy. О́miri men shyǵarmashylyǵy keńi­nen kórsetildi. Jeke zattary, port­retter, mýzykalyq aspaptar, týyn­dylary, án jınaqtary, Shámshi festıvalderinen fotosýretter kór­setildi. Shámshiniń ákesi, temir­den túıin túıetin usta, musylman­dyq saýaty úlken zııaly qarııa, aqyn Qaldaıaq Dombyulyna kór­me­niń bir bóligi arnalǵan. Keshegi Qa­raqońyr, búgingi Shámshi aýylynyń eresek turǵyndary Qaldaıaq usta qaıtys bolǵan kúni temirdi bal­shyqtaı ılegen qaıqy tósi túni boıy shyńyldap jatty desedi. Kórmeden soń Shámshi Qaldaıa­qov atyndaǵy oblystyq fılarmo­nııada festıvalge baılanysty bas­pa­s­óz máslıhaty ótti. Uıym­das­tyrý alqasy tóraǵasynyń oryn­basary, oblystyq mádenıet bas­qarmasyna bastyq bolyp taǵaıyn­dalǵanyna onshalyqty kóp bol­maǵan, túbin qaýzasań qalam usta­ǵan jýrna­lıs­ter aýylynyń túlegi Kúlııa Aıdar­be­kova festıvaldyń bıylǵy erek­she­likterin tartymdy baıandap berdi. Sol kúni keshke “Shámshi álemi” kesheninde Shámshiniń eskertkishi men elimizdiń mádenıetiniń, óne­riniń órkendeýine úles qosqan saz­ger­ler men ánshilerdiń attary ja­zylǵan “Juldyzdar” alleıasynyń ashylý saltanaty ótti. Juldyzdar alleıasynyń ashylý sal­tanatynda oblys ákimi Asqar Myr­zahmetov, Shámshiniń uly, dı­rı­jer Muhtar Qaldaıaqov sóz sóıledi. Oblys ákimi A.Myrzahmetov “Juldyzdar” alleıasyna attary ja­zylǵan kompozıtorlar men án­shi­lerge ret-retimen kýálikter berip, “Shámshi álemi” kesheniniń quryly­syna úles qosqan mekemeler men jeke azamat­tarǵa oblys ákiminiń ser­tıfıkattary men alǵys hatta­ryn tapsyrdy. Úsh kúnge sozylǵan festıval kúndeligin sydyrtyp jaza berýden góri biz basqa qyrlaryn qamtýǵa ty­rystyq. Qadyr Myrza Áli aıt­qan­daı, Shámshi ánderinen geo­gra­fııalyq jaǵynan Qazaqstannyń kar­tasyn jasaýǵa bolatyndaı keń­digin festıval taǵy da kórsetti. Ata­ǵy qazaqqa ǵana emes, alashqa ta­raǵan, ánderin san ult ókilderi aı­typ júrgen Shámshi osyndaı ulan­ǵaıyr qurmettiń bal shyry­nyna toıattap ótti me? Árıne, joq. Retro-festıvalǵa sol kúni Shym­kenttiń jartysy kóship kel­gen shyǵar. “Shámshi kesheni” son­shalyqty adamdy qabyldaı almaı­tyndyqtan, uıymdastyrýshylar jaǵy keshenniń jan-jaǵyn temir sharbaqtarmen qorshap, arnaıy shaqyrý bıletimen kirgizgen. Biz de óttik bıletpen. Artymyzdaǵy tanys kisilerdi kóz shalǵan. Egde adamdar. Shámshi ánderimen ósken urpaq ora­zasyn ashpaǵan kúıi osynda kelgen. Ánmen ashýǵa. Eriksiz aıaldadyq. Júz qaraly adam polısııa qor­ǵa­nyn buzyp ótti. Alda taǵy da qor­shaýlar. Ári qaraı qalaı ótemizdi oılap, artqa qaraı almaımyz. Ne kerek, festıval qyzǵanda eki jaq búıirde turǵan jurt qorshaýdy buzyp, sońǵy temir sharbaqqa jetti. Myńdaǵan adam, kári-jasy bar, tik turyp tyńdady Shámshi ánderin. Halyq mahabbatyna bólendi de­genińiz osy shyǵar. “Arys jaǵasyndaǵy” retro festıvaldi Azamat Surapbaev, Janatbek Báıtekov, Mádına Sadýaqasova jáne Láılá Sultanova jaqsy júrgizdi. Ár án tabıǵatyna saı qonymdy kompozısııalar tańdaı bilipti. Shámshini somdaǵan ártistiń de sheberligine daý joq. ...Besikten túıgen ımanyń berik,  bekem-aı, Júrekti jaýlar amalyń kórkem eken-aı. Mıllıondardy mahabbatymen mazdatqan, Qaratorǵaıdaı qaǵilez ǵana kókem-aı... Shámshi Qaldaıaqovtyń qaryn­da­sy, qazaqtyń aıtýly aqyndarynyń biri Áselhan Qalybekova “Dúnıe búgin án salyp jatyr Shámshi dep...” jazǵan jyryna osyndaı túıin baılapty. Sam jamyraǵan ashyq aspan as­tynda, “Shámshi álemi” shaǵyn ba­ǵyn­da Shámshiniń 80 jyldyq me­reı­toıyna arnalǵan “Arys ja­ǵa­syn­da” retro-festıvalinde jan jadyratar jaýhar ánderdi tyńdap otyryp, qasymyzdaǵy azamattan óńmenińnen óter sóz estidik. – Men Shámshimen alty jyl araq ishtim. Meni ózi izdep taýyp alatyn, – deıdi estimeı qalma degendeı aýyzyn qulaǵyma taqap. Áýlıe qylyp bastaryńa kóterip otyrǵandaryń menen artyq emes edi degendeı estiledi eken. Shymkenttiń eń bir shuraıly je­rine Shámshiniń eskertkishin or­natyp, osy shaǵyn baqta “Jul­dyz­dar” alleıasy ashylyp jatqandyǵy, oǵan kózi tiri kezinde baǵasyn ala al­maı, ózi ketken soń týyndy­laryna kóz alartyp, pyshaq ústinen bólip alýǵa tartynbaıtyndarǵa “áı, qaraǵym, aljaspa” dep aıta al­maı­tyn shertpe kúıdiń atasy Súgirden bastap Ońtústiktiń óner qonǵan jam­pozdarynyń esimderi jazyl­ǵandyǵy esep emes sııaqty. “Shámshimen birge araq ishtim...” Kózi tirisinde Shámshimen bir ret qol alysyp amandasqanyna bir tom kitap jazyp jatqandar taby­lyp turǵanda, Shámshi ómiriniń sońǵy jı­­yrmaǵa jýyq jylynda bir tam­shy araq ishpese de, so­ńynan qo­sarǵa qos at baılap qýǵan sor sóz-aı. Ras, Shámshi ishti. Ishkende ókir­tip ishti. Qas talanttaryn baǵa­la­maı, darynsyzdar keýdesinen ıterip turǵanda Muqaǵalı ekeýi araq emes, ý ishýge daıyn edi-aý. Onyń myń sebebi bar. Retro-festıvaldiń aldynda Shám­shi Qaldaıaqov atyndaǵy ob­lystyq fılarmonııada baspasóz máslıhaty ótti. Qadyr Myrza Áli estelik aıt­ty. Muhtar Shahanov sóıledi. Kó­pen Ámirbek Shámshi ómirinen syr sher­t­ti. Shámshi muralaryn jınaq­tap júrgen, ánimen sazgerge ólmeı­tin eskertkish ornatqan Qaldybek Qur­manáli batyl oılaryn aıtty. Kópen qara áńgimege jorǵa ǵoı. Shaha­nov­tyń kitabynan Muhtar aıta al­maıtyn esteliktiń maıyn tamyzdy. Búginde barlyq qazaqtyń aýzyn­da júrgen “Arys jaǵasyndaǵynyń” jańa jazylǵan tusy eken. Qazaq­stan Kompozıtorlar odaǵy Qazaq­stan Jazýshylar odaǵymen birigip, jańa ánderge respýblıkalyq baıqaý jarııalaıdy. О́rekpip Shámshi aǵa keledi Muhtarǵa. Qatysaıyq deıdi. – Sháke-aý, qaıtesiz. Qazylar alqasynyń quramynda sizdiń týyndylaryńyzǵa qarsy, ózińizdi jek kóretin kompozıtor otyr. Meni jek kóretin aqyn da bar sonda. Abyroıymyzdy tógip qaıtemiz. – Muhtar, qatysyp kóreıikshi. Eshkim tonymyzdy sheship almaıdy ǵoı. Qatysypty “Arys jaǵasynda” birinshi oryn almapty. Ekinshi oryn almapty, úshinshi oryn da almapty. Osy júldelerden bólek, alty yntalandyrý syılyǵy bar eken. Sonyń eń sońǵysy buıyrǵan. Jany kúıgen Muhań “aıtsam senbeısiz” dep bulqan-talqan bolyp júrse, Shákeń kúledi deıdi. – Muhtar-aý, nesine ashýla­na­syń. Artynan sanaǵanda báribir bi­­­rinshi orynda turmyz ǵoı,  – dep. “Án de adam sekildi. O basta óz qaıǵysymen, qýanyshymen týady” depti uly sazger birde. 1957 jyly demokratııalyq jas­tar­dyń dúnıejúzilik festıvalin ót­kizýge baılanysty úzdik ánderge baı­qaý jarııalaǵanda ataqty “Qaı­yqta” áni júldeden atshaptyrym jerde súrinedi. Shyqqan mezette-aq halyq jat­tap alyp, qýanyshy men muńyn bó­lisetin syrlasyna aınalatyn án­de­ri ózgelerdiń túkke turǵysyz shy­ǵar­malarynyń qasynda kúresinge sypyrylyp qala bergennen keıin sazgerdiń júregi nege biz tyqqandaı aýyryp shanshymasyn. Araq emes, ýdy kúnde ishýge bo­la­tyn zamannyń kárine shydaǵan Shám­shi, Shákeńder naǵyz er eken-aý. Al, paryqsyzdar úshin Shámshi araq ishkish. “Byljyrama” dep aıtatyn kózi joq bolǵannan keıin qazir de birge bas jazyp júrgendeı sóıleıtinder tabylyp jatady. Halyq úshin ókinishti, árıne. Shámshiniń talaı festıvaline qatystyq. Maqalalar jazdyq. Shet­elden kelgen qandastarymyzdyń sózderin tyńdadyq. “Bizdiń Mońǵolııadaǵy qazaq mektepterinde sabaq aldynda Moń­ǵolııa ánurany, sosyn Shámshiniń “Ana týraly jyry” oryndalady deıdi mońǵol dalasynan kelgen baýyrymyz. – Biz Qazaqstanǵa, Otanǵa degen saǵynyshymyzdy Shámshi ánderi arqyly basamyz” deıdi qytaıdan kelgen aǵaıyndar. Otarlyq ezgige, bodandyq qa­mytyna qarsy shyqqan jastar 1986 jyly býyrshyn muzǵa taıyp jy­ǵylǵan jeltoqsanda alańǵa “Meniń Qazaqstanymdy” aıtyp shyǵyp, qazaqtyń qaısar rýhyn tanytty. “Meniń Qazaqstanym” ánuranǵa aınalmaı turyp, talaı halyq­ara­lyq jarystarda ánuran mindetin atqardy. Qazaqtyń qaısar rýhy, qysyl­ǵanda jaýǵa atylar jebesiniń ushy, jaıshylyqta ómiriniń sáni bolǵan Shámshi ánderi halqymen birge máńgi jasaı beredi. Kóldeneń kók attylardyń kúń­kil sózderi onyń bıigin eshqashan ala­sarta almaıdy. Bıyl onyń me­reıtoıyn týǵan jeri aıryqsha ulyqtady. Festıvalde oblysymyzdan shyq­­qan óner juldyzdary Qazaq­stan­nyń halyq ártisteri Lakı Ke­so­glý, Nurjamal Úsenbaeva, Qa­zaq­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Altynaı Jorabaeva, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisteri Gúlnár Sıhymbaeva, Aqjol Meıirbekov, halyqaralyq, respýblıkalyq baı­qaýlardyń laýreattary Jubanysh Jeksenuly, “Jigitter” kvarteti jáne taǵy basqalar óner kórsetti. Sol kúni Shámshi ánderin baǵalaıtyn juldyzdar shoǵyry Shymkenttiń tula boıyn baqyt qushaǵynda balbyratty. Osyndaıda oıǵa oralady. Qala ortalyqtarynan taban sııarlyqtaı bos jer tabylmaı jatqanda shymkenttikter Shámshige keshen turǵyzarlyqtaı jerdi qaıdan tapty degen oı árkimde týar. Osydan bes-alty jyl buryn bul aımaq máshıne túgil, adam keptelip jatatyn qara bazarlar edi. Bazarlardy qala syrtyna kóshirý ıdeıasyn sol kezdegi oblys ákimi Berdibek Saparbaev kóterdi. Odan keıin oblys tizginin ustaǵan Bolat Jylqyshıevqa merzim belgileý men qujattardy daıyndaý úlesi tıdi. Kóshirý qıyndyǵyn oblys ákimi bolǵan О́mirzaq Shókeev komandasy moınymen kóterdi. Bazar jabylsa ashtan qatardaı kúıingen jurttyń eshteńesi ketken joq, qala syrtyndaǵy bazarlarda saýdasyn júrgizip jatyr. Al Nurǵalı Áshimov burynǵy “Kól” bazarynyń ornynda Shámshi festıvalin ótkizgen. Kól orta­syndaǵy aralda. “Qaıyqta” ánine qaıyq júzdirip. Asqar Isabekuly osy ıgi ister­diń núktesin qoıdy. “Shámshi ále­mi” kesheni endi shymkenttikter ǵana emes, qala qonaqtarynyń da saıaly baǵyna aınaldy. Retro-festıval “Meniń Qa­zaq­stanym” ánimen aıaqtalyp, ot­sha­shýlar aspanda myń órnek saldy. “Meniń Qazaqstanym” oblys­tyq án baıqaýynda tartylǵan je­rebede birinshi bolyp sahnaǵa shyǵý kezegin kentaýlyq ánshi Sáıda Be­gimbetova ıelengen edi. Birinshi bo­lyp sahnaǵa kóterilý birinshi bolyp máreden keledi degendik emes. Ta­qymyn qysyp turǵan júırikter kóp. Baıqaýda Shámshiniń buryn oryndalmaı júrgen úsh-tórt áni jaryqqa shyqty. Bul da qýanysh. Nurǵalı Núsipjanov bastaǵan qazylar alqasy sol kúni júzden júırik shyqqandardyń esimin anyqtady. Túrkistandyq Nurjan Júsipbekov Shámshi Qaldaıaqov atyndaǵy oblystyq baıqaýdyń bas júldesin jeńip aldy. Shymkent qalasynan qatysqan Madına Islamova I oryn, Rysdáýletovter otbasylyq “О́rken” ansambli men Aıjan Jolshybekova II orynǵa ıe boldy. Júldeli III oryndy saı­ramdyq Janǵalı Ábishev pen shymkenttik Nazerke Maıabasova jáne qazyǵurttyq Nurbek Qanatov enshiledi. “Meniń Qazaqstanym” arnaıy júldesin shymkenttik Danııar Qaı­ratuly, “Arys jaǵasynda” nomına­sııasyn báıdibektik Dáýlet Taev, “Bárinen de sen sulý” nomı­nasııa­syn “Konservatorııa” toby (aka­pello) ıelendi. Uly sazgerdiń týǵan jerinen bastalǵan toıy osy jyldyń qazan aıynda Astanada halyqaralyq deńgeıde ótedi. Shámshiniń ánderi – qazaq hal­qynyń bıik rýhy, ómirlik muraty. Sondyqtan da ol alashymen birge jasaı beredi. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy. Sýretterdi túsirgen  Hýsan Azızov.